Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về nấm ngưu chương chi
Nấm ngưu chương chi (tên khoa học: Antrodia cinnamomea, hay còn gọi là Taiwanofungus camphoratus) từ lâu đã được xem là loại dược liệu quý trong y học cổ truyền [1]. Nhiều người tìm đến loại nấm này như một giải pháp cứu cánh để giải độc gan, hạ men gan và phòng ngừa các tổn thương gan do bia rượu hay độc chất. Trên thị trường, các sản phẩm bào chế từ quả thể hoặc sinh khối sợi nấm ngưu chương chi được quảng bá rầm rộ với công dụng bảo vệ gan vượt trội.
Tuy nhiên, liệu những lời đồn thổi về khả năng giải độc và bảo vệ gan của nấm ngưu chương chi có thực sự được chứng thực bởi khoa học? Đa số người tiêu dùng hiện nay vẫn nhầm lẫn giữa kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và hiệu quả thực tế trên cơ thể người.
Trả lời ngắn: Bằng chứng lâm sàng nói gì?
Câu trả lời thẳng thắn là: Bằng chứng giải độc và phục hồi tổn thương gan trên người hiện còn rất hạn chế. Phần lớn các nghiên cứu chứng minh tác dụng bảo vệ gan, giảm viêm hay ức chế tế bào ung thư gan của nấm ngưu chương chi mới chỉ dừng lại ở mô hình tế bào (in vitro) và động vật thí nghiệm (chuột) [2].
Thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người nhằm đánh giá hiệu quả điều trị bệnh gan vẫn đang trong quá trình thực hiện hoặc chỉ mới khảo sát độ an toàn và chức năng sinh lý cơ bản ở người khỏe mạnh [1, 3]. Do đó, người tiêu dùng không nên xem nấm ngưu chương chi là "thần dược" chữa lành các bệnh lý về gan.
Cơ chế tác động qua các nghiên cứu sinh học
Dù thiếu dữ liệu lâm sàng, các nghiên cứu sinh học cơ bản đã làm sáng tỏ nhiều cơ chế tiềm năng giúp nấm ngưu chương chi bảo vệ tế bào gan. Về mặt hóa thực vật, loài nấm này chứa hơn 78 hợp chất có hoạt tính sinh học, bao gồm triterpenoid, polysaccharide, benzenoid, lignan và các dẫn xuất khác [1].
Các nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất nấm ngưu chương chi bảo vệ gan do cồn thông qua việc ức chế tổng hợp axit béo và ức chế xơ hóa gan [2]. Khi gan tiếp xúc với độc chất carbon tetrachloride (CCl4), nấm hỗ trợ ức chế quá trình peroxy hóa lipid và giảm thiểu xơ hóa [2].
Ở cấp độ phân tử, hợp chất antroquinonol chiết xuất từ sợi nấm ngưu chương chi có khả năng kích hoạt con đường tín hiệu Nrf-2 và enzym chống oxy hóa HO-1 thông qua con đường MAPK [3]. Cơ chế này giúp tế bào gan loại bỏ các gốc oxy hóa tự do (ROS), ức chế sản sinh oxit nitric (NO), giảm malondialdehyde (MDA) và bảo vệ lượng glutathione (GSH) dự trữ nội bào [3]. Một dẫn xuất khác là 4-acetylantroquinonol B cũng được ghi nhận giúp bảo vệ tế bào gan trước hiện tượng stress oxy hóa do ethanol gây ra [4].
Chi tiết các nghiên cứu khoa học: Từ ống nghiệm đến chuột
Các dữ liệu thực nghiệm đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực trên động vật và dòng tế bào nuôi cấy:
Một nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành trên chuột cống đực chủng Wistar bị gây độc gan bằng CCl4 [5]. Thử nghiệm gồm 6 nhóm: nhóm đối chứng không tiêm CCl4; nhóm đối chứng âm tiêm CCl4 không can thiệp; nhóm đối chứng dương dùng silymarin; và 3 nhóm tiêm CCl4 được dùng nấm ngưu chương chi ở các mức liều 350 mg/kg, 1.400 mg/kg và 3.150 mg/kg [5].
