Nhiều người đi chợ thuốc đông y hoặc tìm nguyên liệu nấu canh bồi bổ thường gặp sự bối rối khi phân biệt ngọc trúc và hoàng tinh. Cả hai vị thảo dược này đều có bề ngoài khá tương đồng ở dạng sấy khô, thái lát và thường được truyền tai với công dụng thanh nhiệt, dưỡng sinh.

Tuy nhiên, ngọc trúc và hoàng tinh là hai dược liệu khác nhau về nguồn gốc loài, cấu trúc vi phẫu và thành phần hóa học sinh học. Việc nhận biết chính xác nguồn gốc, bản chất dinh dưỡng và hoạt chất sẽ giúp tránh việc nhầm lẫn khi áp dụng vào thực dưỡng hàng ngày.

Khác biệt cốt lõi về nguồn gốc thực vật

Về mặt phân loại học, cả hai loại dược thảo này đều cùng thuộc chi Polygonatum (chi Hoàng tinh), một chi thực vật thuộc họ Măng tây hoặc Hành tỏi (Liliaceae) [4, 5]. Chi này chủ yếu phân bố ở vùng ôn đới phía bắc, chứa khoảng 60 loài trên thế giới với 39 loài được ghi nhận tại Trung Quốc [1]. Dược điển ghi nhận ba loài chính cung cấp vị thuốc hoàng tinh (Polygonati Rhizoma) gồm Polygonatum kingianum, Polygonatum sibiricum và Polygonatum cyrtonema [2].

Trong khi đó, ngọc trúc được thu hái chủ yếu từ thân rễ của loài Polygonatum odoratum [1, 2, 7]. Mặc dù cùng chi, chúng là những loài riêng biệt. Sự khác biệt về loài quy định đặc tính giải phẫu, hình thái củ và cấu trúc hóa học nội tại của từng vị [1, 2].

Tại Trung Quốc, cả Polygonatum sibiricum (hoàng tinh) và Polygonatum odoratum (ngọc trúc) đều được đưa vào danh mục Thực phẩm - Dược phẩm kết hợp nhờ hồ sơ an toàn rất cao [3]. Dù vậy, thị trường thường xuất hiện sự nhập nhằng tên gọi do người thu hái lẫn lộn thân rễ của các loài này [2].

Phân bố vi mô: Cấu trúc mô học và saponin

Nghiên cứu vi phẫu giúp giải thích sự khác biệt giữa hai loại cây này ở cấp độ tế bào. Một công trình nghiên cứu cấu trúc giải phẫu và định xứ hóa mô học công bố năm 2013 đã tiến hành phân tích thân rễ của 5 loài Polygonatum, bao gồm Polygonatum sibiricum, Polygonatum cyrtonema và Polygonatum odoratum [4]. Bằng kính hiển vi điện tử quét (SEM) và kính hiển vi sinh học kỹ thuật số, các nhà khoa học phát hiện bó mạch của chúng tồn tại ở ba dạng: bó mạch bàng quan, bó mạch đồng tâm chu mộc và bó mạch đồng tâm chu mộc không hoàn toàn [4]. Dưới kính hiển vi huỳnh quang, hình thái bó mạch thể hiện rõ sự khác biệt giữa các loài [4].

Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng ở thân rễ các loài Polygonatum, các hợp chất saponin cùng tinh dầu bay hơi tập trung ở mô cơ bản (ground tissue), trong khi polysaccharide tích tụ trong các tế bào chất nhầy [4]. Tinh thể canxi oxalat trong các tế bào nhầy này có dạng hình cột khi soi dưới kính SEM [4]. Sự phân bố tế bào này chứng minh rằng cấu trúc mô học là cơ sở vật lý phân tách rõ ngọc trúc (P. odoratum) với các loại hoàng tinh khác (P. sibiricum, P. cyrtonema) [4].

Saponin dạng steroid cùng triterpenoid saponin, flavonoid, polysaccharide và lectin được xác định là những hoạt chất sinh học quan trọng bậc nhất trong thân rễ hoàng tinh [5]. Đối với ngọc trúc (P. odoratum), các nghiên cứu hóa thực vật cũng ghi nhận sự hiện diện của saponin steroid (glycoside steroid), bên cạnh dipeptide, flavonoid và polysaccharide [1].

