Nhầm lẫn phổ biến giữa các loài cây mang tên "mua"
Trong kho tàng cây thuốc nam, nhiều loài thực vật có hình dáng bên ngoài tương đối giống nhau và thường được người dân gọi chung bằng tên "cây mua". Sự trùng lặp tên gọi dân gian này rất dễ dẫn đến tình trạng dùng lẫn lộn giữa các loài khác nhau, điển hình là mua tép và mua bà.
Hai loài cây này tuy có quan hệ họ hàng gần gũi nhưng lại sở hữu những đặc tính thực vật học cũng như hàm lượng hoạt chất sinh học riêng biệt. Nhận biết đúng từng cây giúp người dùng tránh việc nhầm lẫn liều lượng cũng như công dụng hỗ trợ điều trị bệnh.
Phân biệt qua nguồn gốc và đặc điểm hình thái
Mua tép có tên khoa học là Osbeckia nepalensis, thuộc chi Osbeckia, còn mua bà mang tên khoa học là Melastoma candidum, thuộc chi Melastoma. Cả hai chi này đều thuộc họ Mua (Melastomataceae) và có quan hệ gần gũi trong quá trình tiến hóa [1]. Các phân tích di truyền học chỉ ra rằng chi Melastoma và chi chị em Osbeckia từng trải qua hai sự kiện nhân đôi toàn bộ hệ gene sau sự kiện tam bội hóa chung của thực vật hai lá mầm thật sự [1].
Dù có chung gốc tích tiến hóa xa xưa, hình thái thực vật của chúng có những dấu hiệu nhận diện rất đặc trưng. Nghiên cứu bộ gene cho thấy hệ thống lông (trichome) trên đế hoa, cành non và lá là đặc điểm chẩn đoán quan trọng nhất để định danh các loài thuộc chi Melastoma [1]. Loài mua bà Melastoma candidum là dạng cây bụi đứng với bộ gene kích thước 256,2 Mb và 40.938 gene mã hóa protein, mang các họ gene chuyên biệt cho việc khởi sinh và biệt hóa lớp lông bảo vệ [1]. Người hái thuốc có thể dựa vào cấu trúc lông tơ dày dặn trên cành, lá và đài hoa để phân biệt chi Melastoma với thân cành của chi Osbeckia.
Khác biệt về thành phần hóa thực vật
Sự khác biệt quan trọng nhất giữa mua tép (Osbeckia nepalensis) và mua bà (Melastoma candidum) nằm ở tổ hợp các hoạt chất tự nhiên tích tụ bên trong mô thực vật.
Ở chi Melastoma, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 tổng hợp từ các cơ sở dữ liệu quốc tế từ năm 1968 đến năm 2019 cho thấy khoảng 142 hợp chất đã được phân lập từ các loài trong chi này [2]. Các hợp chất bao gồm flavonoid, tanin, phenylpropanoid, axit hữu cơ, terpenoid và steroid [2]. Các chất này mang lại tác dụng kháng viêm, cầm máu, kháng đông, gây độc tế bào, kháng khuẩn, chống oxy hóa, bảo vệ gan, bảo vệ dạ dày và hỗ trợ hạ đường huyết [2].
Trong khi đó, loài mua tép Osbeckia nepalensis lại nổi bật với nhóm hoạt chất đặc thù được tinh chế chuyên sâu. Một nghiên cứu công bố năm 2023 cho thấy dịch chiết methanolic của Osbeckia nepalensis chứa hai hợp chất hoạt tính sinh học chính là taxifolin-3-O-glucoside và quercitin-3-O-rhamnoside [3]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên chiết xuất lá của Osbeckia nepalensis cũng phát hiện sự hiện diện của triterpen và các flavonoid có khả năng can thiệp vào tín hiệu giao tiếp của vi khuẩn [4].
Bằng chứng khoa học về tác dụng của từng loại
Các thử nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh mua tép và mua bà có những hướng tác dụng sinh học khác biệt rõ nét.
