Mẹo dân gian ngậm rễ nguyệt quới dưới góc nhìn khoa học
Đau răng là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người, xuất phát từ các bệnh lý nha khoa như sâu răng, viêm nướu hoặc viêm tủy. Trong dân gian, kinh nghiệm ngậm một mẩu rễ cây nguyệt quới (còn gọi là nguyệt quý, cam mật, tên khoa học Murraya paniculata) để dứt cơn nhức buốt được truyền miệng rộng rãi tại nhiều địa phương [1], [2]. Thói quen này khiến không ít người tin rằng loài cây cảnh quen thuộc trước sân nhà có khả năng thay thế hoàn toàn các thủ thuật nha khoa.
Kinh nghiệm ngậm rễ cây nguyệt quới có cơ sở khoa học nhất định về mặt sinh học nhưng chỉ đúng ở khía cạnh hỗ trợ giảm đau và ức chế vi sinh vật tạm thời. Việc xem đây là biện pháp "chữa khỏi" triệt để nguyên nhân gây đau răng là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe. Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy các bộ phận của cây chứa những hợp chất có khả năng phong bế cảm giác đau và kháng khuẩn cục bộ [1], [3]. Tuy nhiên, việc tự ý ngậm rễ cây tươi mà không qua tinh chế hay định lượng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc và bỏ lỡ thời điểm điều trị nha khoa chuẩn xác.
Cơ chế gây tê tại chỗ và xoa dịu cơn đau răng
Cảm giác đau nhức răng dữ dội xuất hiện khi dây thần kinh tủy răng và các đầu mút thần kinh cảm giác quanh răng bị kích thích bởi vi khuẩn hoặc ổ viêm. Để cắt đứt cơn đau, một hoạt chất cần có khả năng ức chế tín hiệu dẫn truyền thần kinh hoặc làm dịu phản ứng viêm tại mô nướu. Phân tích thành phần tinh dầu chiết xuất từ cây nguyệt quới đã làm sáng tỏ khả năng gây tê tại chỗ mà dân gian từng trải nghiệm [3].
Trong tinh dầu của loài Murraya paniculata, nhóm hợp chất sesquiterpene chiếm tỷ lệ áp đảo lên đến 92,8% [3]. Đáng chú ý, hoạt chất E-caryophyllene cùng với spathulenol và delta-elemene là những thành phần chủ đạo đã được xác định bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) [3]. Hoạt chất E-caryophyllene được các nhà nghiên cứu suy luận trên cơ sở dữ liệu dược lý là thành phần cốt lõi đảm nhiệm vai trò giảm đau cơ học và gây tê tại chỗ [3]. Khi người bệnh ngậm rễ hoặc cắn dập vỏ rễ, lượng tinh dầu tự nhiên tiết ra có thể tạm thời làm trơ đầu mút dây thần kinh cảm giác quanh vùng nướu tổn thương, tạo cảm giác tê bì giống như dùng thuốc tê nha khoa thể nhẹ [3].
Bên cạnh tinh dầu, cơ chế giảm đau của chi Murraya còn liên quan mật thiết đến các thụ thể thần kinh thụ cảm đau trong cơ thể [4]. Các nhà khoa học đã chứng minh các dẫn xuất coumarin đặc hữu phân lập từ chi thực vật này có khả năng kích hoạt và làm mất nhạy cảm (desensitization) kênh thụ thể TRPV1 trên các tế bào thần kinh cảm giác đau [4]. Khi kênh tiếp nhận cảm giác này bị khử hoạt tính sau kích thích ban đầu, xung động truyền tín hiệu đau từ ổ răng về hệ thần kinh trung ương bị gián đoạn, từ đó dập tắt phản xạ nhức buốt một cách rõ rệt [4].
