Người già có nên tắm nước quá nóng khi trời rét?

Khi đợt không khí lạnh tràn về, thói quen xả nước thật nóng hoặc ngâm mình trong bồn nước nóng để sưởi ấm trở nên rất phổ biến ở người cao tuổi. Nhiều người tin rằng nước càng nóng sẽ càng giúp làm ấm cơ thể nhanh chóng, xua đi giá lạnh và giúp ngủ ngon hơn. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn mối nguy hiểm khó lường cho sức khỏe tim mạch.

Câu trả lời dứt khoát từ các bác sĩ và nhà khoa học là: Người già tuyệt đối không nên tắm nước quá nóng khi trời rét. Nhiệt độ nước quá cao kết hợp với sự chênh lệch lớn giữa nhiệt độ phòng tắm và cơ thể sẽ kích hoạt hiện tượng giãn mạch đột ngột, dẫn đến tụt huyết áp nhanh và tăng nguy cơ ngừng tim, ngất xỉu hoặc đột tử.

Cơ chế khiến huyết áp tụt dốc khi ngâm nước nóng

Khi bước vào phòng tắm lạnh, các mạch máu ngoại vi co lại để giữ nhiệt cho cơ thể. Nếu người cao tuổi bước ngay vào làn nước quá nóng, hệ thống mạch máu lập tức phản ứng ngược lại bằng cách giãn nở nhanh chóng để thoát bớt nhiệt ^[1]. Hiện tượng giãn mạch ngoại vi đột ngột này khiến thể tích lòng mạch tăng lên nhanh chóng, làm giảm lưu lượng máu tuần hoàn trở về tim, từ đó dẫn tới hiện tượng tụt huyết áp rõ rệt ^[1].

Song song đó, phản ứng ban đầu của cơ thể khi tiếp xúc với nhiệt độ nước quá cao thường là tăng vọt huyết áp tâm thu và nhịp tim ngay lập tức do hệ thần kinh bị kích thích đột ngột [2, 6]. Sau cú sốc nhiệt ngắn ngủi đó, mạch máu giãn mạnh và huyết áp bắt đầu lao dốc chỉ sau vài phút ^[2]. Sự dao động huyết áp dữ dội trong khoảng thời gian rất ngắn làm giảm tưới máu lên não, gây chóng mặt, mất ý thức hoặc thậm chí ngừng tim [1, 3, 5].

Các nghiên cứu nói gì về nguy cơ sốc nhiệt trong bồn tắm?

Để làm rõ nguyên nhân gây ra các sự cố tim mạch khi tắm vào mùa lạnh, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu theo dõi phản ứng sinh lý thực tế ở người cao tuổi:

Nghiên cứu công bố năm 2005 đã theo dõi phản ứng huyết động của người cao tuổi Nhật Bản khi ngâm bồn nước nóng trong cả hai mùa hè và đông ^[3]. Kết quả ghi nhận chỉ số tích số kép (double product - phản ánh mức tiêu thụ oxy của cơ tim) ở người già tăng cao hơn hẳn so với người trẻ, đặc biệt ở nhóm có rối loạn nhịp tim ^[3]. Các biến đổi huyết động này diễn ra nghiêm trọng và rõ rệt hơn nhiều trong mùa đông do nhiệt độ phòng tắm thấp hơn ^[3]. Đáng chú ý, có 12 đối tượng cao tuổi xuất hiện các thay đổi bất thường trên điện tâm đồ như ngoại tâm thu trên thất hoặc nhịp nhanh thất khi ngâm bồn, cho thấy thời tiết lạnh kết hợp với ngâm nước nóng làm suy giảm khả năng bù trừ sinh lý và gia tăng tai biến nguy hiểm ^[3].

