Người già loãng xương dùng cao dê: Uống bao nhiêu là đủ?

Nhiều gia đình thường tìm mua các loại cao động vật, đặc biệt là cao dê, để bồi bổ xương khớp cho người lớn tuổi trong nhà. Tâm lý chuộng các sản phẩm tự nhiên khiến không ít người tin rằng dùng càng nhiều cao đậm đặc thì xương càng nhanh chắc khỏe. Tuy nhiên, việc sử dụng các chế phẩm này mà thiếu hiểu biết về khả năng hấp thu và chuyển hóa có thể dẫn tới những gánh nặng không đáng có cho cơ thể.

Thực tế, cao dê hay bất kỳ loại cao xương động vật nào không thể thay thế phác đồ điều trị loãng xương y khoa. Việc bổ sung dinh dưỡng cần dựa trên nhu cầu khoáng chất chuẩn xác và khả năng dung nạp của hệ tiêu hóa cũng như chức năng gan, thận của người già.

Hiểu đúng về bản chất canxi và cấu trúc xương

Loãng xương là một rối loạn chuyển hóa của hệ xương đặc trưng bởi tình trạng giảm khối lượng xương, suy giảm sức mạnh của xương và làm tăng độ giòn xương dẫn tới nguy cơ gãy xương [1, 5]. Tình trạng này được coi là một rối loạn thiếu hụt canxi, khi xương bị tiêu dần đi nhằm duy trì mức canxi ổn định trong huyết thanh ^[1].

Xương người cấu tạo gồm chất nền hữu cơ và muối vô cơ ^[2]. Trong đó, chất hữu cơ chủ yếu là mucopolysaccharide bên ngoài các sợi thần kinh đệm, còn các chất vô cơ chủ yếu là canxi phosphat, canxi cacbonat sắp xếp song song dọc theo sợi mang lại khả năng chịu lực ^[2]. Các muối vô cơ phân bố dưới dạng tinh thể hydroxyapatite chôn trong khoảng trống của chất hữu cơ, tạo nên quá trình khoáng hóa xương ^[2].

Nhiều người lầm tưởng cao xương chứa toàn bộ tinh chất giúp tái tạo xương ngay lập tức. Tuy nhiên, cao nấu từ xương động vật như dê chủ yếu cung cấp lượng lớn protein thủy phân (gelatin, collagen), còn tỷ lệ khoáng chất canxi tự do thường rất thấp và khó định lượng. Việc bổ sung canxi để tạo khoáng hóa đòi hỏi cơ thể phải tiếp nhận nguồn canxi có sinh khả dụng tốt cùng các yếu tố đồng hóa đi kèm [1, 4].

Khả năng hấp thu canxi ở người cao tuổi diễn ra thế nào?

Cơ chế hấp thu canxi qua đường tiêu hóa thay đổi rất lớn khi cơ thể già đi. Sự sụt giảm hormone sinh dục, giảm hấp thu canxi và các yếu tố gây viêm đều là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới loãng xương ở người lớn tuổi ^[2]. Ở phụ nữ mãn kinh, tình trạng suy giảm estrogen thúc đẩy quá trình trưởng thành và hoạt hóa của các tế bào hủy xương, kết hợp với khẩu phần ăn ít canxi sẽ đẩy nhanh quá trình loãng xương ^[3].

Canxi đóng vai trò là yếu tố thiết yếu trong việc tạo xương và khoáng hóa xương ^[4]. Bổ sung canxi cùng vitamin D được áp dụng rộng rãi để phòng và điều trị loãng xương, đặc biệt ở bệnh nhân lớn tuổi [2, 6]. Mặc dù các chế phẩm canxi trên thị trường rất đa dạng, sự khác biệt về sinh khả dụng của chúng đôi khi ít mang ý nghĩa lâm sàng ở người trẻ, nhưng lại cực kỳ quan trọng ở người cao tuổi bị giảm tiết dịch vị dạ dày hoặc vô toan ^[4]. Khi dịch vị suy giảm, các dạng canxi thông thường rất khó hòa tan để hấp thu ^[4]. Do đó, canxi dạng thô hoặc canxi lẫn trong cao động vật chưa qua tinh chế sẽ khó được ruột tiếp nhận trọn vẹn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về các dạng bổ sung canxi?

