Nhiều người từng bị viêm loét dạ dày thường có tâm lý chủ quan khi chuyển từ các loại rượu mạnh sang bia có nồng độ cồn thấp. Không ít người tin rằng bia nhẹ chỉ chứa vài phần trăm cồn, uống vào mát ruột và không thể làm tổn hại đến lớp niêm mạc đang hồi phục. Đây là một ngộ nhận phổ biến trong đời sống hàng ngày, dẫn đến nhiều đợt tái phát bệnh đau dạ dày mà người bệnh không rõ căn nguyên.
Thực tế y học chứng minh rằng người có tiền sử viêm loét dạ dày không nên sử dụng bia, kể cả bia nhẹ độ cồn. Dù nồng độ cồn thấp, bia vẫn là chất kích thích bài tiết axit dịch vị và gastrin cực mạnh, có khả năng kích hoạt phản ứng tiết axit tương đương mức tối đa của dạ dày [1]. Hơn nữa, cồn nồng độ thấp còn làm suy giảm hàng rào bảo vệ niêm mạc ở những người có vết loét cũ [2].
Lầm tưởng phổ biến về bia nhẹ và nồng độ cồn thấp
Trong suy nghĩ của phần lớn người tiêu dùng, tác hại của đồ uống có cồn đối với hệ tiêu hóa phụ thuộc hoàn toàn vào nồng độ cồn ghi trên nhãn chai. Mọi người thường cho rằng chỉ những loại rượu nặng trên 40 độ mới gây bỏng rát niêm mạc, làm mòn lớp lót dạ dày và sinh ra các vết loét mới [3]. Trái lại, bia với nồng độ cồn thấp, thường dưới 5%, lại hay bị xem nhẹ và bị coi là vô hại đối với những người có tiền sử đau dạ dày.
Quan niệm này dẫn tới thói quen uống bia giải khát sau giờ làm việc, uống trong các bữa tiệc mà không hề đề phòng. Thậm chí, nhiều bệnh nhân vừa trải qua một đợt điều trị viêm loét dạ dày - tá tràng đã vội vàng tìm đến các loại bia nhẹ vì nghĩ rằng lượng cồn ít ỏi sẽ không đủ sức làm tổn thương dạ dày. Đây là nguyên nhân khiến vết loét cũ chậm liền sẹo hoặc nhanh chóng bùng phát thành đợt viêm cấp tính.
Các chuyên gia dinh dưỡng và tiêu hóa đã chỉ ra rằng việc kiêng khem đồ uống có cồn là biện pháp hết sức thận trọng và cần thiết đối với người mắc bệnh lý viêm loét dạ dày [3]. Việc nhìn nhận bia nhẹ như một loại thức uống giải khát vô hại đối với dạ dày là sai lầm nghiêm trọng về mặt sinh lý tiêu hóa.
Bia kích thích tiết axit dạ dày mạnh tương đương mức tối đa
Tác động kích thích của bia đối với dạ dày không chỉ đơn thuần đến từ ethanol mà bắt nguồn từ chính các thành phần đặc thù của đồ uống lên men. Một nghiên cứu công bố năm 1993 đã chỉ ra rằng phản ứng bài tiết axit dạ dày đối với ethanol nguyên chất rất khác biệt so với các loại đồ uống chứa cồn tổng hợp [1]. Nghiên cứu phát hiện ethanol nguyên chất ở nồng độ thấp dưới 5% chỉ là chất kích thích nhẹ đối với việc tiết axit, trong khi ở nồng độ cao hơn, nó thậm chí không có tác dụng hoặc gây ức chế nhẹ [1].
Tuy nhiên, câu chuyện hoàn toàn đảo ngược khi thử nghiệm với bia và rượu vang, những loại đồ uống lên men tự nhiên có nồng độ cồn thấp. Nghiên cứu năm 1993 nhấn mạnh rằng các loại đồ uống có nồng độ ethanol thấp như bia và rượu vang lại là những chất kích thích cực mạnh đối với bài tiết axit dạ dày và giải phóng hormone gastrin [1]. Đáng kinh ngạc hơn, tác dụng kích thích bài tiết axit dịch vị của bia được ghi nhận là mạnh tương đương với công suất bài tiết axit tối đa của dạ dày [1].
Điều này chứng minh rằng tác nhân thúc đẩy dạ dày tăng tiết axit ồ ạt trong bia không phụ thuộc vào độ cồn cao hay thấp. Hiện tượng bài tiết axit quá mức này diễn ra do các chất không phải ethanol có sẵn trong đồ uống lấn át hoàn toàn tác động của cồn [1]. Do đó, việc chọn uống bia nhẹ nồng độ thấp hoàn toàn không giúp người có tiền sử viêm loét tránh được đợt tấn công từ axit dịch vị.