Điểm khác biệt lớn ở chuỗi đường Polysaccharide

Sự khác biệt nổi bật nhất giữa ngọc trúc và hoàng tinh nằm ở cấu trúc và khối lượng phân tử của polysaccharide. Trong nghiên cứu năm 2020 so sánh 14 lô mẫu polysaccharide chiết xuất từ 4 loài Polygonatum sibiricum (PS), P. cyrtonema (PC), P. kingianum (PK) và P. odoratum (PO), các nhà khoa học đã dùng sắc ký thẩm thấu gel hiệu năng cao (HPGPC) kết hợp quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR) [6].

Kết quả kiểm nghiệm cho thấy polysaccharide từ ba loài hoàng tinh (PS, PC, PK) luôn phân tách thành 2 phân đoạn trọng lượng phân tử riêng biệt: một phân đoạn P1 lớn hơn 4,1 x 10^5 Da và một phân đoạn P2 dao động từ 2,8 đến 5,4 x 10^3 Da [6]. Ngược lại hoàn toàn, polysaccharide từ ngọc trúc (Polygonatum odoratum) chỉ thể hiện duy nhất 1 đỉnh chính tương ứng với phân đoạn P2 [6].

Phân tích sâu hơn cho thấy phân đoạn P1 cấu tạo chủ yếu từ pectin, còn P2 tạo thành từ fructan, với mức độ este hóa khác nhau giữa các loài [6]. Chuỗi đường ngắn và đơn đỉnh của ngọc trúc khiến vị dược liệu này thanh nhẹ hơn, trong khi hệ polysaccharide kép nặng của hoàng tinh tạo nên kết cấu đặc và đậm tính bổ dưỡng hơn [6].

Thành phần đường đơn và hoạt tính sinh học

Một nghiên cứu công bố năm 2022 thiết lập phương pháp HPLC-FLD dẫn xuất hóa PABA với điều kiện tối ưu (200 microlit thuốc thử, nhiệt độ 70 độ C, thời gian 40 phút, chiết bằng ethyl acetate) để xác định thành phần đường đơn trong P. sibiricum và P. odoratum [7]. Kết quả cho thấy mannose là loại đường đơn chiếm tỷ lệ cao nhất ở cả thân rễ Polygonatum sibiricum lẫn Polygonatum odoratum [7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra hàm lượng đường đơn trong rễ chính cao hơn hẳn trong rễ con ở cả hai loài [7].

Nghiên cứu năm 2016 trên loài hoàng tinh Polygonatum sibiricum phân lập được các chuỗi đường hòa tan chứa 85,1 - 88,3% carbohydrate, 4,51 - 11,9% protein và 1,79 - 7,47% axit uronic [1]. Các phân đoạn F1 và F2 từ loài hoàng tinh này chứa hàm lượng mannose từ 62,3 - 76,3%, glucose từ 15,2 - 20,3%, galactose 4,35 - 15,3% và arabinose 4,00 - 7,65% [1]. Đặc biệt, hai phân đoạn này kích hoạt mạnh mẽ tế bào RAW264.7 giải phóng oxit nitric và các cytokine, cho thấy vai trò điều hòa miễn dịch rõ nét [1].

Năm 2025, nghiên cứu dấu vân tay polysaccharide trên 3 loài hoàng tinh ghi nhận P. kingianum có hàm lượng glucose cao vượt trội so với P. sibiricum và P. cyrtonema [2]. Mẫu P. kingianum (mã hiệu S11) thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH vượt trội, tương quan chặt với hàm lượng monosaccharide cao [2].

Cũng trong năm 2025, một nghiên cứu khác chứng minh phương pháp chiết xuất dung môi sâu kết hợp siêu âm (UAE-DES) cho hiệu suất thu hồi polysaccharide từ Polygonatum sibiricum đạt tới 45,08%, đồng thời polysaccharide sau tinh chế dạng trung tính thể hiện hoạt tính chống oxy hóa vượt trội qua thử nghiệm DPPH và ABTS [8].

