Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian, ngọc trúc (Polygonatum odoratum) thường được nhắc đến như một vị thuốc dưỡng âm, sinh tân dịch và hỗ trợ duy trì nét tươi nhuận cho làn da [2, 6]. Nhiều lời đồn thổi trên các hội nhóm làm đẹp thậm chí còn ca tụng vị thuốc này như một loại "thần dược trẻ hóa", có khả năng xóa mờ nếp nhăn và ngăn chặn lão hóa tức thì. Sự thật đằng sau những lời đồn này đến đâu khi đặt dưới lăng kính của các nghiên cứu sinh hóa hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn là: ngọc trúc chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính chống oxy hóa rất mạnh trong các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), nhưng hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định việc dùng dược liệu này có thể làm trẻ hóa làn da như đồn thổi. Việc đánh đồng khả năng khử gốc tự do trong phòng thí nghiệm với công dụng tái tạo bề mặt da là một sự suy diễn phóng đại, thiếu căn cứ khoa học nghiêm ngặt.

Gốc tự do và bản chất của quá trình lão hóa da

Để hiểu rõ tại sao ngọc trúc lại được gán ghép với khả năng chống lão hóa, cần xem xét vai trò của các gốc tự do đối với cơ thể. Các gốc tự do và dạng oxy phản ứng (ROS) được sinh ra liên tục qua quá trình trao đổi chất hoặc tác động từ môi trường bên ngoài [1]. Sự mất cân bằng giữa lượng gốc tự do sinh ra và khả năng tự bảo vệ của cơ thể gây nên tình trạng mất cân bằng oxy hóa, vốn là nguyên nhân dẫn đến tổn thương tế bào và liên quan mật thiết đến nhiều bệnh lý mạn tính cũng như sự thoái hóa của các mô [1].

Làn da là cơ quan tiếp xúc trực tiếp với các tác nhân oxy hóa từ môi trường. Khi các gốc tự do phá hủy cấu trúc protein, collagen và lipid màng tế bào, da sẽ mất đi độ đàn hồi tự nhiên và xuất hiện các dấu hiệu lão hóa sớm. Do đó, các chất chống oxy hóa – đặc biệt là nhóm polyphenol và flavonoid thực vật – được xem là các phân tử tiềm năng giúp bảo vệ cấu trúc tế bào nhờ khả năng dọn dẹp các gốc tự do có hại này [1].

Các chất chống oxy hóa được tìm thấy trong ngọc trúc

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập và xác định được nhiều nhóm chất có giá trị sinh học cao bên trong thân rễ của cây ngọc trúc (Polygonatum odoratum). Nổi bật nhất trong số đó là nhóm hợp chất flavonoid, đặc biệt là các dẫn xuất homoisoflavonoid và homoisoflavanone quý hiếm [1, 3, 5].

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã phát triển quy trình chiết xuất pha rắn chọn lọc kết hợp kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao và khối phổ (HPLC-DAD-QTOF-MS/MS) để sàng lọc các hợp chất chống oxy hóa từ ngọc trúc [2]. Nghiên cứu này đã xác định được 25 chất chống oxy hóa polyphenol, bao gồm 10 cinnamide và 15 homoisoflavanone [2]. Trong số 25 chất này, có 4 hợp chất mới hoàn toàn lần đầu tiên được biết đến, 4 chất lần đầu tiên được ghi nhận xuất hiện trong họ Hành tỏi (Liliaceae), 5 chất lần đầu tiên được báo cáo trong chi Polygonatum, và 1 hợp chất lần đầu tiên được định danh trong loài ngọc trúc [2].

Ngoài flavonoid và polyphenol, thân rễ ngọc trúc còn chứa hàm lượng phong phú các chuỗi đường phức tạp gọi là polysaccharide [4, 6]. Một nghiên cứu năm 2014 phân tích thành phần monosaccharide của chuỗi polysaccharide tan trong kiềm từ ngọc trúc đã phát hiện sự hiện diện của rhamnose, mannose, xylose và arabinose với tỷ lệ phân tử lần lượt là 31,78 : 31,89 : 11,11 : 1,00 [3]. Đây là những thành phần tự nhiên cấu tạo nên cấu trúc dinh dưỡng của dược liệu này [3].

Bằng chứng khoa học trong phòng thí nghiệm: Nghiên cứu nói gì?

