DASH và Địa Trung Hải: Chế độ ăn nào kiểm soát tim mạch tốt hơn?

Nhu cầu tìm kiếm chế độ ăn bảo vệ trái tim

Bệnh tim mạch tiếp tục là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu hiện nay ^[1]. Trước hàng loạt gợi ý dinh dưỡng, chế độ ăn DASH và chế độ ăn Địa Trung Hải luôn là hai cái tên được nhắc tới nhiều nhất ^[1]. Cả hai đều được các hiệp hội y tế đánh giá cao trong việc bảo vệ sức khỏe hệ tuần hoàn ^[1].

Nhiều người phân vân không biết mô hình ăn uống nào mang lại lợi ích thực chất hơn đối với biến cố tim mạch. Điểm khác biệt mấu chốt nằm ở cách lựa chọn nguồn chất béo, nguồn đạm và mục tiêu kiểm soát huyết áp hay mỡ máu [1, 5]. Hiểu rõ bằng chứng khoa học giúp người bệnh đưa ra lựa chọn phù hợp nhất với thể trạng của mình ^[1].

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) ban đầu được Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ xây dựng với mục tiêu chính là điều hòa huyết áp ^[1]. Trong khi đó, chế độ ăn Địa Trung Hải bắt nguồn từ văn hóa ẩm thực truyền thống của người dân vùng Nam Ý và Hy Lạp ^[1].

DASH và Địa Trung Hải: Lựa chọn nào kiểm soát tim mạch tốt hơn?

Cả DASH và Địa Trung Hải đều mang lại nhiều lợi ích to lớn cho tim mạch, giảm nguy cơ tử vong do bệnh mạch vành, bệnh tim mạch nói chung và tử vong do mọi nguyên nhân ^[1]. Tuy nhiên, nếu xét về bằng chứng giảm trực tiếp các biến cố tim mạch lớn ở nhóm phòng ngừa nguyên phát, chế độ ăn Địa Trung Hải hiện sở hữu dữ liệu lâm sàng vượt trội hơn [3, 7].

Một tổng quan hệ thống các thử nghiệm ngẫu nhiên vào năm 2024 cho thấy chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải giúp giảm 40% nguy cơ tương đối đối với các biến cố tim mạch (RRR 40%, khoảng tin cậy 95% CI: 20 đến 55) ở người trưởng thành chưa có tiền sử mắc bệnh tim mạch ^[2]. Ngược lại, chế độ ăn DASH dù chứng minh hiệu quả giảm huyết áp rõ rệt nhưng chưa cho thấy tác dụng giảm trực tiếp các biến cố tim mạch trong đánh giá tổng quan này ^[2].

Mặc dù vậy, DASH vẫn là công cụ hạ huyết áp và giảm cholesterol xấu hàng đầu được khẳng định qua thử nghiệm lâm sàng OmniHeart và nhiều can thiệp ngẫu nhiên khác [1, 5]. Vì thế, người cần ưu tiên hạ áp nghiêm ngặt có thể chọn DASH, còn người hướng đến mục tiêu giảm biến cố xơ vữa dài hạn có thể ưu tiên Địa Trung Hải [3, 5].

Khác biệt cốt lõi về tỷ lệ chất béo và nguồn đạm

Điểm khác biệt rõ ràng nhất giữa hai mô hình nằm ở tỷ lệ và nguồn cung cấp chất béo hàng ngày [1, 7]. Chế độ ăn Địa Trung Hải coi dầu ô liu nguyên chất là nguồn chất béo chủ đạo, giàu axit béo không bão hòa đơn (MUFA) [1, 2, 7]. Mô hình này không hạn chế chất béo nghiêm ngặt mà ưu tiên chất lượng của chất béo nạp vào cơ thể ^[3].

Ngược lại, chế độ ăn DASH nguyên bản tập trung hạn chế nghiêm ngặt lượng chất béo bão hòa và cholesterol [1, 7]. Tuy vậy, các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát sau này đã ghi nhận biến thể DASH chứa tỷ lệ chất béo cao hơn từ dầu thực vật lành mạnh và các loại hạt thậm chí mang lại nhiều lợi ích tim mạch - chuyển hóa hơn so với chế độ DASH ít béo ban đầu ^[3].

