Lời đồn thần dược và thực tế lâm sàng
Nấm thượng hoàng (danh pháp khoa học thường gặp là Phellinus linteus) từ lâu đã được truyền tai nhau như một phương thuốc quý trong y học cổ truyền châu Á để điều trị đau dạ dày, viêm nhiễm và các khối u [1]. Trên các diễn đàn mạng xã hội hiện nay, loại nấm này thường bị thổi phồng thành "thần dược" có khả năng tiêu diệt hoàn toàn tế bào ung thư hoặc thay thế thuốc điều trị chính thống.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay cho thấy nấm thượng hoàng chưa đủ bằng chứng để khẳng định là thuốc đặc trị chữa khỏi ung thư trên người. Thay vào đó, giá trị tiềm năng nhất của loại nấm này nằm ở hoạt tính điều hòa miễn dịch và hỗ trợ sinh học [2]. Việc hiểu sai lệch công dụng có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị y khoa tối ưu.
Nấm thượng hoàng hỗ trợ cơ thể bằng cách nào?
Nấm Phellinus linteus chứa nhiều hợp chất tự nhiên có giá trị sinh học cao. Trong đó, nổi bật nhất là các chuỗi phân tử đường đa (polysaccharide), phức hợp polysaccharide-protein và các phân tử có khối lượng thấp [2]. Các phức hợp này đã được phân lập cả từ thể quả và hệ sợi của nấm [1].
Cơ chế điều hòa miễn dịch của nấm thượng hoàng đến từ khả năng kích thích cả hệ thống miễn dịch dịch thể và miễn dịch qua trung gian tế bào [3], [1]. Cụ thể, các đoạn polysaccharide chiết xuất từ nấm kích hoạt hoạt động của các tế bào miễn dịch quan trọng, thúc đẩy đại thực bào và tế bào B sản xuất các cytokine thiết yếu [2]. Đồng thời, các chiết xuất này hỗ trợ tăng cường độc tính tiêu diệt mục tiêu bất thường của tế bào sát thủ tự nhiên (NK) [2].
Ngoài việc điều biến miễn dịch, nấm còn điều hòa hoạt động và biểu hiện của các gen liên quan đến quá trình tăng sinh, chết theo chương trình (apoptosis), hình thành mạch máu mới và xâm lấn của tế bào [2]. Nhờ đó, dược liệu này đóng vai trò chất bổ trợ sinh học giúp cơ thể nâng cao sức đề kháng trước bệnh tật.
Tác động trên tế bào ung thư qua kính hiển vi lực nguyên tử
Để hiểu rõ cách nấm thượng hoàng tác động vật lý lên tế bào ung thư, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thí nghiệm chuyên sâu ở cấp độ hiển vi.
Năm 2023, một nghiên cứu đã sử dụng kính hiển vi lực nguyên tử để đo lường các thông số vật lý của tế bào ung thư dạ dày (dòng SGC-7901) và tế bào biểu mô dạ dày bình thường (dòng GES-1) khi có tác động từ chiết xuất Phellinus linteus [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất nấm làm thay đổi hình dạng tế bào ung thư dạ dày từ dạng phẳng sang dạng hình cầu, làm tăng chiều cao và độ nhám bề mặt của chúng [4]. Lực bám dính của tế bào ung thư bị giảm đi trong khi mô đun đàn hồi gia tăng [4]. Đáng chú ý, hình thái và tính chất cơ học của các tế bào biểu mô dạ dày bình thường không bị thay đổi đáng kể [4]. Điều này cho thấy nấm có tác dụng kháng tế bào ung thư dạ dày mà ít gây độc lên tế bào lành [4].
Tiếp nối hướng tiếp cận cơ học tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích tác động của chiết xuất nước nấm thượng hoàng lên tế bào biểu mô gan bình thường (HL-7702) và tế bào ung thư biểu mô tế bào gan (SMCC-7721) [5]. Dưới tác động của dịch chiết nước, tế bào ung thư gan SMCC-7721 gia tăng chiều cao và độ nhám bề mặt [5]. Lực bám dính trung bình của tế bào ung thư gan giảm đi 1,69 nN và mô đun Young trung bình tăng 0,379 kPa [5]. Tế bào ung thư SMCC-7721 sau khi xử lý bằng dịch chiết nấm biểu hiện mức suy giảm hoạt tính rõ rệt so với tế bào biểu mô gan bình thường HL-7702 [5]. Dữ liệu này chỉ ra tiềm năng của nấm như một ứng viên điều trị chọn lọc trong ung thư biểu mô tế bào gan [5].
Nghiên cứu chiết xuất hispolon và tác động di căn trên động vật
Các nhà khoa học cũng đi sâu tìm hiểu từng hoạt chất đơn lẻ được phân lập từ nấm thượng hoàng. Năm 2006, một nghiên cứu đã phân lập thành phần hoạt tính hispolon từ dịch chiết ethanol của nấm Phellinus linteus để thử nghiệm trên tế bào ung thư biểu mô biểu bì người KB [6]. Kết quả cho thấy hispolon ức chế sự tăng sinh của tế bào KB phụ thuộc theo nồng độ, với chỉ số IC50 đạt 4,62 ± 0,16 mcg/ml [6].
Thành phần hispolon kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) đặc trưng bởi hiện tượng thang DNA và làm tăng đáng kể tỷ lệ tế bào ở pha sub-G1 [6]. Quá trình này diễn ra song song với sự suy giảm điện thế màng ty thể, giải phóng cytochrome c và kích hoạt enzyme Caspase-3, chứng minh hispolon tiêu diệt tế bào ung thư qua con đường apoptosis qua trung gian ty thể [6].
Về khả năng kiểm soát di căn trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2005 đã đánh giá dịch chiết nước của nấm Phellinus linteus thu thập tại Campuchia [7]. Ở mức nồng độ 1 mg/ml, dịch chiết này không gây độc trực tiếp lên tế bào u hắc tố xâm lấn B16BL6 [7]. Tuy nhiên, dịch chiết ức chế sự ngưng tập tiểu cầu do tế bào B16BL6 gây ra, đồng thời ngăn cản sự bám dính của tế bào ung thư vào gelatin và ức chế sự xâm lấn theo nồng độ [7].
Khi thử nghiệm trên chuột C57BL/6 được tiêm tĩnh mạch tế bào B16BL6, dịch chiết nấm ở liều 50 mg/kg đã ức chế sự hình thành các ổ di căn ở phổi lên đến 55,5% so với nhóm đối chứng không điều trị [7]. Nghiên cứu xác định cơ chế này liên quan đến việc làm giảm biểu hiện của uPA (urokinase-type plasminogen activator) - một loại protein chủ chốt liên quan đến xâm lấn và di căn khối u [7].
Ngoài các nghiên cứu ung thư, chiết xuất nấm thượng hoàng còn thể hiện tác dụng điều hòa miễn dịch trong các bệnh lý khác. Nghiên cứu năm 2012 cho thấy dịch chiết nước của nấm ức chế tiết IgE trên tế bào u tủy người U266B1 và tế bào B nguyên phát [8]. Khi bôi ngoài da liên tục 2 tuần trên chuột BALB/c bị viêm da cơ địa thực nghiệm, dịch chiết nước giúp làm giảm sưng tai, ban đỏ và khô da [8].
Bằng chứng lâm sàng trên người còn rất hạn chế
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực trong phòng thí nghiệm, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên cơ thể người bệnh ung thư vẫn còn ở mức rất khiêm tốn.
Tổng quan y học ghi nhận nấm thượng hoàng từng được báo cáo làm thoái triển khối u trong ba trường hợp lâm sàng riêng lẻ độc lập (case reports) [2]. Báo cáo ca bệnh là dạng bằng chứng sơ khởi, ghi nhận hiện tượng xảy ra trên từng bệnh nhân cụ thể nhưng chưa qua thiết kế thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi chuẩn mực.