Khả năng chống oxy hóa của các hoạt chất từ ngọc trúc đã được đánh giá qua nhiều mô hình thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) tiêu chuẩn, cho thấy những kết quả rất đáng chú ý về mặt hóa sinh học.

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã tiến hành chiết xuất thân rễ ngọc trúc bằng cồn ethylic, sau đó phân đoạn qua cột nhựa hấp phụ D101 và tinh chế bằng sắc ký dòng ngược tốc độ cao (HSCCC) kết hợp sắc ký cột Sephadex LH-20 [4]. Kết quả phân lập được 3 hợp chất homoisoflavonoid mới (đánh số 1-3) cùng 8 homoisoflavonoid đã biết (đánh số 4-11) [4]. Tất cả các hợp chất homoisoflavonoid phân lập được đều thể hiện hoạt tính khử gốc tự do DPPH mạnh mẽ [4]. Đáng chú ý, các hợp chất 1, 4 và 6 (mang cấu trúc vòng B có 2 nhóm hydroxyl) đạt giá trị IC50 (nồng độ cần thiết để ức chế 50% gốc tự do) lần lượt là 3,8 +- 0,5 microgam/mL; 4,9 +- 0,3 microgam/mL và 3,9 +- 0,4 microgam/mL, cho thấy hoạt tính chống oxy hóa mạnh hơn cả chất đối chứng là vitamin C (acid ascorbic với IC50 là 5,3 +- 0,6 microgam/mL) [4]. Toàn bộ phân đoạn giàu flavonoid trước khi tinh chế có giá trị IC50 dọn dẹp DPPH ở mức 74,1 +- 11,9 microgam/mL [4].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2013 cũng tiến hành đo lường hoạt tính chống oxy hóa của 5 phân đoạn chiết xuất từ thân rễ ngọc trúc qua ba thử nghiệm in vitro [5]. Kết quả ghi nhận phân đoạn chiết flavonoid thô (FE) thể hiện hoạt tính mạnh nhất trong các phân đoạn với giá trị IC50 dọn dẹp gốc tự do DPPH đạt 0,06 +- 0,035 mg/mL, IC50 dọn gốc hydroxyl (OH) đạt 0,68 +- 0,030 mg/mL, và năng lực khử đo bằng độ hấp thụ tại nồng độ 125 microgam/mL đạt 0,56 +- 0,033 [5]. Khi phân lập từ phân đoạn thô này hai hợp chất homoisoflavanone C-methyl hóa (chất 1 và chất 2), các nhà nghiên cứu nhận thấy cả hai chất đều có khả năng dọn dẹp DPPH và lực khử đáng kể, tuy không có tác dụng trên gốc hydroxyl [5]. Chất 1 có hoạt tính dọn gốc DPPH với IC50 đạt 5,90 +- 0,150 microgam/mL (mạnh gần gấp đôi chất 2 với IC50 đạt 11,64 +- 0,296 microgam/mL) và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với chất chống oxy hóa tiêu chuẩn rutin (IC50 đạt 5,79 +- 0,140 microgam/mL) [5].

Trong thử nghiệm năm 2015 sử dụng hạt vi cầu Fe3O4 phủ polydopamine để chiết chọn lọc, 25 hợp chất chống oxy hóa tinh chế từ ngọc trúc đã được xác nhận khả năng quét gốc tự do DPPH với phạm vi IC50 từ 1,6 đến 32,8 microgam/mL [2]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2014 về polysaccharide kiềm chiết xuất từ thân rễ ngọc trúc ở nồng độ 1 mg/mL cho thấy tỷ lệ dọn gốc tự do DPPH đạt 52,84%, khả năng khử đạt 9,81%, tỷ lệ quét gốc hydroxyl đạt 19,22% và tỷ lệ ức chế quá trình peroxy hóa acid béo không bão hòa đa (PUFA) đạt 19,42% so với acid ascorbic ở cùng nồng độ [3]. Polysaccharide này cũng thể hiện hoạt tính kháng lại một số vi khuẩn gây bệnh như Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Bacillus subtilis và Escherichia coli [3].

Phương pháp chế biến cũng làm thay đổi hoạt tính sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá các đặc tính chống oxy hóa của flavone chiết xuất từ ngọc trúc khi được lên men bằng vi khuẩn, nấm mốc và nấm men [1]. Kết quả cho thấy quá trình lên men với vi khuẩn Lactobacillus hoặc nấm men làm giảm khả năng chống oxy hóa của flavone ngọc trúc [1]. Ngược lại, quá trình lên men bằng nấm mốc Aspergillus niger đã giúp cải thiện và đạt hiệu quả chống oxy hóa tốt hơn so với các mẫu lên men bằng nấm men hay loài Lactobacillus [1].

Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường sinh trưởng tự nhiên cũng quyết định chất lượng dược liệu. Một nghiên cứu năm 2012 khảo sát mối tương quan giữa chất lượng ngọc trúc hoang dã và các yếu tố sinh thái cho thấy khí hậu và thổ nhưỡng đóng góp tới 99,0% vào sự biến thiên hàm lượng hoạt chất [6]. Kali tổng số trong đất là yếu tố then chốt kiểm soát hàm lượng hoạt chất, lượng mưa trung bình năm là yếu tố quyết định chính, và nhiệt độ không khí trung bình tháng 1 là yếu tố giới hạn chính [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng polysaccharide và các chất hòa tan trong nước là yếu tố then chốt chi phối hoạt tính chống oxy hóa; hàm lượng các chất này càng cao thì năng lực dọn gốc tự do DPPH của ngọc trúc càng tăng [6].

Từ đĩa thí nghiệm đến làn da người: Khoảng cách khoa học còn rất xa

Dù dữ liệu in vitro xác nhận các hợp chất homoisoflavonoid trong ngọc trúc có thể dọn dẹp gốc tự do mạnh tương đương hoặc hơn vitamin C và rutin trong ống nghiệm [1, 5], việc kết luận rằng "ăn hoặc bôi ngọc trúc sẽ giúp trẻ hóa da" là một bước nhảy vọt thiếu căn cứ.

Thứ nhất, toàn bộ các chỉ số ấn tượng như IC50 chỉ từ vài microgam/mL đều được đo lường trên các chất đơn lẻ sau khi đã trải qua quy trình chiết xuất, tinh chế vô cùng phức tạp bằng dung môi hữu cơ hoặc hệ thống sắc ký chuyên sâu [1, 3, 5]. Khi sử dụng ngọc trúc ở dạng củ khô nguyên bản, nồng độ các hoạt chất này thấp hơn rất nhiều và đi kèm với vô số tạp chất hữu cơ khác.

Thứ hai, thử nghiệm dọn dẹp gốc tự do DPPH hay hydroxyl hoàn toàn diễn ra trong ống nghiệm vô cơ [1, 3, 5]. Ống nghiệm không có màng tế bào sống, không có hàng rào biểu bì da, và không chịu tác động của hệ tiêu hóa hay hệ tuần hoàn. Khi con người ăn hoặc uống ngọc trúc, các hợp chất flavonoid phải đi qua đường tiêu hóa, chịu sự phân cắt của dịch vị, men chuyển hóa và hệ vi sinh đường ruột [1]. Chưa có nghiên cứu nào chứng minh được tỷ lệ hấp thu qua ruột vào máu (sinh khả dụng) của các homoisoflavonoid này là bao nhiêu, và liệu có bao nhiêu phân tử có thể vượt qua tuần hoàn đến được lớp trung bì của da để phát huy tác dụng.

Thứ ba, cho đến thời điểm hiện tại, y văn khoa học chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người kiểm chứng việc dùng ngọc trúc giúp cải thiện nếp nhăn, tăng sinh collagen hay phục hồi độ đàn hồi cho da mặt. Mọi công dụng "chống già", "cải lão hoàn đồng" hiện nay mới dừng lại ở mức niềm tin truyền miệng hoặc các chiến dịch quảng cáo thổi phồng dựa trên khái niệm chống oxy hóa chung chung.

Những hiểu lầm thường gặp về ngọc trúc

Nhiều người tiêu dùng hiện nay dễ mắc phải những quan niệm sai lệch khi tiếp cận các thông tin truyền thông về thảo dược:

