Nhiều vùng quê lưu truyền bài thuốc dân gian dùng quả mắc nưa để chữa bệnh, đặc biệt là trừ giun sán đường ruột. Tuy nhiên, thông tin uống nước quả mắc nưa có thể gây biến chứng mù lòa khiến không ít người hoang mang. Dù chứa hoạt tính sinh học mạnh, dược liệu này tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với sức khỏe nếu dùng sai cách.
Thực tế, các hợp chất tự nhiên chiết xuất từ cây mắc nưa có hoạt tính dược lý cao nhưng thiếu dữ liệu an toàn toàn diện trên người. Việc tùy tiện vắt nước uống tươi hoặc tự chế biến có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng. Người dân tuyệt đối không nên tự ý dùng thảo dược truyền miệng khi chưa có kiểm chứng khoa học.
Thắc mắc quanh nước quả mắc nưa
Quả mắc nưa, còn gọi là Ma-Klua tại Thái Lan (tên khoa học Diospyros mollis, thuộc họ Thị Ebenaceae), từ lâu đã quen thuộc ở vùng Đông Nam Á [1], [2]. Dân gian thường dùng quả tươi để nhuộm vải lụa đen hoặc ép lấy nước uống trị giun sán [2].
Tuy nhiên, song song với tác dụng tẩy sán, không ít trường hợp ghi nhận tình trạng suy giảm thị lực đột ngột sau khi dùng nước quả này. Điều này làm dấy lên nỗi lo ngại về độc tính gây thoái hóa thần kinh thị giác và tổn thương đáy mắt. Nhiều người băn khoăn liệu hoạt chất nào trong quả chịu trách nhiệm cho các phản ứng độc hại đó.
Thành phần hóa học và hoạt chất diospyrol
Cây mắc nưa chứa một hệ hợp chất hóa học thực vật rất phong phú nhưng cũng vô cùng phức tạp [1]. Phân tích từ dịch chiết cồn của lá và cành cây Diospyros mollis đã phân lập được 7 hợp chất triterpene và 22 hợp chất thơm [1].
Trong số các chất được tìm thấy, có 5 hợp chất mới bao gồm dẫn xuất glycoside của diospyrol mang tên makluoside A [1]. Ngoài ra còn có makluoside B và các glycoside 3-methyl-1,8-naphthalenediol từ makluoside C đến E [1]. Đáng chú ý, makluoside B là naphthoquinone glycoside đầu tiên có chứa đồng thời cả đơn vị 3-methyl-1,8-naphthalenediol và 5-hydroxy-7-methyl-1,4-naphthoquinone [1]. Hoạt tính ức chế men hyaluronidase cũng được ghi nhận ở mức độ trung bình ở một dẫn xuất triterpene phân lập từ loài này [1]. Các cấu trúc hóa học phức tạp này cho thấy dược liệu chứa nhiều thành phần có hoạt tính sinh học cực mạnh.
Nghiên cứu thực nghiệm về tác dụng tẩy sán
Tác dụng loại trừ ký sinh trùng của quả mắc nưa từng được chứng minh rõ rệt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật [2]. Một nghiên cứu năm 1983 đã đánh giá hiệu quả của dịch chiết cồn từ cây Diospyros mollis trên chuột nhắt trắng nhiễm sán dây lùn Hymenolepis nana [2].
Nghiên cứu so sánh dịch chiết mắc nưa với thuốc tẩy giun tiêu chuẩn flubendazole [2]. Chuột nhiễm bệnh được cho uống một liều duy nhất từ 10 đến 1000 mg dịch chiết quả mắc nưa hoặc flubendazole trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể vào các ngày 1, 2, 3, 4 hoặc 12 sau khi nhiễm trùng, sau đó giải phẫu kiểm tra vào ngày thứ 14 [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết mắc nưa có hiệu quả loại trừ sán trưởng thành với liều hiệu quả 50% (ED50) là 79 mg/kg, dù không có tác dụng trên ấu trùng sán [2].
Dịch chiết gây tác động nghiêm trọng lên khả năng vận động và cấu trúc cơ thể của sán trưởng thành, làm số lượng sán giảm dần theo thời gian sau khi dùng thuốc ở ngày thứ 12 [2]. Một lượng nhỏ sán còn sót lại trong ruột chuột sau 2 ngày dùng thuốc đều bị hư hại nặng ở các đốt sán già [2]. Hiện tượng này làm giảm đáng kể lượng trứng sán thải ra ngoài trong ngày đầu và ngày thứ hai sau điều trị [2]. Khi trứng sán tươi tiếp xúc với dịch chiết mắc nưa trong ống nghiệm hoặc trong cơ thể chuột, khả năng gây nhiễm của trứng đều suy giảm rõ rệt, trong khi flubendazole có tác dụng rất yếu trên cả sán và ấu trùng [2].