Hoạt tính kháng khuẩn và giảm viêm trong nghiên cứu thực nghiệm
Nguyên nhân gốc rễ dẫn tới phần lớn các ca đau nhức răng miệng là sự phát triển mất kiểm soát của vi khuẩn gây sâu răng và viêm quanh chân răng. Y học cổ truyền các nước châu Á từ lâu đã dùng lá, cành và rễ của cây nguyệt quới để điều trị đau răng, viêm sưng và các vết thương ngoài da [1], [2]. Các phân tích hóa học hiện đại đã xác nhận loài cây này sở hữu một kho tàng hoạt chất sinh học có tính kháng khuẩn và kháng viêm rất mạnh [1], [5].
Đến nay, hơn 720 hợp chất hóa thực vật đã được định danh từ loài cây này, trong đó nhóm chất flavonoid và coumarin đóng vai trò hoạt chất sinh học quan trọng nhất [1]. Các hợp chất này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, chống oxy hóa và kháng viêm diện rộng trên mô hình thử nghiệm [1], [5]. Chiết xuất từ các bộ phận rễ, thân và lá của cây nguyệt quới có khả năng ức chế sự sinh trưởng của nhiều chủng vi sinh vật gây bệnh, giúp giảm bớt lượng vi khuẩn tích tụ trong khoang miệng [1], [2].
Về mặt kiểm soát phản ứng viêm tại chỗ, các hoạt chất trong cây can thiệp sâu vào các chuỗi phản ứng sinh hóa nội bào [1]. Dược lý học thực nghiệm chỉ ra rằng các hoạt chất từ nguyệt quới có tác dụng gián đoạn con đường tín hiệu STAT3/NF-kappaB/COX-2 và thụ thể EGFR, đồng thời ức chế tín hiệu NF-kappaB, ERK và chuỗi dẫn truyền EP/cAMP/PKA [1]. Cyclooxygenase-2 (COX-2) là enzym quan trọng thúc đẩy quá trình tổng hợp prostaglandin - tác nhân chính gây sưng đỏ và đau buốt ở nướu răng. Việc ức chế con đường truyền tin này giúp giảm tiết các chất trung gian gây viêm, làm co rút ổ phù nề quanh cuống răng và mang lại sự dễ chịu cho người bệnh [1].
Bằng chứng khoa học: Giới hạn từ phòng thí nghiệm tới thực tế
Dù các phân tích hóa học đã chỉ ra nhiều hoạt tính đầy hứa hẹn, bức tranh nghiên cứu hiện nay về cây nguyệt quới vẫn tồn tại khoảng cách rất lớn giữa phòng thí nghiệm và ứng dụng lâm sàng thực tế:
Một tổng quan toàn diện công bố năm 2024 đã hệ thống hóa toàn bộ dữ liệu thực vật học, thành phần hóa học, dược lý học và độc tính từ các cơ sở dữ liệu lớn bao gồm PubMed, Elsevier, Web of Science và CNKI [1]. Kết quả ghi nhận cây chứa nhiều nhóm chất có giá trị như flavonoid, coumarin, alkaloid, sterol, phenylpropenol và tinh dầu dễ bay hơi [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng nhấn mạnh hầu hết dữ liệu dược lý hiện nay mới dừng lại ở quy mô phân tích tế bào và mô hình dược động học thực nghiệm [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên bệnh nhân đau răng để xác lập liều ngậm an toàn từ rễ cây tươi [1].
Trước đó, một công trình tổng quan vào năm 2023 tập trung vào thành phần và giá trị y học của loài Murraya paniculata thuộc họ Rutaceae đã xác nhận các hoạt tính giảm đau (analgesic, antinociceptive), kháng khuẩn và chống oxy hóa của các dịch chiết và tinh dầu [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hợp chất sinh học được chiết xuất từ nhiều bộ phận khác nhau của cây, nhưng mục tiêu nghiên cứu hiện nay chủ yếu phục vụ định hướng phát triển dược liệu trong tương lai chứ chưa khuyến nghị dùng thô [5].
