Ngũ gia bì gai có hạ đường huyết không? Xem xét bằng chứng phòng thí nghiệm

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên hoặc các món ăn bài thuốc dân gian để hỗ trợ kiểm soát lượng đường trong máu. Trong đó, ngũ gia bì gai (tên khoa học: Acanthopanax trifoliatus (L.) Merr.) là một loài cây bản địa quen thuộc ở Đông Nam Á, vừa được dùng làm thuốc vừa được dùng làm rau ăn thường ngày ^[1]. Câu hỏi đặt ra là liệu loại thảo dược này có thực sự giúp hạ đường huyết hay không, và cơ chế khoa học phía sau được ghi nhận như thế nào trong các nghiên cứu thực nghiệm?

Câu trả lời ngắn gọn là có: các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận các hoạt chất chiết xuất từ ngũ gia bì gai thể hiện hoạt tính hạ đường huyết rõ rệt trên động vật thí nghiệm ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định khả năng điều trị thay thế thuốc [1, 2].

Ngũ gia bì gai và vai trò của polysaccharide trong hạ đường huyết

Cây ngũ gia bì gai (Acanthopanax trifoliatus (L.) Merr.) từ lâu đã được xem là một loại thực vật vừa làm thuốc vừa làm thực phẩm, với phần lá non và đọt thường được chế biến thành rau ăn ^[1]. Theo y học cổ truyền, rễ và vỏ cây ngũ gia bì gai thường được sử dụng nhằm hỗ trợ cải thiện tình trạng phong thấp và bệnh đái tháo đường ^[2].

Phân tích hóa học hiện đại cho thấy các thành phần hoạt tính sinh học chính tạo nên tác dụng chống đái tháo đường đáng kể của loài cây này là các phân tử đường phức (polysaccharide), hay còn gọi là phân đoạn ATMP [1, 2]. Ngoài ra, từ lá của ngũ gia bì gai, các nhà nghiên cứu cũng đã phân lập được các axit triterpene dạng lupane mới gồm axit acantrifoic A và acantrifoside C ^[3].

Cơ chế điều hòa đường huyết của polysaccharide từ ngũ gia bì gai hoạt động theo hướng tiếp cận đa mục tiêu và hiệp đồng ^[2]. Cụ thể, chiết xuất polysaccharide này tác động lên quá trình chuyển hóa glycogen tại gan thông qua việc điều hòa các con đường tín hiệu nội bào quan trọng, bao gồm PI3K/Akt/GSK3beta, cAMP/PKA và AMPK ^[2]. Bên cạnh đó, polysaccharide từ thảo dược này còn có khả năng làm giảm nồng độ đường trong máu bằng cách khôi phục lại sự cân bằng miễn dịch tại lách ^[2].

Bằng chứng hạ đường huyết trên mô hình chuột đái tháo đường tuýp 2

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tiến hành đánh giá chi tiết tác dụng chống đái tháo đường của phân đoạn polysaccharide chiết xuất từ ngũ gia bì gai (ATMP) trên chuột thí nghiệm mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2 ^[2].

Kết quả thử nghiệm cho thấy ATMP thể hiện hoạt tính hạ đường huyết rất mạnh mẽ, với hiệu quả kiểm soát đường huyết tương đương thuốc đối chứng Metformin ^[2]. Nhờ khả năng tác động đa mục tiêu lên quá trình chuyển hóa glycogen qua các trục tín hiệu PI3K/Akt/GSK3beta, cAMP/PKA và AMPK, ATMP giúp khôi phục các rối loạn trao đổi chất tại gan chuột bệnh ^[2]. Đáng chú ý, các dữ liệu phân tích an toàn ghi nhận ATMP dường như không biểu hiện bất kỳ độc tính nào trên mô hình thử nghiệm ^[2].

Mặc dù đem lại kết quả rất khả quan, nghiên cứu này mới dừng lại ở mô hình chuột đái tháo đường tuýp 2 mô phỏng ^[2]. Các nhà khoa học chưa thực hiện các thử nghiệm tiếp theo trên người để xác định hiệu quả tương đương và độ an toàn lâu dài trong điều trị thực tế.

Tác động điều hòa miễn dịch và bảo vệ tụy trên mô hình chuột tuýp 1

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra tác động điều hòa miễn dịch của polysaccharide từ ngũ gia bì gai (ATMP) trên mô hình chuột bị đái tháo đường tuýp 1 do hóa chất streptozotocin (STZ) gây ra ^[1].

Trong thử nghiệm kéo dài 6 tuần, các nhóm chuột thí nghiệm được cho uống ATMP hàng ngày qua đường dạ dày với ba mức liều: 35 mg/kg, 70 mg/kg và 140 mg/kg, so sánh với nhóm không điều trị và nhóm dùng metformin ^[1]. Kết quả cho thấy cả ATMP và metformin đều làm giảm đáng kể lượng đường huyết lúc đói, đồng thời giảm mức tiêu thụ thức ăn và nước uống của chuột sau 6 tuần ^[1]. Ngược lại, nồng độ insulin trong huyết thanh, khả năng dung nạp glucose và trọng lượng cơ thể chuột được cải thiện rõ rệt ở các nhóm dùng ATMP liều trung bình, liều cao và nhóm dùng metformin ^[1].