Về nguồn đạm, chế độ ăn DASH chú trọng việc tiêu thụ các sản phẩm từ sữa ^[4]. Trong thực đơn DASH, người dùng thường bổ sung sữa ít béo hoặc sữa không béo cùng các loại hạt đậu [1, 5]. Trong khi đó, chế độ Địa Trung Hải lại tập trung vào nguồn đạm từ cá, tiêu thụ ở mức độ vừa phải thịt nạc gia cầm, trứng và sữa [1, 2, 5]. Cả hai chế độ đều thống nhất điểm chung là hạn chế tối đa các loại thịt đỏ [1, 2, 5].

Ngoài ra, chế độ ăn DASH đặt trọng tâm rất lớn vào việc cắt giảm lượng natri trong khẩu phần hàng ngày [1, 5]. Thực đơn DASH tiêu chuẩn cho phép tối đa 2.300 mg natri mỗi ngày, và biến thể nghiêm ngặt hơn hạ xuống mức 1.500 mg natri giúp hạ huyết áp mạnh mẽ hơn ^[1]. Chế độ Địa Trung Hải không đặt nặng giới hạn muối bằng DASH, nhưng lại bổ sung khoai tây và một lượng rượu vang vừa phải trong bữa ăn ^[4].

Cơ chế tác động đến hệ tim mạch và chuyển hóa

Cả hai chế độ ăn bảo vệ mạch máu thông qua nhiều con đường sinh lý phức tạp ^[1]. Khi giảm natri và tăng cường thực phẩm gốc thực vật, DASH giúp giãn mạch, cải thiện tình trạng rối loạn chức năng nội mô và ổn định hệ thần kinh tự chủ ^[1]. Lượng chất xơ hòa tan dồi dào cùng khoáng chất tự nhiên giúp giảm áp lực dòng máu lên thành động mạch [1, 5].

DASH còn làm giảm nồng độ cholesterol tỷ trọng thấp (LDL-C), cải thiện độ nhạy insulin, giảm hiện tượng đề kháng insulin và hạn chế nguy cơ tiến triển thành bệnh đái tháo đường ^[4]. Đồng thời, các chỉ số về stress oxy hóa và phản ứng viêm toàn thân cũng giảm rõ rệt khi người bệnh tuân thủ thực đơn này ^[4].

Đối với chế độ Địa Trung Hải, lợi ích không chỉ đến từ axit béo không bão hòa đơn mà còn từ các hợp chất hoạt tính sinh học tự nhiên có nhiều trong dầu ô liu nguyên chất ^[3]. Tỷ lệ giữa chất béo không bão hòa đơn và chất béo bão hòa cao giúp điều hòa chuyển hóa mỡ máu và cải thiện tình trạng tích tụ mỡ nội tạng ^[5].

Chế độ ăn Địa Trung Hải tác động trực tiếp lên các dấu ấn sinh học của hiện tượng kháng insulin, bao gồm tình trạng viêm mạn tính và chuyển hóa lipoprotein ^[5]. Một số biến thể gen liên quan đến béo phì và tiểu đường như FTO hay MC4R cũng giảm mức độ ảnh hưởng tiêu cực khi bệnh nhân tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn vùng Địa Trung Hải ^[6].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Hiệu quả của hai mô hình dinh dưỡng đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới [2, 3, 7, 8].

Một tổng quan hệ thống năm 2024 đánh giá 8 bài báo chất lượng cao từ 25 tổng quan ban đầu về các chiến lược dinh dưỡng trong phòng ngừa biến cố tim mạch nguyên phát ở người trưởng thành ^[2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm 40% nguy cơ biến cố tim mạch tương đối (RRR 40%, 95% CI: 20-55) ^[2]. Trong khi đó, can thiệp giảm năng lượng giúp giảm 30% nguy cơ (RRR 30%, 95% CI: 13-43) và dùng muối thay thế giúp giảm 30% (RRR 30%, 95% CI: 7-48) ^[2]. Chế độ ăn DASH và giảm muối thông thường làm giảm huyết áp nhẹ nhưng không ghi nhận mức giảm biến cố tim mạch ^[2].