Bí ẩn từ các hợp chất lên men không qua chưng cất
Để giải thích tại sao bia lại kích thích bài tiết axit mạnh đến vậy, các nhà nghiên cứu đã phân tích sâu các thành phần phi cồn có trong quá trình lên men bia. Theo công bố khoa học năm 1993, các chất kích thích bài tiết axit cực mạnh có trong bia được xác định là các chất bền nhiệt và mang cực âm [1]. Những hợp chất này tồn tại bền vững qua quá trình nấu và lên men, trực tiếp thúc đẩy các tế bào dạ dày hoạt động hết công suất để bơm axit vào lòng dạ dày [1].
Bên cạnh đó, các đồ uống có cồn được sản xuất thông qua quá trình lên men và không qua chưng cất đều làm gia tăng nồng độ gastrin và sự bài tiết axit [4]. Gastrin là một loại hormone quan trọng do tế bào G ở vùng hang vị dạ dày tiết ra, đóng vai trò kích hoạt các tế bào thành sản sinh axit hydrochloric. Khi nồng độ gastrin trong huyết thanh tăng cao sau khi uống bia, lượng axit tự do sẽ tràn ngập trong dạ dày [4].
Không chỉ có vậy, các loại axit hữu cơ hình thành trong quá trình lên men đồ uống như axit succinic và axit maleic cũng góp phần kích thích sự bài tiết axit dịch vị [4]. Sự cộng hưởng giữa các chất phân cực mang điện tích âm, các axit hữu cơ và lượng cồn thấp đã biến một cốc bia nhẹ thành một chất kích thích bài tiết dịch vị dữ dội [4], [1].
Ngược lại, các loại đồ uống có nồng độ ethanol cao qua chưng cất như rượu whisky, rượu gin hoặc cognac lại không kích thích bài tiết axit dịch vị hoặc giải phóng gastrin theo cơ chế này [1]. Mặc dù rượu mạnh có nguy cơ gây độc trực tiếp lên niêm mạc do nồng độ cồn cao, nhưng riêng về khía cạnh kích thích tiết axit và giải phóng gastrin, bia nhẹ mới chính là tác nhân hàng đầu [1].
Suy giảm hàng rào chất nhầy và bicacbonat bảo vệ niêm mạc
Sự nguy hiểm của bia nhẹ đối với người có tiền sử loét dạ dày không dừng lại ở việc tăng tiết axit mà còn liên quan đến sự sụp đổ của hàng rào bảo vệ. Bình thường, niêm mạc dạ dày và tá tràng được che chở bởi một lớp màng nhầy giàu bicacbonat, có nhiệm vụ trung hòa axit để bảo vệ tế bào mô. Bất kỳ sự suy giảm nào của lớp chất nhầy này cũng khiến thành dạ dày bị axit ăn mòn.
Một nghiên cứu năm 1991 thực hiện trên 42 bệnh nhân có bệnh lý dạ dày - tá tràng đã làm sáng tỏ cơ chế này [2]. Nghiên cứu ghi nhận lượng bài tiết bicacbonat cơ bản của dạ dày ở người viêm dạ dày mạn tính, viêm dạ dày tá tràng và loét dạ dày là tương đương nhau, đạt khoảng 0,84 mmol/h [2]. Tuy nhiên, khi cho kích thích tuyến dạ dày bằng dung dịch cồn nồng độ thấp 5%, phản ứng của từng nhóm bệnh nhân lại hoàn toàn trái ngược [2].
Ở những bệnh nhân viêm dạ dày mạn tính, sự bài tiết bicacbonat tăng lên sau khi kích thích bằng cồn 5% [2]. Thế nhưng, ở những bệnh nhân có tiền sử hoặc đang mắc bệnh loét dạ dày và viêm dạ dày tá tràng, lượng bài tiết bicacbonat bảo vệ lại bị suy giảm rõ rệt [2]. Các tác giả đã phát hiện ra mối quan hệ nghịch đảo giữa việc sản xuất bicacbonat và sự bài tiết axit hydrochloric [2]. Ở bệnh nhân loét, sự sụt giảm sản xuất bicacbonat và chất nhầy dưới tác động của cồn được xem là một trong những cơ chế bệnh sinh then chốt gây ra loét [2].