Do đó, các bằng chứng hiện có chỉ đủ để gợi ý rằng chiết xuất nấm thượng hoàng hoặc thực phẩm bổ sung từ nấm có tiềm năng ứng dụng như một liệu pháp hỗ trợ sinh học hoặc thay thế [2]. Dữ liệu khoa học hiện tại chưa đủ cơ sở vững chắc để nâng nấm thành thuốc điều trị tiêu chuẩn thay cho hóa trị, xạ trị hay phẫu thuật.
Hiểu lầm thường gặp về nấm thượng hoàng
Hiểu lầm phổ biến nhất là nấm thượng hoàng có thể làm tan biến hoàn toàn khối u ác tính. Nhiều lời đồn lan truyền rằng chỉ cần sắc nấm uống hàng ngày là không cần đến bệnh viện. Thực tế, các nghiên cứu chứng minh nấm thay đổi cơ học tế bào hay kích hoạt apoptosis đều thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật với các điều kiện chiết xuất chuyên biệt [4], [5], [6], [7].
Một ngộ nhận khác là việc đồng nhất nấm thượng hoàng với mọi loài nấm gỗ màu vàng nâu mọc trên cây. Về mặt sinh học phân loại, chi nấm Phellinus rất phức tạp [3]. Nấm phân bố ở nhiều vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, châu Mỹ, châu Phi và ký sinh trên nhiều loại thân gỗ như dâu tằm, sồi hay kim ngân [3], [1]. Việc nhận dạng chính xác giữa các loài như Phellinus linteus và Phellinus baumii đòi hỏi các kỹ thuật sinh học phân tử như dùng mồi đặc hiệu hoặc phân tích đoạn cắt giới hạn gen ITS [3]. Các sản phẩm nấm trôi nổi, không rõ nguồn gốc trên thị trường rất dễ bị nhầm lẫn loài hoặc pha tạp.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Vì nấm thượng hoàng có tác động sâu đến hệ thống miễn dịch thông qua việc kích thích tế bào B, đại thực bào và tế bào diệt tự nhiên, người bệnh đang mắc các bệnh lý tự miễn hoặc chuẩn bị ghép tạng cần hết sức cẩn trọng [2].
Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra dịch chiết nấm có khả năng ức chế ngưng tập tiểu cầu [7]. Do đó, những người đang sử dụng thuốc chống đông máu, người có rối loạn đông máu hoặc sắp bước vào phẫu thuật không nên tùy tiện dùng dịch chiết nấm mà không có hướng dẫn chuyên khoa.
Người đang tiếp nhận hóa xạ trị, người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc phụ nữ mang thai và cho con bú cần tuyệt đối tránh việc tự ý bổ sung nấm liều cao. Mọi ý định kết hợp thảo dược trong giai đoạn điều trị ung thư đều phải được bác sĩ điều trị trực tiếp thông qua để phòng ngừa tương tác thuốc bất lợi.
Cách tiếp cận đúng đắn và an toàn
Nếu có nhu cầu sử dụng nấm thượng hoàng, người tiêu dùng nên xem đây là một sản phẩm hỗ trợ nâng cao thể trạng và hỗ trợ miễn dịch tự nhiên, tuyệt đối không được dùng thay thế các phác đồ y khoa chính thống.
Nên lựa chọn sản phẩm đã được chuẩn hóa hoạt chất, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng nhằm tránh nguy cơ nhầm lẫn loài nấm kém chất lượng [3]. Vì các tài liệu khoa học hiện nay chưa đưa ra một liều lượng cụ thể áp dụng chung cho mọi đối tượng điều trị trên người, người bệnh chỉ nên dùng ở mức vừa phải và tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Tóm lại, nấm thượng hoàng là một dược liệu giàu tiềm năng điều hòa miễn dịch và hỗ trợ sinh học dựa trên các thử nghiệm cơ học tế bào và mô hình động vật [4], [5], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế ở mức báo cáo ca đơn lẻ [2]. Người bệnh ung thư cần giữ thái độ khoa học, tỉnh táo trước các quảng cáo trị khỏi bệnh và luôn ưu tiên phác đồ điều trị của cơ sở y tế chuyên khoa.