Thử nghiệm lâm sàng PREDIMED tại Tây Ban Nha thực hiện trên nhóm cá nhân có nguy cơ tim mạch cao [7, 8]. Những người tham gia theo chế độ ăn Địa Trung Hải bổ sung thêm các loại hạt hoặc dầu ô liu nguyên chất đã giảm khoảng 30% nguy cơ gặp các biến cố tim mạch nghiêm trọng so với nhóm ăn ít chất béo [7, 8]. Nghiên cứu cũng phát hiện những người mang biến thể alen G của gen rs382316 khi tuân thủ chế độ ăn này đã giảm đáng kể lượng triglyceride và nguy cơ nhồi máu cơ tim so với người mang alen CC ^[6].

Về bệnh lý đái tháo đường, một nghiên cứu theo dõi hơn 25.000 phụ nữ trong suốt 20 năm công bố năm 2021 cho thấy điểm số tuân thủ chế độ Địa Trung Hải cao giúp giảm tới 30% nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường ^[5]. Một phân tích tổng hợp từ 9 thử nghiệm ngẫu nhiên trên 1.178 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 cũng chỉ ra chế độ này giúp giảm chỉ số đường huyết HbA1c nhiều hơn so với chế độ ăn đối chứng (chênh lệch trung bình -0,30%, 95% CI: -0,46 đến -0,14), đồng thời cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch ^[5].

Về chế độ DASH, một thử nghiệm nhỏ trên 137 người bị thừa cân, lối sống ít vận động và tăng huyết áp cho thấy nhóm ăn theo DASH có điểm số tốc độ tâm thần vận động tốt hơn sau 4 tháng can thiệp so với nhóm ăn uống thông thường ^[4]. Nghiên cứu DASH đa trung tâm cũng chỉ ra tác động hạ huyết áp của việc giảm natri phụ thuộc vào yếu tố kiểu gen ở từng bệnh nhân ^[6].

Điểm mạnh và những hạn chế của bằng chứng khoa học

Cả hai chế độ ăn đều có ưu điểm là tập trung vào chất lượng toàn diện của thực phẩm tự nhiên thay vì chỉ cắt giảm calo đơn lẻ một cách máy móc ^[3]. Việc phối hợp đa dạng rau quả, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế đồ ngọt công nghiệp đã tạo ra hàng rào bảo vệ vững chắc cho thành mạch [1, 2, 7].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học vẫn tồn tại những hạn chế nhất định cần lưu ý [2, 3]. Hiệu quả giảm cân của chế độ ăn Địa Trung Hải còn nhiều mâu thuẫn giữa các thử nghiệm ^[5]. Hai nghiên cứu quy mô lớn và được kiểm soát chặt chẽ là Lyon Diet Heart Study và PREDIMED đều không ghi nhận tác dụng giảm cân có ý nghĩa lâm sàng rõ rệt nếu chế độ ăn Địa Trung Hải không đi kèm tập thể dục hoặc cắt giảm calo ^[5].

Ngoài ra, bằng chứng so sánh đối đầu trực tiếp giữa DASH và Địa Trung Hải trên cùng một quần thể bệnh nhân còn tương đối hạn chế ^[2]. Phần lớn dữ liệu lâm sàng giảm biến cố mạch máu cứng thuộc về Địa Trung Hải, trong khi DASH chiếm ưu thế mạnh ở các chỉ số gián tiếp như số đo huyết áp và mức LDL-C [1, 3, 5].

Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng hai chế độ ăn

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng ăn Địa Trung Hải tức là được dùng thoải mái mọi loại dầu ăn và uống nhiều rượu [1, 7]. Thực tế, lợi ích được ghi nhận chủ yếu nhờ dầu ô liu nguyên chất giàu chất chống oxy hóa thay vì dầu ô liu tinh chế thông thường, và lượng rượu vang tiêu thụ chỉ dừng ở mức vừa phải [1, 2, 7].

Đối với chế độ DASH, nhiều người lầm tưởng chỉ cần cắt giảm muối là đủ [1, 7]. Mô hình DASH đòi hỏi một cơ cấu dinh dưỡng toàn diện, bao gồm tăng cường sữa ít béo, ăn nhiều rau quả tươi và loại bỏ hoàn toàn các loại bánh kẹo, đồ ngọt công nghiệp ^[4].