Các thử nghiệm lâm sàng hiện đại đã so sánh hiệu quả hấp thu giữa nhiều hợp chất chứa canxi khác nhau để tìm ra giải pháp tối ưu cho người bệnh loãng xương.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, nhãn mở năm 2018 so sánh hiệu quả, tính an toàn và sinh khả dụng của Calcium Lysinate với Canxi Cacbonat và Canxi Citrate Malate trên 24 bệnh nhân giảm mật độ xương ^[1]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên vào 3 nhóm, mỗi nhóm 8 người dùng một loại chế phẩm ^[1]. Sau 8 tuần điều trị, mẫu máu đo canxi huyết thanh cho thấy sinh khả dụng tương đối qua đường uống của Calcium Lysinate đạt tới 223,15% ^[1]. Cả ba nhóm đều cải thiện chỉ số T-score của mật độ khoáng xương (BMD), nhưng nhóm dùng Calcium Lysinate đạt mức cải thiện ý nghĩa thống kê vượt trội (P < 0,0004) ^[1].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên khác công bố năm 2024 đánh giá chế phẩm Microcore NESC (canxi từ vỏ trứng tự nhiên) so với Shelcal (canxi cacbonat) và CCM trên 60 bệnh nhân loãng xương hoặc giảm mật độ xương ^[5]. Nghiên cứu chia đều làm 3 nhóm (20 người mỗi nhóm) dùng thuốc trong 12 tuần ^[5]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng canxi vỏ trứng có mức tăng canxi huyết thanh đạt 10,23%, cao hơn nhóm dùng Shelcal (7,7%) và CCM (7,2%) ^[5]. Sinh khả dụng tương đối của nguồn canxi vỏ trứng này so với Shelcal đạt 93% và ghi nhận cải thiện sức khỏe chung ở mức rất tốt/xuất sắc trên 83% bệnh nhân mà không gây bất thường thông số xét nghiệm ^[5].

Ở mô hình tiền lâm sàng, nghiên cứu năm 2020 trên 35 chuột cống Wistar cái bị cắt buồng trứng đã chia thành 7 nhóm thực nghiệm để đánh giá khả năng sinh khả dụng của canxi từ thực vật (Opuntia ficus-indica) ^[3]. Kết quả cho thấy canxi trong chất xơ hòa tan của loài cây này có sinh khả dụng tốt, góp phần cải thiện các đặc tính vật lý, mật độ khoáng, cơ sinh học và vi cấu trúc xương của chuột thí nghiệm ^[3].

Các bằng chứng khoa học cho thấy cơ thể chỉ tiếp nhận canxi hiệu quả khi hợp chất đó có độ tan và sinh khả dụng cao [1, 4, 5]. Cao dê nguyên chất chủ yếu là đạm cô đặc, lượng canxi vô cơ hòa tan rất thấp, do đó không thể coi cao dê là nguồn bổ sung canxi chủ lực cho xương.

Nhu cầu canxi bao nhiêu là đủ cho cơ thể?

Theo các hướng dẫn dinh dưỡng, lượng canxi khuyến nghị hàng ngày cho người trưởng thành là 1200 mg/ngày ^[3]. Đối với bệnh nhân lớn tuổi có khẩu phần canxi hàng ngày quá thấp, cần tư vấn tăng lượng tiêu thụ tối thiểu đạt từ 800 mg/ngày ^[6].

Tuy nhiên, việc bổ sung canxi liều cao đơn độc lại cho thấy không mang lại hiệu quả ngăn ngừa gãy xương ^[6]. Bằng chứng khoa học đã chỉ rõ việc ngăn ngừa mất xương luôn hiệu quả hơn việc cố gắng phục hồi phần xương đã mất đi [3, 8]. Ở người cao tuổi ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, việc bổ sung vitamin D với liều 600 đến 800 IU mỗi ngày là bắt buộc để hỗ trợ chuyển hóa khoáng chất ^[6]. Dù chế độ ăn thông thường có thể chứa canxi, nhưng nếu sinh khả dụng kém thì lượng hấp thu thực tế vẫn rất thấp ^[7]. Việc cải thiện sinh khả dụng của canxi thông qua chế biến và lựa chọn nguồn thực phẩm đúng cách hoàn toàn có thể thực hiện được để giảm thiểu gánh nặng bệnh tật ^[7].

Nguy cơ quá tải gan thận khi lạm dụng cao dê

Nhiều người già uống cao dê ngâm rượu hoặc nấu cháo ăn mỗi ngày với hy vọng “bổ xương, mạnh gân cốt”. Tuy nhiên, cao dê là sản phẩm cô đặc giàu đạm động vật và lipid. Khi đưa vào cơ thể một lượng lớn protein đậm đặc mỗi ngày, quá trình chuyển hóa acid amin sẽ tạo ra lượng lớn urê và các sản phẩm phụ, buộc gan phải làm việc liên tục để giải độc và thận phải tăng mức lọc cầu thận.

Ở người lớn tuổi, chức năng lọc của cầu thận và khả năng chuyển hóa của tế bào gan vốn đã suy giảm theo sinh lý lão hóa. Việc dung nạp quá nhiều đạm từ cao có thể làm tăng acid uric máu, tăng gánh nặng bài tiết cho thận và làm nặng thêm tình trạng suy thận tiềm ẩn. Hơn nữa, việc tự ý ngâm cao với rượu mạnh để uống càng nhân đôi độc tính lên tế bào gan, gây tăng men gan và ảnh hưởng xấu đến huyết áp tim mạch.

Những ai cần thận trọng hoặc không nên dùng cao dê?

Người cao tuổi cần hết sức cẩn giác và không nên tùy tiện sử dụng cao dê nếu thuộc các nhóm đối tượng sau:

• Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận: Nguồn đạm cô đặc trong cao làm tăng tải lượng lọc qua cầu thận, đẩy nhanh tiến trình suy giảm chức năng thận.
• Bệnh nhân có tiền sử bệnh gan, xơ gan, men gan cao: Quá trình thoái biến protein từ cao tạo thêm gánh nặng chuyển hóa tại nhu mô gan.
• Người bị rối loạn chuyển hóa lipid, mỡ máu cao, xơ vữa động mạch: Chất béo động vật còn sót lại trong quy trình nấu cao truyền thống có thể gây ảnh hưởng bất lợi tới tim mạch.
• Bệnh nhân có acid uric cao hoặc mắc bệnh gút: Lượng purin và protein đậm đặc có thể kích hoạt cơn gút cấp.

Người bệnh đang điều trị các bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị loãng xương để chuyển sang dùng cao.

Cách dùng và lời khuyên áp dụng thực tế

Nếu có thể trạng hư nhược sau ốm dậy và muốn dùng cao dê như một vị thuốc bồi bổ thể lực, người cao tuổi cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

• Liều lượng thăm dò: Chỉ dùng từ 5 đến 10 gram mỗi ngày, không sử dụng liên tục kéo dài nhiều tháng. Nên dùng theo từng đợt ngắn 2-3 tuần rồi nghỉ để cơ thể đào thải và đánh giá khả năng dung nạp.
• Cách chế biến: Cách an toàn nhất là cắt nhỏ miếng cao, hấp cách thủy cùng một ít nước ấm hoặc mật ong cho tan đều rồi uống; hoặc thả vào cháo nóng ăn vào bữa sáng. Tuyệt đối không ngâm cao dê vào rượu độ cồn cao để uống hàng ngày.
• Thời điểm dùng: Nên uống vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều khi hệ tiêu hóa hoạt động tốt nhất. Tránh dùng sát giờ đi ngủ buổi tối vì dễ gây đầy bụng, khó tiêu và tạo áp lực lọc cho thận ban đêm.
• Phối hợp dinh dưỡng: Để phòng ngừa loãng xương, cần tập trung vào chế độ ăn cân đối, ưu tiên các thực phẩm giàu canxi dễ hấp thu như sữa, chế phẩm từ sữa hoặc nguồn canxi hữu cơ có sinh khả dụng cao [1, 4, 5]. Đảm bảo phơi nắng sáng hợp lý hoặc bổ sung đủ 600 - 800 IU vitamin D mỗi ngày để tối ưu hóa sự hấp thu ^[6].

Bảo vệ xương ở tuổi già là một hành trình phối hợp giữa dinh dưỡng khoa học, vận động vừa sức để phòng tránh té ngã và tuân thủ điều trị chuyên khoa ^[6]. Cao dê chỉ nên coi là sản phẩm bổ trợ thể lực trong thời gian ngắn, không phải là thần dược chữa loãng xương và cần được dùng cẩn trọng để bảo vệ chức năng gan thận.