Bằng chứng lâm sàng về thoái hóa võng mạc và teo gai thị
Mặc dù có nhiều lo ngại về việc dẫn xuất diospyrol trong nước quả mắc nưa gây tổn thương đáy mắt và teo dây thần kinh thị giác, các dữ liệu khoa học công bố hiện tại vẫn chưa cung cấp thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người nhằm làm rõ cơ chế teo gai thị của diospyrol. Đa phần các dữ liệu về độc tính võng mạc nghiêm trọng trên người hiện nay đến từ các nhóm hóa chất tổng hợp hoặc thuốc điều trị đặc hiệu khác, như hóa chất ung thư hoặc thuốc tim mạch.
Trong y văn, tổn thương tế bào que, tế bào nón và thoái hóa biểu mô sắc tố võng mạc thường do các chất can thiệp vào chuyển hóa chuyển đổi quang học hoặc tưới máu mạch máu võng mạc [3], [4]. Tuy nhiên, để khẳng định chính xác cơ chế diospyrol làm thoái hóa võng mạc hay gây mù vĩnh viễn ở người, giới khoa học vẫn cần thêm các nghiên cứu độc chất học chuyên sâu trực tiếp trên mô mắt và mô hình động vật linh trưởng. Dữ liệu hiện có mới chỉ chứng minh hiệu lực diệt ký sinh trùng của dịch chiết trên chuột chứ chưa xác lập liều an toàn trên mắt người [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược truyền miệng
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là tin rằng thảo dược thiên nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, nhiều hợp chất nguồn gốc cây cỏ có hoạt lực diệt sinh vật cực mạnh cũng đồng nghĩa với việc chúng sở hữu độc tính tế bào cao [1], [2].
Một hiểu lầm khác là tự ý chế biến và dùng tươi nước ép quả mắc nưa theo kinh nghiệm dân gian để tẩy giun sán [2]. Do dịch chiết từ loài cây này chứa hàng chục hợp chất triterpene và aromatic phức tạp chưa được tinh chế, việc uống trực tiếp đưa vào cơ thể một lượng lớn các chất chưa rõ ngưỡng an toàn [1]. Nồng độ hoạt chất trong quả tự nhiên có thể thay đổi tùy thuộc vào độ non già hay điều kiện thổ nhưỡng, khiến nguy cơ quá liều gây ngộ độc tăng vọt.
Ai nên thận trọng với các bài thuốc từ quả mắc nưa?
Do chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên cơ thể người, tất cả mọi người đều không nên tự ý dùng nước ép quả mắc nưa [1], [2]. Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng thử nghiệm:
- Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ: Cơ quan giải độc chưa hoàn thiện hoặc nhạy cảm với độc chất.
- Người có tiền sử bệnh lý về mắt: Các bệnh liên quan đến thoái hóa võng mạc, tổn thương thị thần kinh hoặc thị lực kém.
- Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận: Việc đào thải các hợp chất phức tạp bị ngưng trệ dễ dẫn đến tích tụ độc chất trong cơ thể.
- Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác.
Cách ứng xử và áp dụng thực tế an toàn
Trước nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường ruột như sán dây, người dân không nên tìm đến các loại thảo dược chưa được cấp phép y tế như quả mắc nưa [2]. Y học hiện đại đã phát triển nhiều nhóm thuốc tẩy giun sán đường uống an toàn, hiệu quả rõ ràng và đã qua thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt.
Khi nghi ngờ nhiễm giun sán, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để xét nghiệm phân hoặc máu, từ đó bác sĩ sẽ kê đơn thuốc đặc trị phù hợp. Tuyệt đối không hái quả mắc nưa tươi để vắt nước uống hay ngâm rượu [2]. Nếu đã lỡ uống nước quả mắc nưa và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mờ mắt, giảm thị lực, đau bụng hay chóng mặt, cần đến ngay bệnh viện chuyên khoa mắt và trung tâm chống độc để được xử trí kịp thời.
Việc bảo vệ đôi mắt và sức khỏe toàn thân đòi hỏi sự tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng. Thảo dược tự nhiên như quả mắc nưa chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý nhưng tiềm ẩn rủi ro độc tính khó lường [1], [2]. Hãy tuân thủ hướng dẫn y khoa chính thống và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ phương thuốc dân gian nào.