Đối với cây mua tép (Osbeckia nepalensis), nghiên cứu năm 2023 trên tế bào gan CC1 và chuột cống trắng Wistar đực bị gây đái tháo đường bằng STZ cho thấy hoạt chất taxifolin-3-O-glucoside kích thích sự hấp thu glucose [3]. Hoạt chất này ức chế các enzyme tân tạo đường ở gan (G6Pase và PEPCK) cùng các yếu tố phiên mã liên quan (FOXO1, HNF4alpha và PGC1alpha) thông qua con đường phosphoryl hóa AMPK [3]. Trên mô hình chuột cống sống, phân đoạn BuSFr1 chứa taxifolin-3-O-glucoside và quercitin-3-O-rhamnoside đã giúp giảm đáng kể lượng đường huyết tăng cao, đồng thời cải thiện khả năng dung nạp glucose và tăng nồng độ insulin trong huyết tương [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu sàng lọc năm 2017 trên 61 cây thuốc cho thấy dịch chiết lá mua tép Osbeckia nepalensis có hoạt tính ức chế hiện tượng cảm ứng mật độ (quorum sensing) của vi khuẩn [4]. Chiết xuất này ức chế sự sinh sắc tố violacein ở vi khuẩn Chromobacterium violaceum MTCC 2656 phụ thuộc vào liều dùng mà không làm cản trở sự sinh trưởng của vi khuẩn [4]. Thử nghiệm đồng thời cho thấy dịch chiết ức chế tạo sắc tố pyocyanin và giảm khả năng bơi lội bầy đàn của vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa MTCC 2297 [4].
Ở chiều ngược lại, các loài thuộc chi Melastoma (mua bà) thường được người dân Đông Nam Á dùng trong các bài thuốc trị chảy máu, tiêu chảy, sưng viêm và khối u phụ khoa [2]. Khảo sát tổng hợp chỉ ra các dịch chiết chi Melastoma phát huy tác dụng dược lý đa dạng như cầm máu, chống đông máu, kháng viêm và bảo vệ tế bào gan [2].
Giới hạn nghiên cứu và rủi ro khi dùng nhầm lẫn
Sự khác biệt về hoạt chất chính đồng nghĩa với việc không thể thay thế tùy tiện liều lượng giữa mua tép và mua bà. Hoạt chất taxifolin-3-O-glucoside trong mua tép có cơ chế hạ đường huyết rõ rệt trên chuột cống [3], nếu người dùng lấy nhầm mua bà với niềm tin kiểm soát đường huyết tương đương thì mục tiêu điều trị sẽ không đạt được. Ngược lại, nếu cần các đặc tính cầm máu hoặc kiểm soát tiêu chảy phổ biến ở chi Melastoma [2], việc dùng nhầm mua tép có thể gây sai lệch hiệu quả.
Bên cạnh đó, các dữ liệu về hạ đường huyết hay ức chế vi khuẩn của mua tép hiện mới chỉ được thực hiện trên tế bào cô lập và chuột cống trắng, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người [3], [4]. Báo cáo tổng quan về chi Melastoma năm 2021 cũng lưu ý rằng các nghiên cứu về độ an toàn lâm sàng của cây vẫn còn thiếu hụt và cần được tìm hiểu thêm trước khi ứng dụng [2].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc điều trị hạ đường huyết cần đặc biệt cẩn trọng với các bài thuốc dân gian chứa mua tép. Chiết xuất loài này có khả năng kích thích tiết insulin và hạ đường huyết trên mô hình động vật [3], việc tự ý kết hợp với thuốc tân dược có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức.
Những người gặp rối loạn đông máu hoặc đang uống thuốc chống đông cũng không nên tự ý dùng chiết xuất các loài thuộc chi Melastoma bởi các hoạt tính ảnh hưởng đến chức năng cầm máu và chống đông máu đã được ghi nhận trong nghiên cứu dược lý [2]. Do chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học khẳng định tính an toàn, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ không nên tự ý thu hái hay sắc uống các dược liệu này.
Gợi ý áp dụng và lời khuyên sử dụng
Việc sử dụng các loài cây mang tên "mua" trong chăm sóc sức khỏe đòi hỏi sự cẩn trọng về nguồn gốc và phân loại thực vật. Người dân không nên tự ý hái lá cây hoang dại dựa trên thói quen truyền miệng để sắc uống trị bệnh.
Nếu có ý định dùng dược liệu bổ trợ, hãy tìm đến các cơ sở y học cổ truyền uy tín hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia để định danh chính xác đúng loài mua tép (Osbeckia nepalensis) hay mua bà (Melastoma candidum). Mọi việc áp dụng thảo dược chỉ nên dừng ở mức hỗ trợ với lượng vừa phải dưới sự hướng dẫn y khoa, tuyệt đối không tự điều chỉnh hoặc bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Hiểu rõ hình thái thực vật và thành phần hóa học khác nhau giữa mua tép và mua bà là biện pháp tốt nhất để tránh nhầm lẫn. Việc ứng dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào cũng cần dựa trên cơ sở khoa học và có sự tư vấn chuyên môn từ nhân viên y tế để đảm bảo an toàn tối đa.
