Nhiều người cao tuổi có thói quen dùng thảo dược vườn nhà để hỗ trợ các bệnh lý mạn tính, trong đó náng hoa trắng thường được truyền tai sử dụng cho các vấn đề tuyến tiền liệt. Khi đang phải uống thuốc điều trị huyết áp hoặc thuốc chống đông máu mỗi ngày, việc tự ý sắc uống thêm các loại lá cây có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường. Liệu thảo dược này có gây phản ứng bất lợi hay làm thay đổi tác dụng của thuốc điều trị tim mạch nền hay không là câu hỏi khiến không ít người băn khoăn.
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào đánh giá tương tác giữa náng hoa trắng với thuốc hạ áp hay thuốc chống đông máu ở người. Tuy nhiên, các nhà khoa học cảnh báo rằng các hoạt chất thảo dược nói chung có khả năng can thiệp vào hệ thống enzym chuyển hóa thuốc tại gan Cytochrome P450 (CYP450), từ đó làm tăng hoặc giảm nồng độ thuốc điều trị trong máu và dẫn tới nguy cơ biến cố lâm sàng nghiêm trọng [1].
Cơ chế chuyển hóa qua gan CYP450 diễn ra như thế nào?
Hệ thống enzym Cytochrome P450 là một nhóm enzym xúc tác đa dạng nằm chủ yếu tại gan, chịu trách nhiệm cho quá trình biến đổi sinh học của khoảng 75% các loại thuốc điều trị lâm sàng hiện nay [2]. Hoạt tính của các enzym này, bao gồm sự cảm ứng (làm tăng hoạt tính) hoặc ức chế (làm giảm hoạt tính), là những thông số chính quyết định tốc độ chuyển hóa thuốc, trực tiếp tham gia vào quá trình giải độc hoặc tích lũy độc tính của các chất hóa học trong cơ thể [2].
Khi người bệnh dùng chung thuốc điều trị với thảo mộc, các thành phần hóa học tự nhiên có thể làm thay đổi hoạt tính của enzym CYP450 và các protein vận chuyển [1]. Nếu thảo dược gây ức chế enzym, quá trình đào thải thuốc bị chậm lại, làm nồng độ thuốc trong huyết tương tăng cao, dễ dẫn đến quá liều và ngộ độc [1]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích tăng sinh enzym (cảm ứng), thuốc bị phá hủy quá nhanh, làm giảm nồng độ thuốc trong máu và khiến bệnh lý nền mất kiểm soát [1].
Bên cạnh enzym gan, chuyển hóa tại đường ruột cũng đóng vai trò thiết yếu đối với sự hấp thu của các thuốc dùng đường uống thông qua hệ vi sinh vật đường ruột [2]. Một số ancaloit độc tính từ thảo dược có thể trải qua các phản ứng như hydroxyl hóa, khử oxy, khử metyl hoặc thủy phân este nhờ vi khuẩn đường ruột, làm thay đổi mức độ an toàn và sinh khả dụng khi vào tuần hoàn chung [2].
Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - enzym chuyển hóa
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2010 về các tương tác thảo dược - thuốc trên người nhấn mạnh rằng các tương tác giữa thảo dược và thuốc tổng hợp có ý nghĩa lâm sàng rất lớn, đòi hỏi phải hiểu rõ cơ chế để tránh tác hại [3]. Dữ liệu tổng quan này chỉ ra rằng kiến thức thực tế về tương tác thảo mộc - thuốc hiện nay vẫn còn hạn chế và cần được nghiên cứu thêm rất nhiều [3]. Dù vậy, các tác giả lưu ý rằng dữ liệu tiền lâm sàng tuy khó ngoại suy trực tiếp sang cơ thể người, người dùng vẫn phải đặc biệt thận trọng khi thiếu bằng chứng lâm sàng, nhất là đối với các thuốc có phạm vi điều trị hẹp [3].
Năm 2021, một tổng quan hệ thống toàn diện đã đánh giá ảnh hưởng của 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 chất bổ sung đối với các phân họ enzym CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [4]. Phân tích từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu trong ống nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh ghi nhận 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư [4]. Đáng chú ý, có 21 loại thảo mộc và thực phẩm được phát hiện tương tác rõ rệt với CYP3A4 – con đường chuyển hóa chính của rất nhiều dược phẩm quan trọng [4].
Trước đó, một đánh giá năm 2002 cũng ghi nhận mối quan ngại về mặt lý thuyết liên quan đến enzym chuyển hóa thuốc, trong đó St. John's wort là thảo dược điển hình gây cảm ứng mạnh CYP3A3/4 làm tăng thanh thải thuốc khỏi cơ thể [5]. Dù các báo cáo tương tác lâm sàng trực tiếp khi đó còn hạn chế và mang tính lý thuyết, người bệnh vẫn được khuyến cáo tìm các giải pháp khác thay vì dùng thảo dược có nguy cơ tương tác trong quá trình điều trị y khoa [5].
Nguy cơ ức chế enzym từ các hoạt chất thực vật tự nhiên
Nhiều phân tử tự nhiên có mặt phổ biến trong giới thực vật đã được chứng minh có khả năng ức chế mạnh các phân họ enzym CYP gan người. Trong một nghiên cứu in vitro năm 2014 đánh giá trên microsome gan người (HLM), các chất caffeic acid và quercetin đã thể hiện khả năng ức chế cạnh tranh đối với nhiều enzym [6]. Cụ thể, caffeic acid và quercetin ức chế cạnh tranh mạnh CYP1A2 với chỉ số Ki lần lượt là 1,16 µM và 0,93 µM, đồng thời ức chế cạnh tranh CYP2C9 với Ki lần lượt là 0,95 µM và 1,67 µM [6].
