Nhiều bà mẹ sau sinh luôn mang nỗi lo thiếu sữa cho con bú. Khi thấy lượng sữa vắt ra không như kỳ vọng, không ít chị em tìm đến các loại thực phẩm được truyền miệng là có khả năng "gọi sữa về", trong đó men bia (brewer's yeast) nổi lên như một bí quyết phổ biến.

Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện nay là: Men bia chưa từng được chứng minh hiệu quả tăng tiết sữa trên cơ thể người qua các thử nghiệm lâm sàng hoàn chỉnh [3, 4]. Việc xem men bia như giải pháp kích sữa kỳ diệu thực chất chỉ dừng lại ở kinh nghiệm truyền miệng, niềm tin dân gian và các dữ liệu nghiên cứu còn hạn chế trên động vật [1].

Vì sao men bia được đồn đoán giúp tăng tiết sữa?

Cảm giác không đủ sữa cho con bú là vấn đề mang tính toàn cầu, khiến khoảng 35% phụ nữ ngừng cho con bú trước 4 tháng sau sinh [1]. Khi rơi vào tình trạng này, các bà mẹ thường tìm kiếm các chất kích thích tạo sữa (galactagogues) nhằm cứu vãn nguồn sữa [1].

Men bia thực chất là dạng nấm men bất hoạt (Saccharomyces cerevisiae), được thu thập từ quá trình lên men hoặc nuôi cấy trên rỉ mật [1]. Các giả thuyết cho rằng men bia có thể hỗ trợ tạo sữa bắt nguồn từ thành phần dinh dưỡng phong phú của nó [1].

Về mặt lý thuyết, chế phẩm nấm men này chứa nhiều vitamin nhóm B, beta-glucan, mannan oligosaccharides và crôm có sinh khả dụng cao [1]. Nhiều ý kiến phỏng đoán những dưỡng chất này có thể tác động tới quá trình sản xuất hoặc thành phần của sữa mẹ [1]. Dù vậy, việc chứa vi chất không đồng nghĩa với khả năng trực tiếp làm tăng lượng sữa tiết ra ở người mẹ [1].

Mức độ phổ biến của men bia trong cộng đồng nuôi con bằng sữa mẹ

Dù thiếu dữ liệu kiểm chứng, men bia và các sản phẩm chứa men bia vẫn được sử dụng cực kỳ rộng rãi. Trong một cuộc khảo sát trực tuyến trên 1.876 phụ nữ tại Úc vào năm 2019, có đến 60% người tham gia từng dùng ít nhất một loại chất kích sữa [2]. Trong nhóm này, bánh quy lợi sữa chiếm 47%, men bia chiếm 32%, cỏ cà ri chiếm 22% và thuốc domperidone chiếm 19% [2].

Thời gian phụ nữ sử dụng các chất kích sữa trung bình kéo dài từ 2 đến 20 tuần, thậm chí khoảng 1/6 số người bắt đầu dùng ngay trong tuần đầu tiên sau sinh [2]. Phần lớn người tham gia cho biết họ nhận gợi ý dùng các sản phẩm tự nhiên hoặc thực phẩm bổ sung từ internet (38%) hoặc bạn bè (25%) [2].

Một khảo sát khác công bố năm 2022 trên 2.055 phụ huynh tại Úc cho thấy men bia nằm trong nhóm chất kích sữa được nhận biết nhiều nhất, lên tới 79% (1.629 người) [3]. Bánh quy lợi sữa đứng đầu với 89%, cỏ cà ri đạt 74% và domperidone là 69% [3]. Nguồn tìm kiếm thông tin của các đối tượng này chủ yếu là internet (52%), người hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ (46%) và hộ sinh (42%) [3].

Tại Mỹ, một nghiên cứu mô tả năm 2023 trên 1.294 phụ nữ cho con bú ghi nhận 57,5% từng dùng chất kích sữa [4]. Việc sử dụng các sản phẩm này xuất hiện nhiều hơn ở những người sinh con lần đầu, người phải hút sữa, người đang cho trẻ bú dặm thêm sữa công thức và những người có cảm nhận bản thân không đủ sữa [4].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?

Thực tế bằng chứng khoa học về men bia rất khác biệt so với lời đồn thổi trên mạng xã hội [3, 4]. Một tổng quan nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng việc bổ sung nấm men Saccharomyces cerevisiae trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú có ghi nhận làm tăng sản lượng sữa ở loài nhai lại [1]. Thế nhưng, tính đến thời điểm đó, chưa có bất kỳ nghiên cứu nào trên người đánh giá hiệu quả lợi sữa của loại men này [1].

Về cảm nhận chủ quan, khảo sát năm 2021 tại Úc cho thấy đánh giá hiệu quả của các chất kích sữa rất khác nhau [2]. Thuốc kê đơn domperidone đạt điểm nhận thức hiệu quả trung bình là 3,3 trên thang điểm 5, trong khi các chất kích sữa thảo dược và thực phẩm khác chỉ dao động từ 2,0 đến 3,0 [2].

Để giải quyết khoảng trống dữ liệu này, vào năm 2024, đề cương thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có nhóm chứng mang tên BLOOM đã được công bố [5]. Nghiên cứu này thiết kế nhằm đánh giá hiệu quả của men bia và beta-glucan đối với bà mẹ sinh non dưới 34 tuần tuổi thai [5].

Thiết kế của nghiên cứu BLOOM dự kiến chia ngẫu nhiên các bà mẹ vào 3 nhóm (mỗi nhóm 33 người) để uống men bia, beta-glucan hoặc giả dược trong 7 ngày [5]. Tiêu chí đánh giá chính là tổng lượng sữa mẹ vắt được trong 24 giờ vào ngày thứ 7 của can thiệp [5]. Các nhà khoa học tại đây cũng tái khẳng định rằng men bia được phụ nữ dùng rất phổ biến nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá hiệu quả và độ an toàn của nó [5].

Rủi ro tiềm ẩn và vấn đề an toàn khi dùng men bia

Nhiều người lầm tưởng thảo dược hoặc sản phẩm tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối. Khảo sát tại Úc xác nhận phần lớn người tham gia cho rằng chất kích sữa thảo dược hoặc từ chế độ ăn uống an toàn hơn thuốc tây [3]. Tỷ lệ gặp nhiều tác dụng phụ ở nhóm dùng men và thảo dược chỉ khoảng 3%, thấp hơn mức 23% ở người dùng thuốc domperidone [2].

Tuy nhiên, việc sử dụng men bia vẫn có những cảnh báo cần lưu tâm. Bổ sung nấm men Saccharomyces cerevisiae trong thời gian cho con bú chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng về độ an toàn [1]. Đã có ghi nhận về một số tác dụng phụ nhỏ và nguy cơ nhiễm độc tố nấm mốc [1].

Cụ thể, một phân tích công bố năm 2002 tại Đức trên 51 mẫu men bia thương mại dùng làm thực phẩm bổ sung phát hiện 32 mẫu (chiếm 63%) bị nhiễm độc tố tự nhiên Ochratoxin A (OTA) với hàm lượng từ 0,03 đến 1,53 ng/g [6]. Hàm lượng OTA trung bình trong các mẫu dương tính là 0,10 ng/g dạng bột và 1,2 ng/g dạng viên bao [6]. Việc tiêu thụ men bia tự nhiên từ quy trình nấu bia có thể làm gia tăng mức phơi nhiễm Ochratoxin A ở người tiêu dùng nếu thiếu sự kiểm soát chặt chẽ [6].

Hiểu lầm thường gặp về việc "ít sữa" và cơ chế kích sữa chuẩn

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần ăn hoặc uống một loại thực phẩm bổ sung như men bia là sữa sẽ tự động tuôn trào. Thực tế, nhiều yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức và sản lượng sữa thực tế [1].

Một người mẹ có thể giảm sữa do dùng thuốc ức chế hormone tiết sữa, hoặc do các vấn đề thể chất [1]. Trục trặc về tư thế bế và khớp ngậm của trẻ làm giảm sự kích thích lên bầu ngực hoặc khiến sữa không được rút cạn, từ đó cản trở quá trình tiết sữa [1]. Căng thẳng, lo âu và trầm cảm sau sinh cũng cản trở quá trình bài tiết oxytocin - hormone chịu trách nhiệm phản xạ đẩy sữa [1].

Cơ chế tạo sữa tự nhiên của cơ thể vận hành theo quy luật cung - cầu. Việc sản xuất sữa đòi hỏi bầu ngực phải được làm trống thường xuyên và hiệu quả [4]. Nếu không có sự rút sữa liên tục thông qua việc bé bú đúng cách hoặc hút sữa đúng cữ, không có loại nấm men nào có thể duy trì hay làm tăng nguồn sữa [4].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng men bia?

Mặc dù khảo sát cho thấy men bia ít gây phản ứng phụ rầm rộ so với thuốc kê đơn [2], sự an toàn của nó đối với các bà mẹ cho con bú vẫn chưa được xác lập đầy đủ [1].

Những người có tiền sử dị ứng với nấm men, người có vấn đề về tiêu hóa hoặc có bệnh nền mạn tính cần hết sức cẩn trọng. Trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ sinh non, có hệ tiêu hóa và gan thận rất non nớt, dễ bị tác động nếu các chất bổ sung của mẹ bị nhiễm tạp chất hoặc nấm mốc độc hại như Ochratoxin A [6]. Phụ nữ sau sinh tuyệt đối không nên tự ý dùng các chế phẩm men bia đậm đặc trôi nổi, không rõ nguồn gốc kiểm nghiệm.

Lời khuyên thực tế cho bà mẹ đang cho con bú

Thay vì đặt trọn niềm tin vào men bia, các bà mẹ nên tập trung vào các can thiệp chuẩn mực đã được y học xác nhận:

  • Rút cạn sữa thường xuyên: Cho trẻ bú mẹ theo nhu cầu, bảo đảm trẻ ngậm đúng khớp ngậm hoặc duy trì cữ hút sữa đều đặn để kích thích tuyến sữa hoạt động [4, 8].
  • Tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn: Khi nghi ngờ mình thiếu sữa, nên tìm đến các chuyên viên tư vấn sữa mẹ, bác sĩ chuyên khoa hoặc nữ hộ sinh để được chỉnh khớp ngậm và đánh giá đúng [2, 4]. Khảo sát cho thấy các dịch vụ hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ được đánh giá rất hữu ích trong việc cải thiện tình hình [3].
  • Giải tỏa tâm lý: Giảm bớt căng thẳng, nghỉ ngơi hợp lý và giữ tinh thần thoải mái để hormone oxytocin được tiết ra thuận lợi [1].
  • Dinh dưỡng cân bằng: Uống đủ nước, ăn uống đa dạng dưỡng chất. Nếu muốn sử dụng men bia như một nguồn bổ sung vi chất, chỉ nên dùng lượng vừa phải từ các sản phẩm thực phẩm có kiểm định an toàn rõ ràng và phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Men bia có thể cung cấp thêm vitamin nhóm B và một số khoáng chất cho chế độ ăn [1], nhưng không phải "thần dược" tăng sữa như lời đồn thổi trên mạng [3, 4]. Để duy trì nguồn sữa dồi dào, sự kích thích cơ học từ việc bé bú đúng cách và việc rút cạn sữa đều đặn vẫn là nguyên tắc cốt lõi, không có sản phẩm nào thay thế được [4].