Năm 2013, nghiên cứu so sánh thành phần tinh dầu bằng phương pháp GC-MS đã định danh 141 hợp chất bay hơi [3]. Mặc dù xác định được E-caryophyllene là thành phần chiếm tỷ lệ cao và chịu trách nhiệm cho tác dụng gây tê cục bộ, đây vẫn chỉ là kết luận rút ra từ lý thuyết phân tích hóa học kết hợp dữ liệu tài liệu có sẵn, chưa phải là thử nghiệm kiểm soát triệu chứng đau răng trực tiếp trên cơ thể người [3].
Năm 2016, nghiên cứu chuyên sâu trên mô hình tế bào HEK-293T và tế bào hạch rễ lưng thần kinh của chuột đã phân lập được dẫn xuất coumarin muralatin L từ chi Murraya [4]. Nghiên cứu xác nhận chất này tác động chọn lọc lên thụ thể TRPV1 và đảo ngược cảm giác đau viêm do formalin và axit axetic gây ra trên chuột thí nghiệm [4]. Dù phát hiện này cung cấp bằng chứng rõ nét về cơ chế giảm đau thần kinh, đây vẫn là thử nghiệm trên động vật gặm nhấm và tế bào biểu mô nuôi cấy, không thể đồng nhất với phản ứng sinh lý trên khoang miệng người [4].
Năm 2021, nghiên cứu phân tích các cá thể Murraya paniculata mọc hoang dã tại vùng Amarkantak ghi nhận cây chứa hơn 120 chất chuyển hóa thứ cấp, nổi bật là các polymethoxylated flavonoid, coumarin và alkaloid indole [2]. Các thử nghiệm in vitro xác nhận dịch chiết có hoạt tính kháng khuẩn, bảo vệ màng tế bào và chống oxy hóa mạnh [2]. Dẫu vậy, các tác giả cũng thừa nhận cho đến nay vẫn còn thiếu các công trình xác thực một cách có hệ thống việc sử dụng loài cây này trong y học cổ truyền [2].
Những hiểu lầm nguy hại khi tự ý ngậm rễ cây thô
Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người là tin rằng cơn đau răng biến mất đồng nghĩa với việc bệnh lý răng miệng đã được chữa khỏi. Ngậm rễ cây nguyệt quới có thể đem lại tác dụng gây tê và xoa dịu cảm giác nhức buốt trong chốc lát nhờ các hợp chất bay hơi và tinh dầu [3]. Tuy nhiên, nguyên nhân cơ học gây đau như lỗ sâu răng ăn thủng men ngà, tủy răng hoại tử hay ổ áp-xe dưới xương ổ răng hoàn toàn không thể tự phục hồi bằng bất kỳ loại dược liệu ngậm nào.
Khi cảm giác đau bị che lấp bởi tác dụng gây tê tạm thời, người bệnh thường chủ quan không đến các cơ sở y tế [3]. Quá trình nhiễm trùng bên dưới chân răng vẫn tiếp tục âm thầm lan rộng, có thể dẫn đến viêm tủy hoại tử hoàn toàn, viêm cuống răng mạn tính, tiêu xương hàm, thậm chí gây nhiễm trùng huyết vùng hàm mặt.
Bên cạnh đó, việc ngậm trực tiếp rễ cây tươi hoặc rễ phơi khô chưa qua khử trùng đưa một lượng lớn vi sinh vật, nấm mốc hoặc tồn dư đất cát bám ngoài vỏ rễ vào khoang miệng. Nếu niêm mạc nướu đang bị rách, loét hoặc tụt lợi do viêm nha chu, dị vật và vi khuẩn lạ từ rễ cây có thể xâm nhập sâu hơn, biến một ổ viêm khu trú đơn giản thành đợt viêm mô tế bào cấp tính nguy hiểm. Việc nhai dập vỏ rễ còn giải phóng tinh dầu nồng độ cao chưa được kiểm soát liều lượng, dễ gây bỏng rát, kích ứng niêm mạc miệng hoặc viêm loét vòm họng.