  • Hiểu lầm thứ nhất: Chống oxy hóa trong ống nghiệm đồng nghĩa với trẻ hóa ngoài đời thực. Như đã phân tích, khả năng bắt giữ gốc tự do nhân tạo trong phòng thí nghiệm không tương đương với việc xóa nếp nhăn hay tái tạo tế bào da sống [1, 5]. Lão hóa da là một quá trình sinh học phức tạp chịu sự điều phối của gen, nội tiết tố và bức xạ tử ngoại, không thể đảo ngược chỉ bằng một hoạt chất hóa học đơn lẻ.
  • Hiểu lầm thứ hai: Cứ ngọc trúc tự nhiên là có chất lượng như nhau. Nghiên cứu đã chứng minh hàm lượng chất hòa tan và polysaccharide quyết định năng lực chống oxy hóa của ngọc trúc bị chi phối mạnh mẽ bởi nhiệt độ, lượng mưa và lượng kali trong đất trồng [6]. Do đó, các sản phẩm ngọc trúc trôi nổi trên thị trường không được chuẩn hóa nguồn gốc sẽ có hoạt tính sinh học rất bấp bênh.
  • Hiểu lầm thứ ba: Ngọc trúc tự chế biến, ủ men tại nhà sẽ tăng tác dụng. Thực tế, việc lên men ngọc trúc bằng nấm men thông thường hoặc vi khuẩn Lactobacillus lại làm sụt giảm khả năng chống oxy hóa của các flavone có trong dược liệu [1]. Chỉ có quá trình lên men chuyên biệt với nấm Aspergillus niger trong điều kiện kiểm soát mới giúp tăng cường hoạt tính này [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù ngọc trúc là loại thảo dược và thực phẩm phổ biến ở nhiều nước châu Á [3], việc sử dụng tùy tiện với mục đích làm đẹp có thể tiềm ẩn những rủi ro cho sức khỏe:

  • Người có vấn đề tiêu hóa mạn tính, tỳ vị hư hàn: Theo lý thuyết y học truyền thống, ngọc trúc có tính chất dưỡng âm, nhuận táo và thanh nhiệt [2, 6]. Những người thường xuyên bị đầy bụng, tiêu chảy mạn tính, lạnh bụng nếu dùng nhiều có thể gặp phải tình trạng khó tiêu, chướng bụng nặng hơn.
  • Người có bệnh lý nền: Do ngọc trúc có các tác động sinh học nhất định và từng được dùng trong hỗ trợ điều trị đái tháo đường [3], những bệnh nhân đang điều trị bệnh chuyển hóa hoặc dùng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên để tránh tương tác bất lợi.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc từ ngọc trúc khi chưa có chỉ định y khoa rõ ràng, do thiếu dữ liệu an toàn toàn diện trên thai kỳ.

Áp dụng thực tế: Cách nhìn nhận và sử dụng hợp lý

Nếu bạn yêu thích hương vị của ngọc trúc và muốn bổ sung vào chế độ ăn uống, hãy xem đây là một loại thực phẩm bổ trợ thông thường thay vì một phương thuốc thần kỳ để làm đẹp da.

  • Cách chế biến truyền thống: Tại một số quốc gia, thân rễ ngọc trúc sấy khô thường được người dân tán thành bột mịn để trộn vào các món ăn thường nhật như mì, bánh quy, hoặc dùng pha trà thảo mộc nhẹ nhàng [3]. Bạn cũng có thể dùng vài lát ngọc trúc khô nấu canh, hầm cùng các nguyên liệu thanh đạm để tạo vị ngọt dịu tự nhiên [1].
  • Lượng dùng chừng mực: Không lạm dụng ngọc trúc liều cao kéo dài dưới dạng sắc cô đặc. Một chế độ ăn đa dạng mới là yếu tố cốt lõi. Hãy duy trì việc uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau quả tươi giàu vitamin tự nhiên và ngủ đủ giấc.
  • Chăm sóc da khoa học: Thay vì trông đợi vào việc uống thảo dược để trẻ hóa làn da, biện pháp chống lão hóa đã được y học xác lập vững chắc nhất chính là bảo vệ da hàng ngày bằng kem chống nắng phổ rộng, che chắn cẩn thận khi ra ngoài trời để giảm thiểu tác hại từ tia cực tím – nguyên nhân hàng đầu thúc đẩy sự hình thành các gốc tự do trên da.

Ngọc trúc thực sự là một nguồn dược liệu quý chứa các flavonoid và polyphenol có năng lực chống oxy hóa rất cao trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm [1, 3, 5]. Tuy nhiên, công dụng làm trẻ hóa làn da của vị thuốc này hoàn toàn chưa được kiểm chứng lâm sàng trên cơ thể con người. Độc giả cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không nên đánh đồng các kết quả ống nghiệm với hiệu quả làm đẹp thần kỳ, và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng bất kỳ liệu trình thảo dược nào cho sức khỏe.