Điều này giải thích rõ tại sao người có tiền sử loét dạ dày rất dễ tái phát khi uống bia có độ cồn 5%. Trong khi dạ dày bị kích thích bài tiết axit đạt mức tối đa, hàng rào bicacbonat che chở vết sẹo loét cũ lại bị cồn 5% làm suy yếu và sụt giảm nghiêm trọng [1], [2]. Vết loét cũ vì thế sẽ nhanh chóng bị bào mòn và tái tổn thương.
Tác động tiêu cực của đồ uống có cồn lên toàn bộ đường tiêu hóa
Việc tiêu thụ đồ uống có cồn nói chung còn kéo theo hàng loạt rối loạn vận động và viêm nhiễm dọc theo ống tiêu hóa. Một tổng quan nghiên cứu y học năm 2000 cho thấy rượu bia tạo điều kiện cho sự phát triển của bệnh trào ngược dạ dày thực quản bằng cách làm giảm áp lực của cơ thắt thực quản dưới và làm giảm nhu động thực quản, bất kể loại đồ uống hay liều lượng sử dụng [4]. Do đó, người uống bia nhẹ rất dễ bị ợ nóng, trào ngược axit lên cổ họng.
Bên cạnh đó, đồ uống có cồn ở liều lượng thấp làm tăng tốc độ làm rỗng dạ dày, trong khi liều lượng cao làm chậm quá trình làm rỗng và làm chậm nhu động ruột [4]. Rượu bia cũng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của viêm dạ dày nông và viêm teo dạ dày mạn tính [4]. Sự biến đổi bệnh lý mạn tính này kéo theo nhiều nguy cơ tổn thương cấu trúc niêm mạc lâu dài [4].
Một nghiên cứu năm 1982 xem xét bài tiết dịch vị và mô học ở 21 bệnh nhân viêm tụy mạn do rượu, đối chiếu với 21 người nghiện rượu mạn tính, 21 người khó tiêu không loét, 19 bệnh nhân xơ gan do rượu, 51 bệnh nhân loét tá tràng và 34 người khỏe mạnh [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ viêm tá tràng xuất hiện thường xuyên ở nhóm viêm tụy mạn do rượu, và tình trạng dị sản dạ dày ở hành tá tràng xuất hiện phổ biến ở tất cả các bệnh nhân có bệnh lý liên quan đến rượu [5].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 1996 trên 30 bệnh nhân viêm tụy mạn tính do rượu và 10 người đối chứng phát hiện tỷ lệ mắc loét dạ dày ở bệnh nhân tổn thương do rượu lên tới 23,33%, cao hơn rõ rệt so với dân số chung [6]. Đáng chú ý, các ổ loét dạ dày ở nhóm này phần lớn diễn biến âm thầm, không có triệu chứng báo trước, khiến việc theo dõi và nội soi định kỳ trở nên vô cùng cần thiết [6].
Mặc dù rượu bia, đặc biệt là rượu vang, có tác dụng diệt khuẩn nhất định đối với vi khuẩn Helicobacter pylori và vi khuẩn gây bệnh đường ruột [4], nhưng lợi ích này không thể bù đắp cho những nguy cơ tổn thương niêm mạc. Ngược lại, rượu bia còn liên quan mật thiết đến việc gia tăng nguy cơ ung thư vòm họng, thực quản, dạ dày và đại tràng [4].
Các yếu tố kích thích bài tiết dịch vị khác cần tránh trong chế độ ăn
Bên cạnh bia và các loại đồ uống có cồn, những người có tiền sử viêm loét dạ dày cần có cái nhìn đúng đắn về các loại thực phẩm khác vốn từng được xem là lành tính. Điển hình là quan niệm uống sữa để làm dịu cơn đau dạ dày.
Một nghiên cứu thực hiện năm 1976 đã kiểm tra tác động của các dạng sữa khác nhau lên sự bài tiết axit dạ dày ở 5 bệnh nhân loét tá tràng trong giai đoạn thuyên giảm và 5 người khỏe mạnh [7]. Kết quả cho thấy chỉ 240 ml sữa (bao gồm sữa nguyên kem, sữa ít béo hoặc sữa tách béo) đã gây ra sự gia tăng đáng kể nồng độ bài tiết axit ở cả hai nhóm [7]. Phản ứng bài tiết axit này tương đương khoảng 20% đến 35% mức bài tiết tối đa khi kích thích bằng betazole hoặc pentagastrin [7].
Nguyên nhân là do sữa chứa hàm lượng protein và canxi cao, cả hai đều là những chất kích thích bài tiết axit dạ dày mạnh mẽ [7]. Mặc dù sữa có tác dụng đệm tạm thời làm dịu cảm giác cồn cào lúc đầu, nhưng ngay sau đó lại gây ra tình trạng tăng tiết axit đáng kể [3]. Do đó, việc thường xuyên uống sữa để giảm đau dạ dày không còn được khuyến khích trong y học hiện đại [7], [3].