Cảnh báo an toàn: Nhóm người cần tuyệt đối thận trọng
Không phải bài thuốc tự nhiên nào cũng lành tính cho mọi đối tượng. Cây nguyệt quới chứa nhiều hợp chất alkaloid và hoạt chất sinh học có thể gây ra tác dụng phụ toàn thân nghiêm trọng:
Phụ nữ mang thai hoặc đang có kế hoạch thụ thai tuyệt đối không được sử dụng các bộ phận của cây nguyệt quới, bao gồm cả việc ngậm rễ. Nghiên cứu thực vật học và hóa dược đã cô lập được hoạt chất alkaloid yuehchukene từ loài cây này [6]. Hợp chất yuehchukene được chứng minh có đặc tính chống thụ thai và ngăn cản quá trình làm tổ của phôi thai (anti-implantation) [6]. Việc sử dụng dược liệu chứa hoạt chất này có thể kích thích co bóp hoặc cản trở thai làm tổ, làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc biến chứng sản khoa khó lường [6]. Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn của thảo dược này trên phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, do đó các nhóm đối tượng này cũng cần tránh tiếp xúc.
Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp thấp cần hết sức cẩn trọng. Nghiên cứu dược lý trên mô cô lập (ruột non, khí quản và động mạch chủ của thỏ) công bố năm 2015 cho thấy chiết xuất Murraya paniculata thể hiện tác dụng giãn cơ trơn, làm giãn mạch máu và hạ co thắt thông qua cơ chế ức chế kênh canxi (Ca++) tương tự như thuốc tim mạch verapamil [7]. Việc hấp thu các hoạt chất từ cây qua niêm mạc miệng có thể gây tương tác bất lợi nếu người bệnh đang dùng các thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc tim mạch khác [7].
Lời khuyên thực tế khi đối mặt với cơn đau nhức răng
Đau răng là dấu hiệu cảnh báo tổn thương cấu trúc răng hoặc nha chu cần được xử lý y khoa. Thay vì mạo hiểm sử dụng rễ nguyệt quới hay các loại rễ cây truyền miệng không rõ nồng độ, người bệnh cần tuân thủ các bước chăm sóc an toàn:
- Đến ngay phòng khám nha khoa uy tín để bác sĩ thăm khám, chụp X-quang xác định chính xác tổn thương (sâu ngà, viêm tủy hay viêm nha chu) và làm sạch ổ nhiễm trùng triệt để.
- Trong thời gian chưa thể đến gặp bác sĩ, súc miệng nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý ấm nồng độ 0,9% nhiều lần trong ngày để loại bỏ bớt vụn thức ăn và làm dịu niêm mạc nướu.
- Chườm lạnh bên ngoài má tại vị trí răng đau trong khoảng 10-15 phút để giảm phù nề và hạn chế lưu lượng máu dồn về ổ viêm, giúp làm dịu cảm giác giật nhức.
- Nếu cơn đau dữ dội vượt quá ngưỡng chịu đựng, có thể dùng các loại thuốc giảm đau hạ sốt không kê đơn thông dụng như paracetamol theo đúng hướng dẫn sử dụng in trên bao bì hoặc chỉ dẫn của dược sĩ nhà thuốc.
- Những người có bệnh lý nền mạn tính, bệnh tim mạch hoặc phụ nữ mang thai bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay thuốc điều trị nào.
Kinh nghiệm ngậm rễ cây nguyệt quới để trị đau răng phản ánh một phần dược tính giảm đau, kháng viêm và gây tê cục bộ đã được khoa học ghi nhận [1], [3]. Tuy nhiên, dược liệu thô không thể loại bỏ được nguyên nhân gốc rễ của bệnh nha khoa và tiềm ẩn nhiều tác động bất lợi đến tim mạch cũng như thai kỳ [7], [6]. Giải pháp tối ưu và an toàn nhất cho sức khỏe răng miệng vẫn là thăm khám nha khoa kịp thời để được chẩn đoán và can thiệp đúng phương pháp y học chuẩn mực.
