Người bị gút có nên ăn trai sông? Lượng purin thực tế

Canh trai nấu chua hay cháo trai là món ăn dân dã, thanh mát quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, với những người từng trải qua cơn đau buốt thấu xương do gút, việc lựa chọn bất kỳ món thủy hải sản nào cũng đi kèm nỗi lo sợ tái phát bệnh.

Liệu người bị gút có cần kiêng tuyệt đối trai sông hay vẫn có thể thưởng thức ở mức độ cho phép? Việc nắm rõ lượng purin thực tế trong các loài nhuyễn thể và cơ chế chuyển hóa sẽ giúp người bệnh đưa ra quyết định ăn uống an toàn.

Khái niệm purin và ngưỡng an toàn cho người bệnh gút

Axit uric là sản phẩm phụ sinh ra từ quá trình cơ thể phân giải purin – một hợp chất tự nhiên có trong tế bào cơ thể và nhiều loại thực phẩm ^[1]. Khi lượng axit uric trong máu tăng quá cao và không được đào thải kịp thời, chúng sẽ kết tinh thành các tinh thể urat hình kim sắc nhọn, lắng đọng chủ yếu tại các khớp xương và gây ra những cơn viêm khớp gút cấp vô cùng đau đớn ^[1].

Để phòng ngừa tái phát cơn đau khớp, hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng tại Nhật Bản khuyến nghị người mắc bệnh gút hoặc tăng axit uric máu chỉ nên tiêu thụ dưới 400 mg purin mỗi ngày ^[2], ^[3]. Trong phác đồ can thiệp dinh dưỡng, các loại thực phẩm giàu purin với hàm lượng vượt quá 200 mg trên 100 g cần phải được cắt giảm tối đa hoặc tiêu thụ với khẩu phần rất nhỏ ^[2]. Một chế độ ăn kiểm soát purin là yếu tố quan trọng giúp kiểm soát ổn định chỉ số axit uric huyết thanh ^[4].

Lượng purin thực tế trong nhóm thân mềm hai mảnh vỏ

Trai sông thuộc nhóm động vật thân mềm hai mảnh vỏ (bivalves). Việc đánh giá chính xác hàm lượng purin trong nhóm thực phẩm này đã được nhiều nhóm nghiên cứu dinh dưỡng tập trung làm rõ để định hướng chế độ ăn cho người bệnh chuyển hóa.

Năm 2017, một nghiên cứu sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) phân tích hàm lượng bốn loại purin chính trong các loại thủy hải sản đã chỉ ra sự khác biệt lớn giữa các loài ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm tôm và ốc chứa hàm lượng purin cao hơn đáng kể so với cá và nhóm động vật hai mảnh vỏ ^[5]. Ngoài ra, lượng purin trong thủy hải sản còn thay đổi tùy theo bộ phận của cơ thể (nội tạng thường tích tụ nhiều hơn cơ vân) và mức độ tươi mới trong quá trình bảo quản ^[5].

Dù có hàm lượng purin thấp hơn tôm và ốc, trai sông vẫn là nguồn đạm động vật thủy sản. Một nghiên cứu cập nhật cơ sở dữ liệu purin công bố năm 2025 cho thấy tổng hàm lượng purin trong nhóm thịt và thủy hải sản nói chung dao động từ 96 đến 448 mg/100 g ^[6]. Do đó, người bệnh gút không nên chủ quan coi trai sông là thực phẩm "vô hại" hay ăn thoải mái mà không kiểm soát khẩu phần.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tiêu thụ hải sản và bệnh gút?

Nhiều phân tích dịch tễ học quy mô lớn đã xác nhận mối liên hệ rõ rệt giữa chế độ ăn chứa thực phẩm nguồn gốc thủy hải sản với nguy cơ khởi phát bệnh gút.

Một phân tích tổng hợp tổng quan gồm 19 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu và cắt ngang năm 2019 khẳng định: nguy cơ tăng axit uric máu và bệnh gút có mối tương quan thuận với lượng tiêu thụ thịt đỏ, thủy hải sản, rượu bia và đường fructose ^[7]. Ngược lại, việc dung nạp các sản phẩm từ sữa, thực phẩm từ đậu nành và một số loại trái cây lại có mối tương quan nghịch với nguy cơ mắc bệnh ^[7].

Thêm vào đó, các phân tích đoàn hệ dựa trên cộng đồng chỉ ra rằng purin từ nguồn thịt và hải sản làm gia tăng nồng độ urat huyết thanh ^[7]. Mặc dù rau củ quả giàu purin không cho thấy mối liên hệ với nguy cơ tăng axit uric hay bùng phát gút, purin từ động vật biển và động vật thủy sinh lại là yếu tố kích thích rất mạnh ^[7]. Do vậy, dù trai sông là động vật nhuyễn thể nước ngọt, đặc tính chuyển hóa đạm của chúng vẫn xếp vào nhóm đạm thủy sản cần được quản lý chặt chẽ.

Bên cạnh đó, việc chế biến nhiệt cũng làm thay đổi mật độ dinh dưỡng. Nghiên cứu năm 2025 ghi nhận quá trình nấu nướng làm thay đổi nồng độ purin tính trên trọng lượng thực tế do sự thất thoát nước và chất béo ^[6]. Điều này đồng nghĩa với việc thịt trai sông sau khi luộc hoặc xào săn có thể chứa mật độ purin trên 100 g cao hơn so với lúc còn tươi sống.