Một sai lầm khác là nghĩ rằng hai chế độ này sẽ mang lại tác dụng giảm cân thần tốc ^[5]. Cả hai mô hình đều được thiết kế hướng tới việc bảo vệ chuyển hóa tim mạch lâu dài, không phải là phương pháp cắt giảm cân nặng cấp tốc [2, 5].

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi áp dụng

Những người mắc bệnh thận giai đoạn cuối (ESKD) đang lọc máu cần hết sức cẩn trọng và không nên tự ý áp dụng máy móc hai chế độ ăn này [4, 6]. Bằng chứng khoa học cho thấy lợi ích trên dân số chung không đồng nghĩa với lợi ích ở nhóm bệnh nhân lọc máu [4, 6].

Một phân tích tổng hợp năm 2023 trên 9.400 bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối (8.395 người chạy thận nhân tạo và 1.005 người thẩm phân phúc mạc) cho thấy tỷ số chênh gộp (OR) về tử vong do tim mạch của chế độ ăn Địa Trung Hải là 1,14 (95% CI: 0,90-1,43) và của DASH là 1,19 (95% CI: 0,99-1,43), đều dựa trên 1 nghiên cứu ^[7]. Nghiên cứu đoàn hệ đa quốc gia DIET-HD trên 9.757 bệnh nhân chạy thận nhân tạo với thời gian theo dõi trung vị 2,7 năm cũng kết luận cả chế độ Địa Trung Hải và DASH đều không liên quan đến việc giảm tử vong tim mạch hay tử vong do mọi nguyên nhân ^[8].

Dù vậy, ở nhóm bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối, việc tuân thủ chế độ Địa Trung Hải có liên quan đến việc giảm nguy cơ phì đại thất trái (LVH) với tỷ số OR là 0,82 (95% CI: 0,68-0,99) trong một nghiên cứu gồm 127 bệnh nhân ^[7]. Người có bệnh thận mạn hoặc bệnh lý chuyển hóa phức tạp bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi thay đổi thói quen ăn uống ^[7].

Gợi ý thực tế để bảo vệ hệ tuần hoàn

Người dân có thể kết hợp những điểm ưu việt nhất từ cả hai mô hình để xây dựng bữa ăn lành mạnh [1, 7]:

• Ưu tiên chất béo tốt: Sử dụng dầu ô liu nguyên chất làm chất béo chính trong chế biến thức ăn, thay thế cho mỡ động vật và chất béo bão hòa [1, 7]. Bổ sung thêm các loại hạt tự nhiên như hạt óc chó, hạnh nhân ^[3].
• Lựa chọn nguồn đạm lành mạnh: Tăng cường cá béo trong thực đơn tuần, xen kẽ với các loại đậu hạt [1, 2, 5]. Giảm thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và đồ ngọt thương mại [1, 2].
• Hạn chế lượng muối nạp vào: Cắt giảm lượng muối nấu nướng, hướng tới mục tiêu dưới 2.300 mg natri mỗi ngày, hoặc 1.500 mg natri theo khuyến cáo của DASH nếu có tiền sử tăng huyết áp ^[1]. Có thể sử dụng muối thay thế để hỗ trợ hạ áp và giảm nguy cơ biến cố mạch máu ^[2].
• Bổ sung rau củ và sữa hợp lý: Ăn đa dạng các loại rau lá xanh, củ quả và ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày ^[1]. Chọn sữa ít béo hoặc tách béo thay vì các sản phẩm sữa béo toàn phần [1, 5].

Cả DASH và Địa Trung Hải đều là những mô hình dinh dưỡng khoa học mang lại giá trị to lớn cho sức khỏe tim mạch ^[1]. Địa Trung Hải nổi trội về khả năng giảm nguy cơ biến cố mạch vành, trong khi DASH là giải pháp xuất sắc để ổn định huyết áp [3, 5]. Hãy lắng nghe cơ thể, điều chỉnh linh hoạt theo khẩu vị gia đình và luôn xin ý kiến bác sĩ điều trị khi có bệnh lý nền [4, 5].