Một bài tổng quan công bố năm 2022 đã tổng hợp nhiều thử nghiệm so sánh giữa người già và người trẻ (nhóm từ 8 đến 12 người) ^[2]. Khi ngâm nước 40 độ C trong 10 phút, ở người cao tuổi, huyết áp và nhịp tim tăng ngay sau khi tắm rồi bắt đầu giảm sau khoảng 4 phút ^[2]. Khi tắm nước nóng 42 độ C trong 8 phút, huyết áp tâm thu và nhịp tim người già cũng tăng vọt ban đầu rồi giảm sâu về sau, với biên độ dao động huyết áp rộng hơn rất nhiều so với người trẻ ^[2]. Ngoài ra, ở người già, lượng mồ hôi và mức độ điều hòa thân nhiệt kém hơn đáng kể so với người trẻ ^[2].

Một nghiên cứu quan sát trên 11 nam giới lớn tuổi và 10 nam giới trẻ tuổi vào năm 2017 trong phòng 20 độ C với độ ẩm 50% cho thấy: Khi tắm nước 42 độ C, huyết áp tâm thu và mạch của người già tăng vọt ngay khi vừa bước vào nước rồi tụt dần trong suốt quá trình tắm ^[4]. Sau khi tắm, trong quá trình mặc quần áo, huyết áp tâm thu lại tăng rồi giảm sâu tiếp theo ^[4]. Tích số kép gia tăng trong suốt thời gian tắm, trong khi phản xạ tiết mồ hôi của người già kém hơn người trẻ, khiến các phản ứng sinh lý diễn ra nặng nề hơn ^[4].

Nghiên cứu về liệu pháp tắm khoáng nóng công bố năm 2023 tại Tân Bắc tiến hành ngâm nước 38-40 độ C qua các chu kỳ 20 phút ^[1]. Kết quả mô hình hồi quy đa biến cho thấy vào mùa đông, việc ngâm nước nóng gây tụt huyết áp tâm thu trung tâm 10,0% và huyết áp tâm trương trung tâm 22,1% (p < 0,001) tại mốc 2 lần 20 phút ^[1]. Tác dụng giãn mạch mạnh này làm dấy lên cảnh báo rõ rệt về việc tụt huyết áp sâu khi tắm nước nóng vào mùa đông ^[1].

Hiểm họa rình rập từ phòng tắm lạnh và thói quen ngâm nước quá nóng

Thống kê dịch tễ học tại tỉnh Kagoshima (Nhật Bản) công bố năm 2023 cho thấy các ca tử vong liên quan đến việc tắm rửa xảy ra thường xuyên nhất ở người trên 65 tuổi và tập trung vào mùa đông giá lạnh ^[5]. Nguyên nhân lớn là do nhiều phòng tắm không được sưởi ấm, trong khi thói quen ngâm nước rất nóng (trên 41 độ C) lại diễn ra hầu như mỗi ngày ^[5]. Khảo sát cũng chỉ ra hầu hết các ca tử vong xảy ra trong khoảng thời gian từ 16h00 đến 20h00 tại bồn tắm gia đình ^[5].

Một nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra mối tương quan chặt chẽ giữa nhiệt độ không khí thấp và số ca ngừng tim khi tắm ^[6]. Tại Tokyo, số liệu thực tế ghi nhận 1.081 ca ngừng tim khi tắm từ tháng 10/2012 đến tháng 3/2013 ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra việc ngâm nước quá nóng trong thời tiết lạnh có thể gây ra các bệnh do nhiệt như sốc nhiệt, kiệt sức do nhiệt hoặc ngất xỉu do nhiệt, dẫn tới rối loạn ý thức trước khi ngạt nước trong bồn ^[6].