Những hiểu lầm phổ biến khi ăn trai sông

Nhiều người bệnh gút thường cho rằng chỉ cần kiêng thịt bò, chó, tôm biển hay cua biển, còn các loại thủy sản nước ngọt như trai sông, hến, nghêu thì lành tính và có thể ăn tùy ý. Đây là một quan niệm sai lầm. Mọi nguồn đạm từ động vật thủy sinh đều chứa axit nucleic chuyển hóa thành purin và axit uric trong cơ thể ^[5], ^[7].

Một sai lầm nguy hiểm khác là thói quen ăn cháo trai hoặc nhậu các món trai xào kèm với rượu, bia. Rượu bia không chỉ chứa purin mà còn là tác nhân làm suy giảm khả năng đào thải axit uric của thận và kích hoạt cơn đau cấp tính ^[7], ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra bia là thức uống làm tăng nguy cơ tăng axit uric máu và gút rất mạnh ^[1]. Việc kết hợp món ăn từ trai cùng bia rượu sẽ nhân đôi nguy cơ khởi phát đợt viêm khớp dữ dội ngay trong đêm.

Ngoài ra, quan niệm ăn nước canh trai luộc sẽ loãng purin và không gây hại cũng không đúng. Quá trình luộc làm một phần purin tan vào trong nước dùng, do đó việc húp nhiều bát canh đặc cũng tương đương với việc bạn nạp thêm lượng purin dư thừa vào cơ thể.

Ai nên thận trọng hoặc tránh tuyệt đối trai sông?

Tùy vào từng giai đoạn bệnh và tình trạng chuyển hóa, mức độ tiêu thụ trai sông cần được điều chỉnh nghiêm ngặt:

Người đang trải qua cơn gút cấp tính với các khớp ngón chân cái, mắt cá hoặc đầu gối sưng nóng, đỏ đau: Cần kiêng hoàn toàn trai sông cùng các loại thịt, thủy hải sản khác để tránh đẩy lượng axit uric lên đỉnh điểm ^[2], ^[7].

Người mắc bệnh gút mạn tính hoặc có nồng độ axit uric máu chưa được kiểm soát về ngưỡng an toàn: Nên hạn chế tối đa việc ăn trai sông. Nếu muốn dùng, cần tính toán kỹ để không vượt quá giới hạn khuyến nghị 400 mg purin/ngày từ toàn bộ khẩu phần ăn ^[2], ^[4].

Người có bệnh lý suy giảm chức năng thận kèm theo bệnh gút: Thận là cơ quan đảm nhận nhiệm vụ bài tiết axit uric ^[3]. Khi chức năng đào thải suy giảm, việc nạp purin từ nhuyễn thể sẽ tạo thêm gánh nặng cho hệ bài tiết, do đó cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi ăn.

Hướng dẫn sử dụng trai sông an toàn cho người bệnh

Đối với người bệnh gút đang ở giai đoạn ổn định, kiểm soát tốt chỉ số xét nghiệm định kỳ và không có cơn đau trong thời gian dài, nếu muốn ăn trai sông cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Ăn với lượng nhỏ: Chỉ nên ăn với lượng vừa phải, không dùng liên tục nhiều ngày trong tuần. Khẩu phần mỗi bữa cần được tiết chế để đảm bảo tổng lượng purin nạp vào cả ngày không chạm ngưỡng 400 mg ^[2].
• Kết hợp với chế độ ăn cân bằng: Các nghiên cứu dinh dưỡng cho thấy các chế độ ăn cân bằng như Địa Trung Hải hay DASH cung cấp lượng purin hợp lý trong khoảng 308 - 493 mg/ngày và rất hữu ích cho người bệnh gút ^[4]. Hãy ăn trai kèm nhiều rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung chất xơ và cân bằng dinh dưỡng.
• Không uống kèm bia, rượu hay nước ngọt chứa fructose: Đồ uống có cồn và nước ngọt có ga chứa đường fructose làm tăng nhanh axit uric máu và tăng nguy cơ bùng phát gút ^[7], ^[1]. Thay vào đó, hãy uống nhiều nước lọc để hỗ trợ bài tiết axit uric qua nước tiểu ^[3].
• Lựa chọn nguồn trai tươi sạch: Lượng purin có thể biến đổi theo độ tươi của hải sản bảo quản ^[5]. Trai sông sống ở tầng đáy bùn nên cần được ngâm rửa thật sạch và nấu chín kỹ để bảo đảm an toàn tiêu hóa.

Tóm lại, người bị gút không bắt buộc phải kiêng hoàn toàn trai sông suốt đời nhưng cần xếp món ăn này vào nhóm hạn chế. Việc hiểu rõ lượng purin dung nạp, ăn với lượng vừa phải trong giai đoạn khớp ổn định và duy trì lối sống khoa học sẽ giúp bạn vừa thưởng thức được món ăn yêu thích, vừa bảo vệ an toàn cho khớp xương. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn cá nhân hóa phù hợp nhất với tình trạng bệnh của mình.