Kết quả cho thấy chỉ có nhóm dùng liều cao (3.150 mg/kg) mới ghi nhận sự sụt giảm nồng độ men gan GOT (AST) và GPT (ALT) huyết thanh, đồng thời giảm peroxy hóa lipid [5]. Cả mức liều cao và liều trung bình giúp tăng protein toàn phần trong gan và giảm hydroxyproline [5]. Mô bệnh học xác nhận nhóm dùng nấm ít bị xơ hóa hơn so với nhóm đối chứng CCl4 [5]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu là thử nghiệm trên chuột cống đực, hiệu quả bảo vệ men gan phụ thuộc vào liều rất cao và chưa thể ngoại suy sang người [5].
Một nghiên cứu năm 2011 khảo sát cơ chế của hợp chất antroquinonol trên tế bào ung thư biểu mô gan người HepG2 và chuột nhắt ICR [3]. Tế bào HepG2 được xử lý trước với antroquinonol (1-20 µM) rồi gây stress oxy hóa bằng ethanol 100 mM [3]. Trên động vật, chuột nhắt đực ICR được uống chiết xuất ethanol sợi nấm (EMAC) trong 10 ngày trước khi gây độc gan cấp bằng ethanol liều 5 g/kg [3]. Kết quả cho thấy EMAC làm giảm phóng thích men gan ALT, AST, ngăn ngừa peroxy hóa lipid gan và chống cạn kiệt GSH phụ thuộc vào liều lượng [3]. Giới hạn là mô hình gây độc cấp tính ngắn ngày trên chuột, không phản ánh chính xác bệnh gan mạn tính do rượu ở người [3].
Nghiên cứu năm 2019 đánh giá chiết xuất ethanol của nấm (ACE) trên dòng tế bào gan bình thường CL48 và chuột mang khối u bị chiếu xạ [6]. Chiết xuất này kích hoạt hệ thống Nrf2 giúp loại bỏ các gốc tự do ROS ở tế bào CL48 và làm giảm viêm gan cấp tính do bức xạ cũng như viêm gan do CCl4 trên chuột [6]. Giới hạn lớn nhất là dữ liệu mới dừng lại ở mô hình chuột mang khối u chịu tổn thương gan do xạ trị, chưa có xác nhận lâm sàng trên bệnh nhân [6].
Năm 2013, một nghiên cứu trên sản phẩm sợi nấm ngưu chương chi nuôi cấy rắn (EMAC) xác định 14 chất chuyển hóa đại diện [4]. Thử nghiệm in vivo trên động vật ghi nhận sản phẩm giúp giảm viêm gan và giảm stress oxy hóa huyết thanh [4]. Hợp chất 4-acetylantroquinonol B từ sản phẩm ức chế sản sinh NO ở đại thực bào và bảo vệ tế bào gan chống stress oxy hóa do cồn [4]. Giới hạn là nghiên cứu tập trung xác lập hồ sơ hoạt chất và thử nghiệm tiền lâm sàng, chưa thử nghiệm trên người mắc viêm gan [4].
Về tác động trên tế bào ung thư gan, nghiên cứu năm 2012 cho thấy axit eburicoic (một triterpenoid từ quả thể nấm) ức chế sự sống của tế bào Hep 3B trong 24 giờ với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 18,4 µM (tương đương 8,7 µg/mL) [7]. Chất này kích thích tạo ROS, làm cạn kiệt ATP dẫn tới stress lưới nội chất và thúc đẩy quá trình tự thực bào (autophagy) [7]. Nghiên cứu phân tích protein năm 2020 cũng xác nhận nấm ngưu chương chi làm biến đổi hàng loạt protein ở tế bào ung thư HepG2, C3A và tế bào gan thường Chang's liver, kích hoạt stress lưới nội chất gây độc cho tế bào ung thư [8]. Dù vậy, đây hoàn toàn là các thử nghiệm in vitro trên đĩa cấy, chưa thể xem là biện pháp điều trị ung thư gan trên người [5, 8].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Khoảng trống lớn
Trong khi các dữ liệu trên động vật và tế bào rất phong phú, nghiên cứu trên người lại vô cùng ít ỏi [1, 3]. Báo cáo tổng quan năm 2012 ghi nhận rằng các thử nghiệm lâm sàng trên người nhằm nghiên cứu hiệu quả điều trị bệnh gan của nấm ngưu chương chi vẫn đang trong giai đoạn tiến hành [2].
Một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở, đơn nhánh hiếm hoi được công bố năm 2020 nhằm đánh giá độ an toàn và tác động sinh lý của sợi nấm ngưu chương chi nuôi cấy rắn (LAC) [1]. Nghiên cứu thực hiện trên 32 người trưởng thành khỏe mạnh (cả nam và nữ) uống viên nang LAC liên tục trong 3 tháng và theo dõi thêm 1 tháng sau can thiệp [1].
Kết quả cho thấy việc sử dụng viên nang LAC không gây biến cố bất lợi nào [1]. Đáng chú ý, nồng độ glucose máu lúc đói, huyết áp, triglycerid cùng các chỉ số chức năng gan và chức năng thận không có sự thay đổi đáng kể [1]. Thử nghiệm ghi nhận mức giảm cholesterol toàn phần so với ban đầu là 5,7% ở nam giới và 5,3% ở nữ giới [1].
Thử nghiệm này cung cấp cơ sở sơ bộ về độ an toàn của sinh khối sợi nấm trên người khỏe mạnh [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu không được thiết kế trên người có bệnh lý gan, quy mô mẫu nhỏ (32 người), không có nhóm đối chứng dùng giả dược, và các chỉ số chức năng gan không thay đổi [1]. Do đó, chưa có bất kỳ bằng chứng lâm sàng thuyết phục nào xác nhận nấm ngưu chương chi có thể "giải độc gan", hạ men gan ở người bệnh viêm gan hay phục hồi xơ gan.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng hạ men gan, giảm xơ hóa trên chuột bị nhiễm độc CCl4 hoặc rượu với việc nấm có thể "giải độc rượu" tức thì cho người sau các buổi tiệc tùng [1, 2, 7]. Các tổn thương gan trên người rất phức tạp và kéo dài, không thể bù đắp đơn giản bằng một vài viên nấm [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng các hoạt chất ức chế tế bào ung thư Hep 3B hay HepG2 trong phòng thí nghiệm đồng nghĩa với việc uống nấm ngưu chương chi sẽ tiêu diệt hoặc chữa khỏi ung thư gan trên cơ thể sống [5, 8]. Việc tự ý sử dụng nấm ngưu chương chi thay thế các phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm, làm lỡ thời gian can thiệp vàng của bệnh nhân.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Hiện nay chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ của nấm ngưu chương chi trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng.
Người đang mắc các bệnh lý gan mạn tính, viêm gan virus, xơ gan hoặc đang điều trị ung thư gan cần thận trọng. Dù chiết xuất nấm cho thấy tiềm năng hỗ trợ giảm viêm gan do xạ trị trong nghiên cứu chuột [6], bệnh nhân không được tự ý kết hợp với thuốc điều trị khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi.
Hướng dẫn tiếp cận và áp dụng thực tế
Nếu có nhu cầu sử dụng các sản phẩm từ sợi nấm ngưu chương chi nuôi cấy để hỗ trợ sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên dùng như một dạng thực phẩm chức năng bổ trợ, không dùng thay thế thuốc chữa bệnh [2].
Do tài liệu khoa học hiện tại chưa xác lập liều lượng tối ưu cụ thể cho từng bệnh cảnh gan ở người, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo khuyến cáo ghi trên nhãn sản phẩm đã được kiểm định chất lượng hoặc theo hướng dẫn của chuyên gia y tế [3, 4]. Không nên tìm kiếm các sản phẩm thu hái tự nhiên không rõ nguồn gốc vì nấm ngưu chương chi tự nhiên rất hiếm [2].
Biện pháp bảo vệ gan thực chất và bền vững nhất vẫn là hạn chế uống bia rượu, kiểm soát cân nặng, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và đi khám định kỳ để kiểm tra chức năng gan.
Lời kết
Nấm ngưu chương chi sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đầy triển vọng trong việc chống oxy hóa, bảo vệ tế bào gan và kháng viêm trên mô hình tế bào và động vật thí nghiệm [1, 7]. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến giường bệnh còn rất lớn do các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế và chỉ mới dừng ở bước đầu kiểm tra an toàn [1, 3]. Người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không xem nấm là phương thuốc giải độc gan thần kỳ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.