Bệnh đái tháo đường tuýp 1 ở chuột thường đi kèm với tổn thương mô tụy và mô lách ^[1]. Mức liều cao 140 mg/kg của ATMP đã giúp làm giảm sự xâm nhập của các tế bào viêm vào tụy, đồng thời khôi phục lại cấu trúc của các tế bào beta đảo tụy ở chuột bệnh ^[1]. Song song đó, các liều 35, 70 và 140 mg/kg ATMP đều làm tăng nồng độ cytokine kháng viêm IL-10 và làm giảm cytokine gây viêm IFN-gamma, từ đó khôi phục tỷ lệ tế bào CD4+/CD8+ cũng như cân bằng cytokine Th1/Th2 ^[1]. Dù kết quả bảo vệ tế bào beta tụy rất ấn tượng, đây vẫn là dữ liệu trên mô hình động vật nhân tạo và chưa thể thay thế cho phác đồ tiêm insulin ở bệnh nhân tuýp 1.

Phân biệt cơ chế hạ đường huyết: Ức chế enzyme hay tác động nội bào?

Trong nghiên cứu kiểm soát đường huyết sau ăn, ức chế enzyme alpha-glucosidase đường ruột là mục tiêu dược lý quen thuộc giúp làm chậm quá trình thủy phân tinh bột thành monosaccharide hấp thu vào máu ^[4]. Nhiều loài thực vật cùng chi hoặc họ thảo dược khác đã được chứng minh có hoạt tính này trong ống nghiệm ^[5]. Điển hình như ở loài ngũ gia bì gai cùng chi là Acanthopanax senticosus Harms, một nghiên cứu năm 2012 đã phân lập và xác định được 7 hợp chất trong lá có hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase ^[5].

Tuy nhiên, đối với bản thân loài ngũ gia bì gai (Acanthopanax trifoliatus), các bằng chứng hiện có tập trung xác nhận vai trò hạ đường huyết thông qua phân đoạn polysaccharide với cơ chế tác động nội bào và miễn dịch [1, 2]. Polysaccharide này điều hòa enzym chuyển hóa glycogen ở gan và cân bằng các tế bào miễn dịch bảo vệ đảo tụy, thay vì chỉ ức chế hấp thu đường đơn thuần qua đường tiêu hóa [1, 2]. Việc nhầm lẫn cơ chế tác động giữa các loài cùng chi là một sai sót thường gặp khi người dân tự tìm hiểu thông tin thảo dược.

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng ngũ gia bì gai

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng ngũ gia bì gai có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh đái tháo đường ^[2]. Mặc dù các nghiên cứu ghi nhận polysaccharide cho tác dụng hạ đường huyết tương đương thuốc metformin trên chuột, bệnh đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính và thảo dược này chỉ dừng lại ở tiềm năng hỗ trợ thực nghiệm [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng các bộ phận sử dụng và dạng chiết xuất [1, 3]. Các nghiên cứu tác dụng đường huyết mạnh mẽ sử dụng phân đoạn polysaccharide tinh sạch ATMP [1, 2]. Việc nấu nước lá non hoặc dùng dạng rau ăn hàng ngày chứa nhiều hoạt chất khác như hợp chất triterpene dạng lupane tự nhiên, nhưng hàm lượng hoạt chất polysaccharide có thể khác biệt rất lớn so với dịch chiết nghiên cứu chuẩn hóa [2, 3]. Do đó, người bệnh không thể tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang chỉ uống nước sắc ngũ gia bì gai.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Hiện tại, các nghiên cứu chuyên sâu về hoạt tính điều hòa đường huyết của ngũ gia bì gai mới chỉ được thực hiện trên chuột đái tháo đường tuýp 1 và tuýp 2, chưa có dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trên người khỏe mạnh hay phụ nữ mang thai và cho con bú [1, 2]. Phụ nữ trong giai đoạn mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ cần tuyệt đối thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng thảo dược này.

Những người đang dùng thuốc hạ đường huyết theo đơn (như metformin, insulin hoặc các nhóm thuốc khác) cần đặc biệt lưu ý nguy cơ hiệp đồng tác dụng gây tụt đường huyết quá mức nếu tự ý dùng kết hợp liều cao các chế phẩm từ ngũ gia bì gai [1, 2]. Đối với những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người có bệnh nền mạn tính phức tạp, việc sử dụng các sản phẩm bổ sung chứa thảo dược này cần có sự giám sát của nhân viên y tế để đảm bảo an toàn.

Gợi ý cách áp dụng trong đời sống sinh hoạt

Ngũ gia bì gai vốn là một loại rau dại ăn được ở vùng nhiệt đới và Đông Nam Á, nơi người dân thường dùng ngọn non để xào nấu hoặc làm rau ghém trong bữa cơm gia đình ^[1]. Bạn có thể xem đây như một loại rau xanh đa dạng hóa khẩu phần ăn, mang lại chất xơ và bổ sung các hợp chất thực vật tự nhiên cho chế độ dinh dưỡng ^[1].

Tuy nhiên, nếu muốn sử dụng ngũ gia bì gai khô để đun nước uống hàng ngày với mục đích hỗ trợ sức khỏe, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải ^[1]. Không nên lạm dụng sắc nước quá đặc để uống thay thế nước lọc hoàn toàn cả ngày. Khi sử dụng bất kỳ dạng trà thảo mộc nào, việc lắng nghe phản ứng của cơ thể và theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ là điều rất cần thiết.

Tóm lại, các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng đã chứng minh chiết xuất polysaccharide từ ngũ gia bì gai có hoạt tính hạ đường huyết và bảo vệ mô tụy rất hứa hẹn trên mô hình động vật [1, 2]. Dẫu vậy, đây chưa phải là phương thuốc đã được kiểm chứng lâm sàng để thay thế thuốc điều trị đái tháo đường ^[2]. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa và luôn tham vấn ý kiến y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào.