Người bị gút có nên uống nước ngọt ăn kiêng (zero calo)?

Nhiều người có thói quen chuyển từ nước ngọt thông thường sang các loại nước ngọt ăn kiêng, nước giải khát "zero calo" khi phát hiện bản thân có chỉ số axit uric cao hoặc mắc bệnh gút. Giải pháp này thường được xem như một lựa chọn thay thế an toàn nhằm cắt giảm đường mà vẫn thỏa mãn cảm giác thèm ngọt. Tuy nhiên, liệu việc dùng các loại nước uống sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo này có thực sự vô hại đối với nồng độ urat trong máu và hệ bài tiết hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh gút không nên lạm dụng nước ngọt ăn kiêng. Dù không chứa fructose – thủ phạm trực tiếp kích hoạt quá trình tạo axit uric, các loại đồ uống ăn kiêng nhân tạo lại mang đến nhiều rủi ro tiềm ẩn cho sức khỏe chuyển hóa và chức năng lọc của thận, cơ quan giữ vai trò đào thải phần lớn axit uric khỏi cơ thể.

Cơ chế chuyển hóa đường và chất tạo ngọt tác động đến axit uric

Để hiểu rõ vì sao nước ngọt thông thường nguy hại, cần xem xét cách đường dạng lỏng tác động lên gan. Khác với đường glucose hay các loại đường đơn khác, đường fructose chỉ được chuyển hóa tại gan, nơi nó kích thích quá trình dị hóa nucleotide và trực tiếp sản sinh axit uric ^[1]. Fructose không có cơ chế điều hòa ức chế ngược thông qua ATP và axit citric như trong quá trình chuyển hóa glucose ^[2]. Khi fructose kích thích enzyme fructokinase (còn gọi là ketohexokinase), phân tử ATP bị tiêu hao nhanh chóng và chuyển đổi thành axit uric, dẫn đến sự gia tăng nồng độ axit uric trong máu ^[2].

Các loại nước ngọt ăn kiêng sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo thay thế cho đường fructose hay siro ngô giàu fructose (HFCS). Vì bản chất của các phân tử tạo ngọt này không tham gia vào chu trình phosphoryl hóa tiêu hao ATP tại gan như fructose, chúng không trực tiếp thúc đẩy quá trình dị hóa nucleotide sinh urat. Dẫu vậy, việc sử dụng các chất tạo ngọt nhân tạo lại đưa cơ thể vào những tác động sinh lý và chuyển hóa gián tiếp khác.

Nghiên cứu nói gì về nước ngọt chứa đường và axit uric?

Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ đồ uống có đường và nồng độ axit uric trong máu đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn.

Một nghiên cứu phân tích dữ liệu cắt ngang từ 4.867 thanh thiếu niên từ 12 đến 18 tuổi tham gia Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES giai đoạn 1999-2004) đã đánh giá tác động của nước ngọt có đường ^[1]. Dữ liệu chế độ ăn được thu thập qua các cuộc phỏng vấn hồi tưởng khẩu phần 24 giờ, bao gồm nước trái cây, nước uống thể thao, soda và trà hoặc cà phê có đường ^[1]. Kết quả theo mô hình hồi quy đa biến cho thấy, nồng độ axit uric trong huyết thanh tăng 0,18 mg/dL và điểm z của huyết áp tâm thu tăng 0,17 giữa nhóm tiêu thụ nước ngọt có đường thấp nhất so với nhóm tiêu thụ cao nhất ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu này nằm ở thiết kế cắt ngang, chỉ ra mối liên quan chứ chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả tuyệt đối.

Ở đối tượng trưởng thành, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ các nghiên cứu tìm kiếm trên PubMed, Scopus và Google Scholar tính đến tháng 9 năm 2017 ^[3]. Nghiên cứu này bao gồm 5 công trình nghiên cứu cắt ngang công bố từ năm 2007 đến 2013 với tổng số người tham gia từ 483 đến 14.761 người, hầu hết đã kiểm soát các yếu tố như tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI), cân nặng và giới tính ^[3]. Kết quả gộp cho thấy những người ở nhóm tiêu thụ đồ uống có đường cao nhất có nồng độ axit uric huyết thanh cao hơn 0,18 mg/dL so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (khoảng tin cậy 95%: 0,11 - 0,25), không ghi nhận sự không đồng nhất đáng kể giữa các nghiên cứu (I2 = 0,0%, P = 0,698) ^[3].

Tại châu Á, một nghiên cứu năm 2020 trên thanh thiếu niên Đài Loan cũng chỉ ra rằng nhóm uống trà ít nhưng uống soda, nước thể thao và nước tăng lực thường xuyên có nồng độ axit uric cao hơn rõ rệt ^[2]. Nguyên nhân được giải thích là do các loại soda và nước giải khát chủ yếu sử dụng siro ngô giàu fructose (HFCS) chứa 55% fructose và 45% glucose, thúc đẩy sản sinh axit uric qua chuyển hóa fructokinase ^[2].

Tác động của nước ngọt ăn kiêng lên chức năng thận

Mặc dù chất tạo ngọt nhân tạo không gây tăng trực tiếp axit uric qua con đường chuyển hóa gan, ảnh hưởng của chúng lên thận lại là mối bận tâm lớn đối với người bệnh gút. Khoảng 70% lượng axit uric trong cơ thể được đào thải qua đường thận; bất kỳ sự suy giảm nào của chức năng lọc cầu thận cũng có thể dẫn đến việc ứ đọng urat và khởi phát cơn gút cấp.

Một nghiên cứu theo dõi kéo dài 11 năm trên 3.318 phụ nữ tham gia Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study) đã xem xét mối liên quan giữa nước ngọt nhân tạo và sự suy giảm chức năng thận ^[4]. Trong đó, 3.256 phụ nữ có đầy đủ dữ liệu theo dõi về sự thay đổi độ lọc cầu thận ước tính (eGFR) trong giai đoạn từ năm 1989 đến năm 2000 ^[4]. Khẩu phần nước uống trung bình tích lũy được thu thập qua bảng hỏi tần suất thực phẩm vào các năm 1984, 1986, 1990, 1994 và 1998 ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng, việc uống từ 2 khẩu phần nước ngọt ăn kiêng (chất tạo ngọt nhân tạo) trở lên mỗi ngày có liên quan độc lập với nguy cơ suy giảm độ lọc cầu thận eGFR từ 30% trở lên (tỷ suất chênh OR 2,02; khoảng tin cậy 95%: 1,36 - 3,01) và mức suy giảm eGFR nhanh từ 3 ml/phút/1,73 m2 mỗi năm trở lên (OR 2,20; khoảng tin cậy 95%: 1,36 - 3,55) ^[4].

Đáng chú ý, nghiên cứu không ghi nhận sự gia tăng nguy cơ suy giảm chức năng thận ở mức tiêu thụ dưới 2 khẩu phần mỗi ngày, và không tìm thấy mối liên quan giữa nước ngọt thông thường có đường với sự suy giảm eGFR trong mẫu nghiên cứu này ^[4]. Mặt khác, một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 rà soát 21 nghiên cứu chính trên 11 cơ sở dữ liệu cũng nhấn mạnh việc tiêu thụ quá mức đồ uống chứa chất tạo ngọt nhân tạo có liên quan đến bệnh thận giai đoạn cuối ^[5]. Khi chức năng lọc của thận bị ảnh hưởng, khả năng đào thải axit uric tự nhiên của cơ thể sẽ suy yếu đáng kể.

Ảnh hưởng của chất tạo ngọt nhân tạo đến não bộ và chuyển hóa

Chất tạo ngọt nhân tạo trong nước ngọt ăn kiêng không chỉ dừng lại ở vị giác mà còn tác động lên hệ thống điều hòa năng lượng của cơ thể.

Một nghiên cứu fMRI năm 2013 đã kiểm tra phản ứng của não bộ sau 12 giờ nhịn ăn đối với đường sucrose và đường saccharin ở những người trẻ tuổi có thói quen uống và không uống nước ngọt ăn kiêng ^[6]. Kết quả ghi nhận người thường xuyên uống nước ngọt ăn kiêng có sự kích hoạt lớn hơn đối với vị ngọt tại vùng não giữa tiết dopamine (bao gồm vùng trần bụng) và hạch hạnh nhân phải ^[6]. Bên cạnh đó, mức độ kích hoạt phần đầu nhân đuôi phải đối với saccharin có mối tương quan nghịch với lượng nước ngọt ăn kiêng tiêu thụ hàng tuần, nghĩa là người uống càng nhiều thì mức kích hoạt càng giảm ^[6]. Điều này cho thấy việc uống nước ngọt ăn kiêng thường xuyên làm thay đổi quá trình xử lý phần thưởng đối với vị ngọt trong não bộ, có thể dẫn đến việc thèm ăn và rối loạn kiểm soát năng lượng nạp vào ^[6].

Ngoài ra, nghiên cứu thuần tập Northern Manhattan năm 2018 theo dõi dân số đa sắc tộc cho thấy việc tiêu thụ đồ uống ăn kiêng có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh tiểu đường mới khởi phát, đặc biệt độc lập với chỉ số BMI ở những người thừa cân hoặc béo phì ^[7]. Nghiên cứu MESA năm 2009 cũng lưu ý rằng các chất tạo ngọt như aspartame hay saccharin có thể tác động đến tính nhạy cảm insulin và rối loạn chuyển hóa glucose, đồng thời chỉ ra rất ít nghiên cứu ngẫu nhiên có kiểm soát dài hạn đánh giá về sucralose ^[8]. Tiểu đường và rối loạn chuyển hóa là các yếu tố liên quan mật thiết làm nặng thêm tình trạng bệnh gút.

