Nàng nàng lá to có tương tác với thuốc tây hạ áp không?

Nhiều người có thói quen sử dụng các loại cây cỏ dân gian để bồi bổ hoặc hỗ trợ sức khỏe cùng lúc với thuốc điều trị bệnh mạn tính. Nàng nàng lá to là một vị thuốc quen gian được lưu truyền, khiến không ít người thắc mắc liệu dùng chung với thuốc hạ huyết áp có gây phản ứng bất lợi hay không.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào đánh giá tương tác giữa nàng nàng lá to và thuốc tây hạ áp. Tuy nhiên, các bằng chứng dược lý học chỉ ra rằng thảo dược nói chung hoàn toàn có khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc tại gan, tiềm ẩn rủi ro thay đổi nồng độ thuốc huyết áp trong cơ thể ^[1].

Cơ chế cạnh tranh chuyển hóa thuốc tại gan diễn ra thế nào?

Hầu hết các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính sau khi vào cơ thể đều phải đi qua gan để chuyển hóa trước khi đào thải hoặc phát huy tác dụng. Hệ thống enzym Cytochrome P450 (thường viết tắt là CYP) tại gan đóng vai trò chính trong quá trình này [2, 4]. Thảo dược chứa hỗn hợp nhiều hoạt chất tự nhiên, các hoạt chất này có thể tương tác với chính hệ enzym hoặc thụ thể nhân tế bào phụ trách chuyển hóa thuốc ^[2].

Sự tương tác chuyển hóa này thường diễn ra theo hai hướng cơ bản: ức chế enzym hoặc cảm ứng enzym [2, 5]. Khi hoạt chất trong dược liệu ức chế enzym CYP, tốc độ chuyển hóa thuốc bị chậm lại, làm tăng nồng độ thuốc tự do trong máu và mô, từ đó gia tăng nguy cơ ngộ độc thuốc ^[1]. Ngược lại, nếu dược liệu gây hiện tượng cảm ứng (tăng hoạt tính) enzym CYP, thuốc sẽ bị chuyển hóa và đào thải nhanh hơn bình thường ^[1]. Điều này khiến nồng độ thuốc giảm xuống dưới ngưỡng điều trị, dẫn đến thất bại trong kiểm soát bệnh lý mạn tính [2, 7].

Đối với người bệnh tim mạch và huyết áp, việc nồng độ thuốc bị dao động bất thường đặc biệt nguy hiểm. Nhóm tương tác ức chế enzym CYP khi kết hợp với thuốc điều trị tim mạch có thể gây ra những phản ứng nghiêm trọng đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh ^[3].

Bằng chứng khoa học về việc thảo dược làm biến đổi enzym gan

Dù chưa có dữ liệu riêng biệt trên cây nàng nàng lá to, các nghiên cứu dược lý đã chứng minh rất nhiều chiết xuất từ thảo dược quen thuộc gây ức chế hoặc kích hoạt mạnh mẽ enzym CYP [1, 2].

Một nghiên cứu công bố năm 2006 trên chuột cống đã đánh giá ảnh hưởng của dịch chiết nước và dịch chiết cồn từ ba vị thuốc đông y gồm Đương quy (Angelica sinensis - DG), Xuyên khung (Ligusticum chuanxiong - CX) và Đại hoàng (Rheum palmatum - DH) ^[4]. Nghiên cứu tiến hành cho chuột dùng dịch chiết với liều lượng hàng ngày tương đương 3 g dược liệu khô/kg thể trọng ^[4]. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) được sử dụng để xác định hoạt tính của các đồng phân enzym CYP ^[4].

Kết quả ghi nhận, toàn bộ các nghiệm thức dịch chiết của ba loại dược liệu trên đều làm tăng hàm lượng protein microsome nhưng làm giảm nồng độ tổng thể của enzym CYP so với nhóm đối chứng ^[4]. Đáng chú ý, chiết xuất nước của Đương quy làm tăng mạnh hoạt tính của enzym CYP2D6 và CYP3A, trong khi chiết xuất nước của Đại hoàng làm tăng đáng kể hoạt tính của CYP2D6 ^[4]. Các dạng chiết xuất nước khác lại cho thấy khả năng ức chế các dạng CYP ^[4]. Với dịch chiết cồn, Đương quy làm tăng hoạt tính CYP2D6, còn Đại hoàng làm tăng hoạt tính CYP3A, các dịch chiết cồn còn lại đều làm giảm mức độ enzym ^[4]. Nghiên cứu kết luận tất cả các chiết xuất đều làm thay đổi rõ rệt hoạt tính enzym chuyển hóa, khẳng định nguy cơ tương tác thuốc khi dùng cùng cơ chất của CYP ^[4].

Trong một nghiên cứu in vitro năm 2017 trên microsome gan người từ cả hai giới kết hợp kỹ thuật đo HPLC, chiết xuất từ cây Chùm ngây (Moringa oleifera) ở nồng độ từ 0,01 đến 10 mg/ml cũng được kiểm tra khả năng ức chế chuyển hóa qua enzym CYP3A4 ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá methanol và dịch chiết nước từ lá gây ức chế CYP3A4 rõ rệt với giá trị IC50 lần lượt là 0,5 mg/ml và 2,5 mg/ml ^[2]. Độc tính tế bào cũng được ghi nhận ở chiết xuất nước từ lá với giá trị IC50 là 6 mg/ml thông qua thử nghiệm MTT trên tế bào HepG2 ^[2]. Những dữ liệu này là cơ sở vững chắc cho thấy hoạt chất tự nhiên từ thực vật có thể làm thay đổi enzym chuyển hóa thuốc một cách đáng kể ^[2].