Hơn nữa, bản thân việc tiếp xúc với môi trường lạnh giá trước khi tắm cũng làm tăng độ cô đặc máu và tạo xu hướng tăng đông ^[7]. Khi kết hợp bước đột ngột vào nước nóng, hệ tim mạch của người già phải chịu gánh nặng kép: vừa co thắt mạch do lạnh, vừa giãn mạch cấp tính do nhiệt, làm bùng phát các biến cố chết người.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Nguy cơ tụt huyết áp và tai biến trong phòng tắm nóng mùa rét cao nhất ở các nhóm đối tượng sau:

• Người mắc bệnh tăng huyết áp: Dữ liệu cho thấy tăng huyết áp là bệnh nền phổ biến nhất trong các ca tử vong liên quan đến tắm rửa ^[5]. Người tăng huyết áp thường trải qua cơn sụt giảm huyết áp đột ngột khi ngâm nước nóng, sau đó là ngừng tim phổi ^[5].
• Người có tiền sử đau thắt ngực hoặc bệnh mạch vành: Nghiên cứu cho thấy bệnh nhân đau thắt ngực có thể xuất hiện các biến đổi thiếu máu cục bộ trên điện tâm đồ hoặc loạn nhịp tim nguy hiểm như nhịp nhanh thất, ngoại tâm thu thất và nhịp chậm khi tắm ^[5].
• Người cao tuổi suy giảm chức năng hô hấp hoặc hẹp mạch vành: Khả năng bù trừ sinh lý của nhóm người này kém hơn hẳn trước tác động của áp lực thủy tĩnh và nước nóng ^[3].
• Người uống rượu trước khi tắm: Mặc dù nghiên cứu cho thấy chỉ 4,3% (115 trên 2689 ca tử vong khi tắm) có uống rượu trước đó, việc sử dụng đồ uống có cồn vẫn là một yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng giãn mạch và mất ý thức ^[5].

Người cao tuổi có bệnh nền tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được hướng dẫn về mức giới hạn nhiệt độ cũng như thói quen sinh hoạt an toàn trong mùa đông.

Hướng dẫn tắm an toàn cho người cao tuổi trong mùa đông

Để tận hưởng cảm giác thư giãn và giữ vệ sinh cơ thể mà không gây nguy hiểm cho tính mạng, người cao tuổi và người nhà cần áp dụng các nguyên tắc sau:

• Kiểm soát nhiệt độ nước: Không tắm hoặc ngâm mình trong nước có nhiệt độ vượt quá 40 độ C [2, 3]. Mức nhiệt độ an toàn là nước ấm vừa phải, khoảng 38-39 độ C [4, 6].
• Làm ấm phòng tắm trước: Cần che chắn phòng tắm kín gió, bật đèn sưởi hoặc máy sưởi để nhiệt độ phòng tắm không chênh lệch quá nhiều với nhiệt độ cơ thể [1, 3].
• Rửa tay chân trước khi tắm toàn thân: Không dội nước nóng đột ngột lên ngực hoặc đầu; hãy làm quen với nước ấm từ chân, tay rồi mới đến thân mình để tránh dao động huyết áp đột ngột [2, 6].
• Rút ngắn thời gian tắm: Không nên ngâm bồn hoặc xả nước quá lâu; thời gian tắm lý tưởng nên duy trì dưới 10-15 phút [2, 8].
• Tránh tắm vào thời điểm nguy hiểm: Không tắm quá muộn vào chiều tối (khung giờ 16h00 - 20h00 thường ghi nhận nhiều tai biến nhất) hoặc ngay sau khi uống rượu bia ^[5].
• Đứng dậy từ từ: Khi tắm xong hoặc rời khỏi bồn ngâm, cần cử động chậm rãi để hệ tuần hoàn kịp thích nghi, tránh ngất do tụt huyết áp tư thế [2, 5].

Giữ ấm cơ thể trong mùa đông là điều bắt buộc đối với người cao tuổi, nhưng làm ấm bằng nước quá nóng lại là sai lầm nguy hại. Việc điều chỉnh nhiệt độ nước ở mức vừa phải và kiểm soát môi trường phòng tắm kín gió sẽ giúp người già vừa bảo vệ sức khỏe tim mạch, vừa an toàn vượt qua những ngày giá rét.