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng nước ngọt ăn kiêng là lựa chọn hoàn toàn vô hại, có thể uống thoải mái thay cho nước lọc vì nhãn mác ghi "zero calo" hoặc "không đường". Về mặt lợi ích ngắn hạn, nước ngọt ăn kiêng đúng là không cung cấp đường fructose tự do – nguyên nhân gây dị hóa nucleotide tạo axit uric trực tiếp [1, 8]. Việc thay thế nước ngọt có đường bằng nước ngọt ăn kiêng có thể giúp người thừa cân cắt bớt năng lượng rỗng tức thời.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học cho thấy đồ uống ăn kiêng không phải là phương pháp thay thế tối ưu lâu dài. Giới hạn của các bằng chứng hiện nay là phần lớn các nghiên cứu dịch tễ quan sát như MESA gặp khó khăn trong việc phân tách tác động sinh học của từng chất tạo ngọt đơn lẻ (aspartame, sucralose, saccharin) do công thức nước ngọt liên tục thay đổi theo thời gian ^[8]. Thêm vào đó, thói quen ăn uống tổng thể của người uống đồ ăn kiêng có thể đi kèm các biến số gây nhiễu, như ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt, trái cây hoặc ngược lại là bù đắp năng lượng bằng các món tráng miệng khác ^[8].

Một tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng việc tiêu thụ quá mức các loại đồ uống này còn liên quan đến nhiều hệ cơ quan khác, bao gồm hiện tượng ăn mòn răng, viêm khớp dạng thấp ở phụ nữ, gãy xương hông và đẩy nhanh quá trình lão hóa tế bào ^[5]. Do đó, suy nghĩ cho rằng đồ uống không calo hoàn toàn lành tính là một nhận định sai lầm.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận đồ uống ăn kiêng?

Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu về tác động đến thận và chuyển hóa, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người bệnh gút kèm tiền sử suy giảm chức năng thận: Việc tiêu thụ từ 2 khẩu phần đồ uống ăn kiêng mỗi ngày có liên quan đến nguy cơ suy giảm độ lọc cầu thận eGFR ^[4]. Thận suy yếu sẽ trực tiếp cản trở việc đào thải axit uric, làm bệnh gút trở nên khó kiểm soát.
• Người mắc bệnh gút có nguy cơ đái tháo đường hoặc hội chứng chuyển hóa: Việc dùng nước ngọt nhân tạo làm tăng nguy cơ tiểu đường độc lập với cân nặng ^[7], gây phức tạp cho quá trình điều trị chuyển hóa.
• Người cao tuổi hoặc người có các bệnh lý mạn tính: Những đối tượng này thường có tốc độ lọc cầu thận giảm dần theo tuổi tác, nên hạn chế các yếu tố nguy cơ có thể làm tăng gấp đôi khả năng suy giảm chức năng thận ^[4].

Gợi ý áp dụng thực tế cho người bệnh gút

Thay vì dựa dẫm vào nước ngọt ăn kiêng như một thói quen giải khát hàng ngày, người bệnh gút có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

• Ưu tiên nước lọc: Nước lọc tinh khiết vẫn là chất trung hòa và hỗ trợ đào thải axit uric tốt nhất qua thận. Đảm bảo uống đủ nước rải đều trong ngày, không để cơ thể rơi vào tình trạng thiếu nước khiến axit uric cô đặc trong máu.
• Không uống vượt quá giới hạn: Nếu quá thèm hương vị ngọt, chỉ nên xem nước ngọt ăn kiêng là giải pháp tạm thời, không sử dụng hàng ngày và tuyệt đối không uống từ 2 lon/khẩu phần mỗi ngày để tránh tăng nguy cơ suy giảm chức năng lọc của thận ^[4].
• Sử dụng đồ uống tự nhiên: Trà không đường hoặc nước chanh pha loãng không đường là lựa chọn thay thế tốt. Một số nghiên cứu ghi nhận việc dùng trà có mối liên hệ tích cực hơn so với các loại soda công nghiệp ^[2].
• Tham khảo ý kiến chuyên gia: Khi đang điều trị hạ axit uric hoặc dùng thuốc kiểm soát bệnh nền, bệnh nhân cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn uống phù hợp nhất với tình trạng lâm sàng của bản thân.

Nhìn chung, nước ngọt ăn kiêng không trực tiếp làm tăng axit uric máu như các loại nước ngọt chứa nhiều đường fructose. Tuy vậy, thói quen uống nhiều nước ngọt nhân tạo có thể làm tăng gấp đôi nguy cơ suy giảm chức năng thận và gây xáo trộn chuyển hóa đường trong cơ thể. Một chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước lọc và hạn chế mọi dạng nước ngọt chế biến sẵn luôn là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ khớp và thận.