Nhiều hợp chất tự nhiên khác như quercetin, thymoquinone, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo cũng đã được chứng minh là các chất ức chế tự nhiên đối với các enzym thuộc họ CYP ^[5].

Lợi ích giả định và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Việc sử dụng thảo dược tự nhiên để thanh nhiệt, hỗ trợ cơ thể là thói quen lâu đời trong cộng đồng. Thảo dược thường được coi là lành tính và dễ tiếp cận mà không cần đơn thuốc từ nhân viên y tế ^[1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu trên người đối với từng loại cây cụ thể như nàng nàng lá to. Dữ liệu tương tác thuốc của thảo dược phần lớn xuất phát từ các nghiên cứu trên động vật hoặc tế bào trong phòng thí nghiệm [1, 3, 7].

Quan trọng hơn, kết quả quan sát được trong phòng thí nghiệm (in vitro) không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành tương tác có ý nghĩa trên lâm sàng (in vivo) [5, 8]. Một tổng quan năm 2010 chỉ ra rằng, chiết xuất cây kế sữa dù ức chế CYP2C9 và làm giảm 15% sinh khả dụng của chất chuyển hóa có hoạt tính E-3174 từ tiền chất thuốc huyết áp losartan, nhưng sự thay đổi này không có ý nghĩa trên lâm sàng ^[6]. Những thay đổi nhỏ về sinh khả dụng của thuốc trên người bệnh khi dùng kèm nữ lang, cúc tím, bạch quả hay sơn tra cũng không gây ra tác động lâm sàng nguy hiểm dù các thử nghiệm ống nghiệm đều cho thấy tương tác ^[6]. Tương tự, nghiên cứu trên nam giới khỏe mạnh dùng dalcetrapib 900 mg cho thấy không có ảnh hưởng lâm sàng đến CYP1A2, CYP2C19, CYP2D6, CYP2C9 hay CYP3A4 dù thử nghiệm microsome gan in vitro trước đó đều ghi nhận khả năng ức chế ^[7]. Do đó, người bệnh không thể tự suy diễn hoặc đánh giá mức độ tương tác nếu không có dữ liệu thực tế ^[6].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc hạ áp chung với thảo dược

Sai lầm nghiêm trọng nhất là định kiến "cây cỏ từ tự nhiên thì luôn an toàn, không có tác dụng phụ". Các dữ liệu đều cảnh báo rằng nguy cơ tương tác thuốc tỷ lệ thuận với số lượng thảo dược và thuốc uống đồng thời ^[2].

Nhiều người bệnh huyết áp cho rằng uống thảo dược cách thời điểm uống thuốc tây 1-2 tiếng là hoàn toàn tránh được tương tác. Đây là quan niệm không chính xác. Tương tác chuyển hóa dược động học thông qua enzym gan CYP không đơn thuần là sự trộn lẫn vật lý trong dạ dày, mà can thiệp vào bộ máy tổng hợp và hoạt động của enzym tại gan và ruột [2, 5]. Quá trình này có thể kéo dài nhiều ngày hoặc thậm chí nhiều tuần khi dùng thảo dược liên tục ^[6].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị huyết áp và bệnh tim mạch mạn tính phải hết sức cẩn trọng khi muốn uống thêm bất kỳ loại nước thảo dược nào ^[3]. Sự sụt giảm hoặc gia tăng nồng độ thuốc hạ áp trong máu đều có thể gây biến chứng nặng nề, từ tụt huyết áp quá mức dẫn đến ngất xỉu cho đến việc thuốc mất tác dụng khiến huyết áp tăng vọt [2, 6].

Những bệnh nhân có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng gan thận, hoặc người cao tuổi sử dụng nhiều nhóm thuốc cùng lúc càng cần cảnh giác cao độ [6, 7].

Chưa có nghiên cứu an toàn nào của nàng nàng lá to trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Vì vậy, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng các bài thuốc dân gian khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Hướng dẫn sử dụng thảo dược an toàn trong đời sống

Nếu muốn sử dụng thảo dược khi đang dùng thuốc điều trị huyết áp, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Không tự ý gom hái các loại lá cây, thảo mộc không rõ nguồn gốc hoặc sử dụng ở liều lượng đậm đặc dài ngày. Khi bắt đầu dùng một loại trà thảo mộc mới, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và theo dõi sát huyết áp hàng ngày.

Người bệnh đang điều trị bệnh lý mạn tính tuyệt đối không được tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc tây được kê đơn để thay bằng nước thảo dược. Khi đi khám định kỳ, cần thông báo đầy đủ với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng về tất cả các loại trà, thảo mộc, thuốc nam đang dùng tại nhà để nhận được tư vấn chuẩn xác nhất.

Hiện tượng tương tác thuốc qua hệ thống enzym gan là vấn đề sức khỏe có thật và phức tạp ^[1]. Mặc dù chưa có nghiên cứu cụ thể về nàng nàng lá to với thuốc hạ áp, người bệnh huyết áp mạn tính không nên chủ quan kết hợp khi chưa tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [2, 6].