Mua đất trị dứt viêm đại tràng: Lời đồn hay sự thật?

Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc từ cây mua đất để trị dứt điểm viêm đại tràng mãn tính. Tình trạng đau bụng, đi ngoài phân lỏng, đầy hơi kéo dài khiến người bệnh dễ tin vào các giải pháp dân gian với mong muốn chữa khỏi hoàn toàn mà không cần dùng thuốc tây.

Tuy nhiên, lời đồn cây mua đất có thể "trị dứt" bệnh viêm đại tràng là không có căn cứ khoa học. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh loại cây này chữa khỏi bệnh lý tiêu hóa phức tạp như viêm loét đại tràng.

Cơ chế sinh bệnh đại tràng và bản chất kháng viêm

Viêm đại tràng, đặc biệt là viêm loét đại tràng (UC), là một bệnh lý viêm ruột mạn tính liên quan đến yếu tố di truyền, mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và rối loạn hệ miễn dịch niêm mạc ^[1]. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng tổn thương biểu mô, stress oxy hóa và viêm tái phát mạn tính ^[2].

Để kiểm soát tình trạng này, y học tập trung vào việc giảm phản ứng viêm, khôi phục hàng rào bảo vệ niêm mạc đại tràng và cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột [1, 8]. Các hợp chất tự nhiên thường tác động thông qua việc ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm như NF-kappaB hay MAPK [1, 6].

Dù một số thảo dược có chứa các hoạt chất chống oxy hóa và kháng viêm tiềm năng, việc dập tắt phản ứng viêm cục bộ hoàn toàn khác biệt với việc "trị dứt điểm" căn nguyên của bệnh. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa tác dụng hỗ trợ kháng viêm ban đầu với khả năng đảo ngược hoàn toàn tổn thương cấu trúc niêm mạc ruột.

Nghiên cứu tiền lâm sàng về các hoạt chất thực vật trị viêm ruột

Các nghiên cứu khoa học hiện nay về khả năng hỗ trợ điều trị viêm đại tràng từ thực vật chủ yếu tập trung vào các hoạt chất chiết xuất, tiến hành trên mô hình tế bào hoặc động vật thực nghiệm.

Nghiên cứu tổng quan năm 2021 ghi nhận berberine tác động lên các con đường truyền tín hiệu như JAK-STAT, NF-kappaB, PI3K-AKT, MAPK để bảo vệ hàng rào niêm mạc ruột, lập lại phản ứng miễn dịch bình thường và cải thiện stress oxy hóa ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên mô hình chuột bị viêm đại tràng cấp và mạn tính do dextran sulfate sodium (DSS) cho thấy bài thuốc Tả Kim Hoàn (chứa Coptis chinensis và Tetradium ruticarpum) làm giảm tổn thương biểu mô đại tràng, giảm chất trung gian gây viêm NO, IL-1beta và giảm dấu ấn stress oxy hóa iNOS, 3-nitrotyrosine ^[2]. Tác dụng bảo vệ niêm mạc và giảm men gan ALT, AST ghi nhận rõ hơn ở mô hình viêm ruột cấp tính so với mạn tính ^[2].

Một nghiên cứu tổng quan năm 2022 về hoạt chất hyperoside (một flavonol glycoside tự nhiên) chỉ ra rằng hợp chất này thể hiện các hoạt tính kháng viêm, bảo vệ cơ quan và có tiềm năng điều trị viêm đại tràng ở các nghiên cứu cơ bản, nhưng vẫn cần thêm các thử nghiệm chất lượng cao để xác định hiệu quả lâm sàng trên người ^[3].

Nghiên cứu năm 2025 chỉ ra chất chuyển hóa 8-oxypalmatine (OPAL) từ palmatine giúp chuột giảm viêm đại tràng do DSS thông qua điều hòa các cytokine TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và tăng TGF-beta, IL-10 ^[4]. OPAL ức chế đại thực bào M1, thúc đẩy đại thực bào M2 qua con đường AMPK/NF-kappaB, hỗ trợ tái tạo màng nhầy và protein liên kết vòng ^[4].

Nghiên cứu năm 2021 trên mô hình chuột cống bị viêm đại tràng do hóa chất TNBS chỉ ra anemoside B4 (chiết xuất saponin từ Pulsatilla chinensis) làm giảm tổn thương mô, giảm thâm nhiễm tế bào viêm và giảm tiết cytokine viêm, điều hòa chu trình TCA và ức chế S100A9 liên quan đến tín hiệu NF-kappaB và MAPK ^[5].

Nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm chiết xuất nước nóng từ cây Wedelia chinensis tươi (WCHF) trên chuột C57BL/6 bị viêm ruột do DSS 2% ^[6]. Uống dịch chiết WCHF trước 1 tuần và kéo dài 9 ngày giúp chuột giảm triệu chứng tiêu chảy, xuất huyết trực tràng, sụt cân và giảm co rút chiều dài đại tràng nhờ ức chế đáp ứng tế bào Th1 và Th17 ^[6]. Thử nghiệm độc tính bán cấp trong 28 ngày với các liều 100, 500 và 1000 mg/kg thể trọng cho thấy chiết xuất an toàn trên chuột ^[6].

Nghiên cứu năm 2023 so sánh berberine và tổng alkaloid từ Coptis chinensis (TRCA) trên chuột viêm đại tràng mạn tính do DSS ^[7]. Kết quả cho thấy cả hai chất ở liều cao giúp đảo ngược hiện tượng co ngắn đại tràng, giảm sưng thành ruột, tăng biểu hiện claudin 1 và occludin, đồng thời tăng lượng lợi khuẩn Lactobacillus spp. và giảm vi khuẩn gây bệnh Bacteroides acidifaciens ^[7].

Giới hạn của bằng chứng khoa học

Tất cả các kết quả khả quan kể trên đều xuất phát từ mô hình nghiên cứu trên tế bào hoặc động vật gặm nhấm (chuột nhắt, chuột cống) được gây viêm ruột bằng hóa chất chuyên biệt [2, 4, 6, 7, 8]. Hệ tiêu hóa và cơ chế đáp ứng miễn dịch của động vật không thể đại diện hoàn toàn cho cơ thể người.

Mặt khác, các nghiên cứu này sử dụng hoạt chất tinh khiết hoặc dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ xác định [2, 4, 6, 8]. Việc tự ý hái lá cây mua đất nấu uống không tương đồng với các chiết xuất nghiên cứu về liều lượng hoạt chất, độ tinh khiết hay khả năng hấp thu qua ruột.

Chưa có dữ liệu nào chứng minh mua đất có thể dứt điểm được bệnh viêm đại tràng trên bệnh nhân thực tế. Việc kết luận dược liệu này chữa dứt bệnh là sự suy diễn quá mức và thiếu cơ sở khoa học.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị đại tràng

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng thảo dược "hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được". Việc dung nạp các chất chưa qua kiểm nghiệm tinh lọc có thể gây áp lực chuyển hóa lớn lên gan và thận.

Nhiều người bệnh tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để chuyển hẳn sang uống nước lá mua đất. Hành động này rất nguy hiểm vì có thể khiến đợt viêm bùng phát dữ dội, dẫn tới biến chứng nghiêm trọng như thủng ruột, xuất huyết ồ ạt hoặc giãn đại tràng nhiễm độc.

Một hiểu lầm khác là triệu chứng tạm thời thuyên giảm đồng nghĩa với việc bệnh đã khỏi hẳn. Viêm loét đại tràng có tính chất bùng phát và thoái lui xen kẽ tự nhiên, việc giảm bớt cảm giác đau bụng không đồng nghĩa với tổn thương viêm loét trên bề mặt niêm mạc đã được chữa lành hoàn toàn.

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú cần tuyệt đối thận trọng, không tự ý dùng nước sắc cây mua đất hay bất kỳ loại lá cây lạ nào vì chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng này.

Người mắc viêm loét đại tràng mức độ trung bình đến nặng, người đang có biểu hiện sốt, đi ngoài ra máu tươi hoặc suy kiệt cần tuân thủ phác đồ y khoa, không được tự ý dùng dược liệu thay thế thuốc.

Người có bệnh nền về gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị phối hợp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cách tiếp cận bệnh an toàn và áp dụng thực tế

Người có các triệu chứng rối loạn tiêu hóa kéo dài cần đến cơ sở y tế để được nội soi đại tràng và chẩn đoán chính xác mức độ tổn thương niêm mạc. Không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng khi chưa rõ nguyên nhân gây bệnh.

Nếu muốn sử dụng thảo dược như một biện pháp hỗ trợ, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải tham vấn ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi sử dụng bất kỳ dược liệu nào, cần bảo đảm nguồn gốc sạch, không nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư chất bảo vệ thực vật.

Duy trì lối sống lành mạnh, ăn chín uống sôi, hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ và đồ uống có cồn, chia nhỏ bữa ăn để giảm tải cho đường ruột trong quá trình điều trị.

Viêm đại tràng là bệnh lý mạn tính phức tạp, đòi hỏi sự kiên trì và theo dõi y khoa sát sao. Lời đồn cây mua đất trị dứt điểm căn bệnh này hoàn toàn không có cơ sở khoa học. Người bệnh cần tỉnh táo, tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa và chủ động trao đổi trước khi muốn áp dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào.