Nhiều người thường mặc định hễ bị viêm xoang, viêm mũi dị ứng hay chảy nước mũi dai dẳng là phải kiêng tuyệt đối đồ biển như tôm, cua, mực vì sợ "phát tán phong ngứa" làm bệnh nặng thêm. Nỗi e ngại này khiến mâm cơm của không ít gia đình trở nên nghèo nàn, người bệnh kiêng khem cực đoan dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài.

Thực tế y khoa khẳng định: Nếu bạn không có cơ địa dị ứng với đạm hải sản, việc ăn hải sản hoàn toàn không làm bệnh viêm mũi dị ứng bùng phát hay trầm trọng hơn. Hai bệnh cảnh này thuộc hai cơ chế tiếp xúc và kháng nguyên kích hoạt hoàn toàn tách biệt.

Bản chất khác nhau giữa dị ứng hô hấp và dị ứng thức ăn

Viêm mũi dị ứng là bệnh lý viêm niêm mạc mũi mạn tính do hệ thống miễn dịch phản ứng quá mức trước các hạt dị nguyên lơ lửng trong không khí được hít vào qua đường hô hấp [1], [2]. Khi các hạt bụi, phấn hoa hay lông súc vật tiếp xúc với niêm mạc đường thở, các kháng thể bề mặt sẽ kích hoạt tế bào mast giải phóng hóa chất trung gian, dẫn tới hắt hơi, ngạt mũi và chảy nước mũi [2].

Trong khi đó, dị ứng hải sản là phản ứng quá mẫn qua đường tiêu hóa đối với chuỗi protein đặc thù có trong thịt tôm, cua, cá. Người có cơ địa dị ứng đạm biển khi ăn vào sẽ xuất hiện triệu chứng cấp tính như nổi mày đay, sưng phù môi mắt, đau bụng, tiêu chảy, thậm chí khó thở do sốc phản vệ. Nếu hệ miễn dịch của bạn dung nạp tốt đạm biển, đường ruột tiêu hóa bình thường thì các protein này hoàn toàn vô can với tình trạng hắt hơi sổ mũi mỗi khi đổi trời.

Dị nguyên thực sự gây viêm mũi dị ứng: Nghiên cứu nói gì?

Để làm rõ nguyên nhân gây bệnh viêm mũi dị ứng, hàng loạt nghiên cứu quy mô lớn tại các phòng khám dị ứng trên thế giới đã tiến hành test lẩy da (skin prick test) nhằm xác định chính xác dị nguyên gây mẫn cảm cho người bệnh.

Một nghiên cứu hồi cứu tại Qatar công bố năm 2023 thực hiện trên 554 bệnh nhân từ 12 đến 87 tuổi (độ tuổi trung bình 36) đến khám tại phòng khám dị ứng người lớn [1]. Trong số này, 62% được chẩn đoán mắc viêm mũi dị ứng, 32% mắc hen suyễn, 19% viêm mũi không dị ứng, 6,7% mày đay mạn tính và 6,5% viêm da cơ địa [1]. Kết quả thử nghiệm trên 20 loại dị nguyên đường hô hấp cho thấy có tới 68% (378 bệnh nhân) dương tính [1]. Trong nhóm mẫn cảm, các dị nguyên hàng đầu hoàn toàn là vật chất hít qua không khí: mạt bụi nhà Dermatophagoides pteronyssinus chiếm 49,5%, Dermatophagoides farinae chiếm 38,6%, lông mèo chiếm 37,3%, gián Mỹ 25,9%, cỏ xơ gai Nga (Russian thistle) 24%, gián Đức 20%, dền gai (Rough pigweed) 19% và cỏ Bermuda 11% [1]. Có tới 61% bệnh nhân mẫn cảm với dị nguyên hô hấp trong nhà và 31% với các loại phấn hoa ngoài trời; 62% người bệnh mẫn cảm đồng thời với từ 2 dị nguyên trở lên [1].

Tại châu Âu, một nghiên cứu dân số hồi cứu năm 2014 đánh giá 2.254 bệnh nhân mắc bệnh dị ứng mũi - phế quản từ độ tuổi thanh thiếu niên đến người trưởng thành [2]. Tỷ lệ bệnh nhân mắc viêm mũi chiếm tới 72,7%, cao hơn nhiều so với nhóm hen suyễn (27,6%) [2]. Kết quả test lẩy da khẳng định căn nguyên áp đảo kích hoạt bệnh là mạt bụi nhà Dermatophagoides pteronyssinus (27,5%), phấn cỏ dại (21,9%), phấn cỏ (18,3%) và phấn hoa cây thân gỗ (10,1%) [2]. Trong đó, cỏ phấn hương (ragweed) là dị nguyên cỏ dại phổ biến nhất ở bệnh nhân viêm mũi [2]. Nghiên cứu cũng chỉ rõ viêm mũi dị ứng và hen phế quản là hai bệnh cảnh viêm có chung sinh bệnh học theo khái niệm "một đường thở, một bệnh lý" [2].

Tương tự, nghiên cứu tiến hành trên 3.225 bệnh nhân viêm mũi dị ứng (độ tuổi từ 10 đến 50, tuổi trung bình 27) tại các trung tâm dị ứng ở Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha năm 2009 cho kết quả: mạt bụi nhà, phấn cỏ và phấn hoa ô liu là những dị nguyên khí dung gây mẫn cảm chủ yếu [3]. Nghiên cứu ghi nhận 49% bệnh nhân viêm mũi dị ứng có kèm hen suyễn, và mức độ nghiêm trọng của bệnh tương quan chặt chẽ với số lượng dị nguyên hô hấp gây mẫn cảm trên da [3].

Một khảo sát dịch tễ khác trên 965 bệnh nhân viêm mũi dị ứng trong độ tuổi 16 đến 78 tại Guadalajara (Mexico) năm 2010 cho thấy 78% đối tượng có test da dương tính [4]. Thủ phạm gây phản ứng nhiều nhất trong nhà là mạt bụi nhà, và ngoài trời là các loại phấn hoa thân gỗ (Quercus sp và Fraxinus sp), trong đó độ tuổi 21-40 có tần suất dương tính cao nhất [4].

Tại khu vực Trung Đông, nghiên cứu năm 2003 tại Shiraz (Iran) trên 212 bệnh nhân viêm mũi mạn tính (độ tuổi trung bình 18,2) ghi nhận 62,2% bệnh nhân dương tính với dị nguyên hô hấp [5]. Phấn hoa chiếm tỷ lệ mẫn cảm lên đến 92,4% (phấn cỏ dại 75,4%, cỏ 63,9%, cây thân gỗ 55,7%), tiếp theo là mạt bụi nhà chiếm 22,7% và nấm mốc 8,3% [5].

Dị nguyên khí dung ở khu vực Đông Nam Á và trẻ em

Các bằng chứng khoa học ở khu vực Đông Nam Á với đặc điểm khí hậu nhiệt đới tương đồng với Việt Nam càng chứng minh dị nguyên hô hấp là gốc rễ của viêm mũi dị ứng.

Nghiên cứu hồi cứu kéo dài 12 năm (2004-2015) tại Bệnh viện Ramathibodi, Thái Lan trên 1.516 bệnh nhân (độ tuổi trung bình 41,34; 73,7% là nữ) đến khám dị ứng đã ghi nhận 58% bệnh nhân mắc viêm mũi dị ứng, 19,7% mắc hen và 9,2% mày đay mạn tính [6]. Kết quả kiểm tra da khẳng định mạt bụi nhà là dị nguyên hô hấp phổ biến nhất, với Dermatophagoides pteronyssinus chiếm 50,1%, Dermatophagoides farinae chiếm 32% và bụi nhà nói chung chiếm 31,5% [6]. Xếp thứ hai là dị nguyên từ gián với 32,3%, tiếp đến là phấn cỏ Bermuda (21,1%), phấn cỏ timothy (13,6%), biểu mô lông mèo (12,9%) và lông chó (10%) [6].

Không chỉ ở người lớn, tình trạng này cũng thể hiện rõ rệt ở trẻ nhỏ. Nghiên cứu năm 2004 tại Bệnh viện Đại học Thammasat (Thái Lan) trên 120 trẻ từ 3 đến 15 tuổi (tuổi trung bình 8,1) mắc viêm mũi dị ứng và hen suyễn cho thấy mầm bệnh hàng đầu gây kích ứng da lần lượt là mạt bụi D. pteronyssinus, mạt bụi D. farinae, gián Mỹ, bông gòn (kapok) và gián Đức [7]. Số lượng phản ứng dị nguyên càng nhiều càng làm tăng nguy cơ đồng mắc cả viêm mũi dị ứng và hen suyễn [7].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2014 trên 208 trẻ em (trung bình 9,3 tuổi) mắc viêm xoang mũi mạn tính kèm viêm mũi dị ứng cũng ghi nhận tỷ lệ nhạy cảm với dị nguyên trong nhà (62,9% - 100%) luôn cao hơn ngoài trời (43,8% - 50%) [8]. Trong đó mạt bụi nhà là dị nguyên trong nhà phổ biến nhất (50% - 75%) và phấn hoa cây gỗ là dị nguyên ngoài trời hàng đầu (43,8% - 50%) [8].

Tổng hợp các nghiên cứu trên cho thấy: căn nguyên kích hoạt và duy trì cơn viêm mũi dị ứng là các dị nguyên hít thở qua đường hô hấp như mạt bụi, phấn hoa, lông súc vật và gián [1], [2], [8], [6], [7]. Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào cho thấy việc ăn hải sản làm xuất hiện hay làm trầm trọng thêm bệnh viêm mũi dị ứng ở người không có tiền sử dị ứng đạm biển.

Hiểu lầm tai hại: Đánh đồng phong ngứa với viêm mũi dị ứng

Nhiều người bệnh thường có tâm lý quy chụp: cứ bệnh nào có chữ "dị ứng" thì phải kiêng đồ tanh, tôm cua. Họ lầm tưởng rằng đạm hải sản có tính "phong", ăn vào sẽ tích tụ độc tố khiến niêm mạc mũi phù nề hơn.

Sự nhầm lẫn này xuất phát từ việc một số ít người có thể tình cờ vừa mang cơ địa viêm mũi dị ứng vừa bị dị ứng thức ăn riêng biệt. Khi hai tình trạng này xuất hiện trên cùng một cơ thể, người bệnh vội vã kết luận đồ ăn là nguồn cơn của viêm mũi. Nhưng với đại đa số người chỉ đơn thuần viêm mũi dị ứng do thời tiết, độ ẩm hay bụi bặm, việc nhịn ăn hải sản là một biện pháp kiêng khem không có cơ sở khoa học, không giúp giảm bớt tần suất nghẹt mũi hay hắt hơi.

Nguy cơ thiếu chất khi kiêng khem vô lý

Hải sản (cá biển, tôm, hàu, mực) là nguồn cung cấp đạm sinh học chất lượng cao, giàu acid béo Omega-3, kẽm, canxi, iod và selen. Đây đều là những vi chất cần thiết giúp nâng đỡ hệ thống miễn dịch, giảm viêm tự nhiên và duy trì thể trạng khỏe mạnh.

Việc tự ý cắt bỏ hoàn toàn nhóm thực phẩm này khỏi thực đơn vì nỗi sợ viêm mũi vô căn cứ sẽ khiến cơ thể rơi vào tình trạng thiếu vi chất, đặc biệt là kẽm và protein lành mạnh. Ở trẻ nhỏ bị viêm mũi dị ứng, việc phụ huynh bắt kiêng tôm cua bừa bãi có thể làm trẻ biếng ăn, suy dinh dưỡng và chậm phát triển tầm vóc.

Ai là người thực sự cần thận trọng với hải sản?

Dù hải sản không làm nặng thêm bệnh viêm mũi dị ứng thông thường, những đối tượng sau bắt buộc phải cẩn trọng:

  • Người có tiền sử dị ứng đạm hải sản đã được chẩn đoán: Nếu từng bị nổi mề đay, sưng môi, khó thở, nôn ói sau khi ăn tôm, cua, cá biển, bạn phải tuyệt đối kiêng nhóm thức ăn này để tránh sốc phản vệ nguy hiểm.
  • Người đang trong đợt phát ban mày đay mạn tính cấp diễn: Một số nghiên cứu cho thấy bệnh nhân mày đay có thể có phản ứng quá mẫn phức tạp [1], [6], nên tham khảo ý kiến bác sĩ dị ứng về chế độ ăn.
  • Ăn phải hải sản ươn, hỏng: Hải sản chết lâu sinh ra lượng lớn histamine tự do do vi khuẩn phân hủy. Bất kỳ ai ăn phải lượng histamine này cũng có thể bị ngộ độc dạng dị ứng (đỏ bừng mặt, ngứa, tụt huyết áp), dù bản thân không dị ứng đạm biển.

Áp dụng thực tế: Ăn hải sản đúng cách và kiểm soát viêm mũi

Nếu bạn bị viêm mũi dị ứng nhưng không dị ứng thức ăn, hãy yên tâm thưởng thức hải sản theo các nguyên tắc an toàn sau:

  • Lựa chọn nguồn tươi sống: Luôn chế biến hải sản tươi, bảo quản lạnh đúng quy chuẩn để tránh vi khuẩn chuyển hóa acid amin thành histamine tự do gây kích ứng.
  • Chế biến chín kỹ: Ưu tiên hấp, luộc, nướng thanh đạm thay vì chiên xào nhiều dầu mỡ cay nóng có thể gây kích ứng niêm mạc họng gián tiếp.
  • Tập trung xử lý đúng căn nguyên môi trường: Thay vì nhịn ăn, hãy tập trung diệt mạt bụi nhà, giặt chăn ga gối hàng tuần bằng nước nóng, vệ sinh điều hòa, dùng máy lọc không khí và đóng cửa sổ mùa phấn hoa bay nhiều [1], [2], [6].
  • Đi khám chuyên khoa: Khi nghi ngờ bản thân có thể mẫn cảm với thức ăn hay dị nguyên nào, hãy đến bệnh viện chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng để làm test lẩy da chuẩn xác thay vì tự phán đoán [1], [2].

Tóm lại, viêm mũi dị ứng là bệnh cảnh kích ứng bởi các hạt dị nguyên bay trong không khí tác động lên đường thở. Đừng vì những quan niệm truyền miệng sai lầm mà tước bỏ nguồn dinh dưỡng quý giá từ hải sản trong bữa ăn hàng ngày.