Caffeic acid còn thể hiện khả năng ức chế cạnh tranh mạnh CYP2D6 (Ki = 1,10 µM) nhưng chỉ ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 với nồng độ ức chế tối thiểu IC50 vượt quá 100 µM [6]. Ngược lại, quercetin là chất ức chế cạnh tranh mạnh CYP2C19 (Ki = 1,74 µM), CYP3A4 (Ki = 4,12 µM) và ức chế cạnh tranh mức độ vừa phải với CYP2D6 (Ki = 18,72 µM) [6].
Một tổng quan tài liệu năm 2022 cũng khẳng định các hợp chất tự nhiên như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đều đã chứng minh được vai trò là chất ức chế các enzym khác nhau thuộc họ CYP [7]. Các tương tác giữa thảo dược và enzym gan cần tiếp tục được đào sâu vì hầu hết các loại thuốc điều trị đều phải chuyển hóa qua hệ thống này [7]. Sự can thiệp vào các enzym chủ chốt như CYP2C9 hay CYP3A4 – vốn chịu trách nhiệm chuyển hóa các thuốc tim mạch hay chống đông máu – là nguồn cơn tiềm tàng gây xáo trộn nồng độ thuốc [2, 7].
Thử nghiệm trên mô hình sinh học về tác động của thảo dược
Một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2023 đã theo dõi biểu hiện mRNA của các enzym Cyp1a2, Cyp2d4, Cyp2e1 và Cyp3a1 trong gan chuột (vốn tương ứng với Cyp1a2, Cyp2d6, Cyp2e1 và Cyp3a4 ở người) [2]. Kết quả cho thấy việc sử dụng thảo dược chứa ancaloit (Alangium chinense - AC) đã làm giảm biểu hiện đáng kể của các enzym chuyển hóa này so với nhóm đối chứng [2].
Sự sụt giảm mức biểu hiện gen của bốn enzym nói trên đã được cải thiện rõ rệt khi chuột được cho dùng kết hợp AC cùng các thảo dược tương thích trong bài thuốc Jin-Gu-Lian [2]. Mặc dù hoạt tính đặc hiệu của enzym chưa được đo lường trực tiếp trong nghiên cứu này, các kết quả gợi ý rằng các phân họ CYP tham gia mật thiết vào cơ chế tương tác và điều hòa dược động học khi phối hợp thảo dược [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc mạn tính
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì luôn lành tính và không ảnh hưởng đến thuốc tây". Thực tế lâm sàng cho thấy các thành phần trong thảo mộc hoàn toàn có thể tương tác với các vị trí tác dụng của thuốc hoặc can thiệp chuyển hóa enzym gan, gây khó khăn cho việc đánh giá hiệu quả điều trị của bác sĩ [8]. Dữ liệu khoa học tin cậy và hữu ích trong lĩnh vực này tại các cơ sở điều trị hiện vẫn còn manh mún, thiếu sót [8].
Một ngộ nhận khác là cho rằng thảo dược chỉ phát huy tác dụng tại cơ quan đích mà không đi qua gan. Phần lớn hoạt chất khi uống đều phải qua tuần hoàn cửa và tiếp xúc với mạng lưới enzym CYP450 [3, 5]. Sự thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương do thảo dược có thể dẫn tới thất bại điều trị hoặc làm xuất hiện các phản ứng có hại nguy hiểm mà người bệnh không lường trước [1].
Ai nên thận trọng khi muốn dùng náng hoa trắng?
Những người đang dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp – đặc biệt là thuốc chống đông máu và thuốc điều chỉnh huyết áp – phải cực kỳ cẩn trọng [3]. Khi phối hợp thảo dược chưa rõ hồ sơ chuyển hóa, nồng độ thuốc chống đông có thể bị đẩy lên quá mức gây xuất huyết nội, hoặc tụt giảm khiến hình thành cục máu đông [6, 8]. Tương tự, sự biến động nồng độ thuốc hạ áp có thể gây hạ áp quá đà dẫn đến choáng váng hoặc mất kiểm soát huyết áp [1].
Người mắc bệnh tim mạch vành, người cao tuổi có chức năng gan thận suy giảm hoặc người phải phối hợp nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng [1]. Khi thiếu bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người, sự an toàn của việc kết hợp này không thể được bảo đảm [3].
Khuyến nghị áp dụng thực tế và theo dõi điều trị
Hiện tại chưa có nghiên cứu chuyên sâu về liều dùng an toàn hay thời điểm phối hợp giữa náng hoa trắng với các thuốc hạ áp và thuốc chống đông. Vì vậy, người bệnh tuyệt đối không tự ý sắc uống náng hoa trắng song song với phác đồ điều trị tim mạch nền.
Nếu có nguyện vọng dùng thảo dược hỗ trợ tiền liệt tuyến hay các bệnh lý khác, người bệnh cần mang theo toàn bộ danh mục thuốc đang sử dụng để hỏi ý kiến bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ chuyên khoa. Mọi triệu chứng bất thường như bầm tím dưới da, chảy máu chân răng khó cầm, hoa mắt, chóng mặt hoặc chỉ số huyết áp dao động thất thường cần được thăm khám y tế ngay lập tức.
Việc bảo vệ sức khỏe tim mạch đòi hỏi sự ổn định tuyệt đối về nồng độ thuốc trong máu. Người bệnh không nên đánh đổi hiệu quả điều trị đã được kiểm chứng bằng những thảo dược chưa rõ tương tác dược động học. Hãy luôn tham vấn nhân viên y tế trước khi bổ sung bất kỳ vị thuốc dân gian nào vào thực đơn chăm sóc hàng ngày.