Bên cạnh đó, các bằng chứng dinh dưỡng năm 1991 khuyến cáo người bệnh loét dạ dày nên tránh cà phê vì khả năng kích thích bài tiết axit cực mạnh và dễ gây khó tiêu [3]. Cà phê đã khử caffeine cũng như các loại nước giải khát chứa caffeine đều là chất thúc đẩy tiết axit, vì vậy người bệnh nên hạn chế [3]. Các loại gia vị cay như tiêu đen, ớt đỏ và bột ớt cũng có thể gây khó tiêu và nên tránh sử dụng nếu chúng gây khó chịu trong giai đoạn bệnh tái phát [3].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh bia và đồ uống lên men
Từ các bằng chứng khoa học, nhóm người có tiền sử hoặc đang điều trị viêm loét dạ dày - tá tràng là đối tượng đầu tiên phải gạch tên bia nhẹ ra khỏi danh sách đồ uống. Vết sẹo loét cũ vốn có cấu trúc niêm mạc mỏng manh, khi gặp lượng axit tăng vọt tương đương mức tối đa do bia gây ra sẽ rất khó duy trì trạng thái ổn định [1]. Hơn nữa, sự ức chế tiết bicacbonat từ cồn 5% sẽ tước đi lớp màng chắn cuối cùng của vùng niêm mạc nhạy cảm này [2].
Những người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản cũng cần tránh xa bia, bởi cồn làm giãn cơ thắt thực quản dưới, khiến dịch dạ dày trào ngược lên gây viêm loét thực quản [4]. Tương tự, những người thường xuyên bị khó tiêu, đầy bụng hoặc có tiền sử viêm dạ dày mạn tính, viêm tụy liên quan đến rượu cần tuyệt đối kiêng cữ nhằm ngăn ngừa dị sản niêm mạc và các đợt bùng phát nguy hiểm [4], [5].
Ngoài ra, người đang trong quá trình dùng thuốc giảm đau, kháng viêm hoặc đang điều trị vi khuẩn Helicobacter pylori cũng không được uống bia, vì cồn có thể tương tác với dược phẩm, làm tăng nguy cơ chảy máu tiêu hóa. Bất kỳ ai đang gặp các triệu chứng như ợ chua, đau rát thượng vị hoặc rối loạn tiêu hóa đều nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi có ý định thay đổi chế độ ăn uống.
Lời khuyên thực tế để bảo vệ dạ dày và phòng ngừa tái phát
Để bảo vệ đường tiêu hóa và ngăn ngừa bệnh loét tái phát, việc xây dựng lối sống khoa học và kiêng khem đúng mực có ý nghĩa quyết định. Thay vì băn khoăn tìm kiếm các loại bia có nồng độ cồn thấp, giải pháp tối ưu và an toàn nhất cho người từng bị viêm loét là lựa chọn đồ uống không cồn lành mạnh, chẳng hạn như nước lọc ấm hoặc các loại trà thảo mộc dịu nhẹ.
Về chế độ ăn uống, theo các khuyến cáo dinh dưỡng hiện đại, mục tiêu lớn nhất đối với bệnh nhân loét dạ dày là tránh làm tăng tiết axit dạ dày quá mức và tránh gây kích ứng trực tiếp lên niêm mạc [3]. Bệnh nhân không nhất thiết phải tuân theo một chế độ ăn kiêng khem quá ngặt nghèo làm suy giảm thể lực, mà chỉ cần thực hiện những điều chỉnh nhỏ, hợp lý trong bữa ăn hàng ngày [3].
Người bệnh không cần thiết phải chia nhỏ thành quá nhiều bữa ăn liên tục, bởi thói quen ăn nhiều bữa nhỏ không cho thấy hiệu quả vượt trội so với việc duy trì ba bữa ăn chính cân bằng trong ngày [3]. Đồng thời, không có bằng chứng khoa học nào bắt buộc người bệnh phải hạn chế chất xơ; ngược lại, một số thực phẩm giàu chất xơ còn sở hữu các yếu tố bảo vệ chống lại bệnh viêm loét [3].
Tóm lại, bia nhẹ nồng độ cồn thấp không phải là giải pháp thay thế an toàn cho người có tiền sử viêm loét dạ dày. Bản chất của các thành phần lên men trong bia vẫn âm thầm thúc đẩy dạ dày tiết axit cực hạn và bào mòn hàng rào bảo vệ tự nhiên [1], [2]. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, chủ động từ chối đồ uống có cồn và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào ở hệ tiêu hóa.