Dù ngọc trúc hay hoàng tinh, polysaccharide của chi này nhìn chung đều thể hiện phổ tác dụng đa dạng: kháng oxy hóa, chống viêm, hạ đường huyết, bảo vệ tim mạch, bảo vệ thần kinh, chống loãng xương và điều hòa miễn dịch [5, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng trong đời sống

Nhiều người nội trợ cho rằng ngọc trúc và hoàng tinh chỉ là hai tên gọi khác nhau của cùng một loại củ. Quan niệm này dẫn đến việc thay thế tùy tiện trong các công thức canh thang thực dưỡng mà không chú ý đến thể trạng người dùng.

Thực tế, chi Polygonatum có truyền thống dùng trị các chứng hư hao, giải khát, nhuận táo [1]. Tuy nhiên, do hoàng tinh chứa các phân đoạn polysaccharide nặng giàu pectin và fructan [6], vị thuốc này có tính nê trệ cao hơn, đậm chất bồi bổ. Trong khi đó, ngọc trúc (P. odoratum) với chuỗi polysaccharide đơn nhẹ [6] thường mang tính dưỡng âm, thanh nhiệt nhẹ nhàng hơn.

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng chỉ có phần thân rễ của cây mới có giá trị dinh dưỡng. Nghiên cứu chuyển hóa không mục tiêu năm 2022 trên hạt của 4 loài Polygonatum phát hiện tới 873 chất chuyển hóa, bao gồm 185 flavonoid, 105 axit phenolic, 88 axit amin và 36 steroid [5]. Hơn 1000 năm trước, sách Chứng Loại Bản Thảo của Đường Thẩm Vi (thời nhà Tống, 1097-1108) từng ghi nhận hoa và quả của hoàng tinh có giá trị trị liệu rất cao, thậm chí hoa của loài P. cyrtonema có hàm lượng saponin và axit amin cao hơn thân rễ nhiều lần dù polysaccharide chỉ bằng 50% [5].

Ai nên thận trọng khi dùng ngọc trúc và hoàng tinh

Mặc dù cả Polygonatum sibiricum và Polygonatum odoratum đều được đánh giá là thảo dược có hồ sơ an toàn rất cao [3], người dùng vẫn cần lưu ý một số trường hợp.

Hàm lượng carbohydrate trong thân rễ hoàng tinh chiếm tỷ lệ rất lớn, lên tới trên 85% [1]. Do đó, người có hệ tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn, thường xuyên đầy bụng, tiêu chảy mạn tính nên thận trọng khi dùng các món hầm hoàng tinh đậm đặc để tránh khó tiêu.

Chiết xuất hoàng tinh có hoạt tính sinh học làm giảm glucose và lipid máu [1]. Những người đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc tiểu đường theo toa cần theo dõi chỉ số đường huyết chặt chẽ và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác làm hạ đường huyết quá mức.

Cách áp dụng thực tế trong ẩm thực dưỡng sinh

Trong chế biến ẩm thực trị liệu, việc lựa chọn đúng nguyên liệu đem lại hiệu quả tốt nhất:

  • Dùng ngọc trúc (Polygonatum odoratum): Thích hợp kết hợp với sườn heo, thịt nạc, hạt sen, củ sen trong các món canh thanh nhiệt giải khát. Vị ngọt nhẹ, không gây ngấy, giúp làm dịu cảm giác háo khát, khô họng do thời tiết hanh hao [1].
  • Dùng hoàng tinh (Polygonatum sibiricum, P. cyrtonema): Thích hợp chưng cùng thịt gà, kỷ tử, táo đỏ để nấu các món súp hầm bồi bổ cho người vừa ốm dậy, người cần nâng cao miễn dịch cơ thể [1].
  • Liều lượng tham khảo: Nên sử dụng lượng vừa phải từ 10 - 20g mỗi lần nấu chung với khẩu phần cả gia đình, ngâm nở thảo dược trước khi hầm nhừ từ 1 đến 2 giờ để giải phóng tối đa các chuỗi polysaccharide hòa tan vào nước súp [5, 6].

Hiểu rõ bản chất thực vật và sự khác biệt vi mô giữa ngọc trúc và hoàng tinh giúp người tiêu dùng lựa chọn chuẩn xác nguyên liệu ngoài chợ thuốc. Việc dùng đúng loại, đúng liều lượng và phù hợp thể trạng là chìa khóa để ẩm thực trị liệu phát huy giá trị dinh dưỡng tự nhiên tốt nhất.