Nhiều người bệnh tiểu đường thường tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian với hy vọng cải thiện mức đường huyết mà không phải phụ thuộc quá nhiều vào thuốc tây. Trong số các thảo dược được quan tâm thời gian gần đây, ngút nhớt (còn gọi là Cordia myxa hoặc các loài thuộc chi Cordia) thường được nhắc đến trong các bài thuốc cổ truyền khu vực Nam Á và Đông Nam Á.
Tuy nhiên, liệu ngút nhớt có thực sự mang lại tiềm năng hạ đường huyết và kiểm soát bệnh tiểu đường hay không? Các nghiên cứu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất loài cây này có ghi nhận tác động tích cực trên mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng bằng chứng khoa học thực tế vẫn còn rất hạn chế và chưa từng được khẳng định trên người [1].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về ngút nhớt
Đái tháo đường là một bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết kéo dài do khiếm khuyết trong tiết insulin, tác động của insulin hoặc cả hai [2]. Tình trạng này kéo theo các bất thường trong chuyển hóa chất đường, đạm và chất béo, lâu dài có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như bệnh võng mạc, tổn thương thận, tổn thương thần kinh và bệnh mạch máu ngoại biên [2]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng ghi nhận số ca mắc bệnh tiểu đường gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu qua nhiều thập kỷ [2].
Trước thực trạng đó, việc tìm kiếm các hoạt chất hỗ trợ điều trị đái tháo đường từ nguồn thực vật bản địa luôn là chủ đề được chú ý [1]. Ngút nhớt là loại cây mọc phổ biến tại các vùng nhiệt đới như Indonesia, Ấn Độ và một số địa phương tại Việt Nam, nơi phần dịch nhầy hoặc chiết xuất lá, quả được dân gian ứng dụng với nhiều mục đích khác nhau [1, 7]. Dù vậy, người tiêu dùng thường băn khoăn liệu những kinh nghiệm truyền miệng này đã có bằng chứng khoa học chuẩn xác chứng minh hay chưa.
Cơ chế tác động sinh học được ghi nhận
Để đánh giá tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa, các nhà khoa học tập trung vào cách thức dịch chiết của cây ngút nhớt tương tác với các chỉ số đường huyết và gen chuyển hóa [1]. Ở cấp độ sinh học, các rối loạn đường huyết liên quan mật thiết đến sự suy giảm biểu hiện của các gen điều hòa chuyển hóa và hoạt động của các phân tử tương đương insulin [1].
Nghiên cứu trên mô hình sinh vật cho thấy chiết xuất ngút nhớt có khả năng kích hoạt và làm tăng mức biểu hiện của các gen liên quan đến kiểm soát chuyển hóa, chẳng hạn như dilp2, dilp5 và srl [1]. Thông qua việc điều hòa các gen này, dịch chiết thực vật giúp cơ thể thử nghiệm phục hồi trạng thái cân bằng nội môi đường huyết [1].
Ngoài ra, ở các loài thuộc chi Cordia, dịch nhầy chiết xuất từ quả còn được ghi nhận có các hoạt tính sinh học khác liên quan đến áp lực máu, chẳng hạn khả năng hạ huyết áp thực nghiệm ở động vật [3]. Tuy nhiên, các hoạt động tác động đến enzyme hay quá trình chuyển hóa này vẫn chỉ nằm ở mức độ khảo sát tiền lâm sàng đơn lẻ [1].
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về ngút nhớt?
Bằng chứng trực tiếp và rõ ràng nhất về tiềm năng hạ đường huyết của cây ngút nhớt (Cordia myxa) đến từ một nghiên cứu được công bố vào năm 2025 [1]. Nghiên cứu này tìm hiểu tiềm năng chống đái tháo đường của các cây thuốc bản địa vùng Sulawesi (Indonesia), sử dụng ruồi giấm (Drosophila melanogaster) làm mô hình in vivo [1].
Trong thử nghiệm này, ấu trùng ruồi giấm được gây tăng đường huyết thông qua chế độ ăn nhiều đường [1]. Sau đó, chiết xuất cây ngút nhớt được bổ sung vào khẩu phần ăn của ấu trùng với các nồng độ từ 0,3125% đến 2,5% [1]. Các nhà nghiên cứu theo dõi sự thay đổi về kích thước cơ thể, cân nặng, khả năng bò và nồng độ đường trong dịch bạch huyết (hemolymph glucose), đồng thời phân tích biểu hiện gen chuyển hóa bằng kỹ thuật RT-qPCR [1].
Kết quả cho thấy chiết xuất ngút nhớt giúp cải thiện rõ rệt kích thước cơ thể và khả năng vận động của ấu trùng bị tăng đường huyết [1]. Đáng chú ý, dịch chiết ngút nhớt làm giảm đáng kể nồng độ đường trong dịch bạch huyết với ý nghĩa thống kê cao (p < 0,01) và làm tăng trọng lượng cơ thể (p < 0,01) [1]. Đồng thời, chiết xuất làm tăng mạnh mức biểu hiện của các gen chuyển hóa gồm dilp2 (p < 0,001), dilp5 (p < 0,001) và srl (p < 0,0001) [1].
So với các dược liệu khác trong cùng nghiên cứu như Syzygium malaccense, ngút nhớt thể hiện hiệu quả vượt trội hơn hẳn trong việc cải thiện tình trạng tăng đường huyết và khôi phục chuyển hóa [1]. Mặc dù vậy, giới hạn rất lớn của công trình này là chỉ mới thực hiện trên mô hình ruồi giấm ấu trùng ở giai đoạn sàng lọc ban đầu, chưa có dữ liệu trên người [1].
Lợi ích khác và các dữ liệu liên quan họ thảo dược
Bên cạnh Cordia myxa, các loài khác cùng chi như Cordia obliqua cũng được khảo sát về một số hoạt tính sinh học [3]. Nghiên cứu so sánh cho thấy chất nhầy từ quả ngút nhớt (Cordia myxa) có tác dụng hạ huyết áp trên động vật thí nghiệm (thỏ và chuột lang) mạnh gấp 12,37 lần so với chất nhầy quả Cordia obliqua [3]. Khác với Cordia obliqua có tác dụng kích thích hô hấp, chất nhầy của ngút nhớt không gây kích thích nhịp thở trong thử nghiệm này [3].
Mặt khác, các nghiên cứu trên các cây thuộc họ thảo dược truyền thống cũng ghi nhận việc kiểm soát tốt đường huyết có vai trò sống còn trong việc ngăn chặn biến chứng [2, 6]. Người mắc đái tháo đường nếu có mức đường huyết tăng cao (từ 12,2 mmol/L hay 220 mg/dL trở lên) sẽ có nguy cơ biến chứng nhiễm trùng nặng hơn, khả năng phục hồi kém hơn so với người kiểm soát đường huyết tốt [4]. Do đó, việc tìm kiếm giải pháp hỗ trợ chuyển hóa là cần thiết, nhưng cần dựa trên nền tảng khoa học vững chắc.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng ngút nhớt hạ đường
Nhiều người lầm tưởng rằng một thảo dược hạ được đường huyết trong phòng thí nghiệm thì có thể dùng thay thế hoàn toàn cho thuốc đái tháo đường [1]. Đây là quan niệm rất nguy hiểm, bởi kết quả trên mô hình ruồi giấm hay động vật gặm nhấm không đồng nghĩa với tác dụng tương tự trên cơ thể người phức tạp [1, 7].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt. Bất kỳ dịch chiết hay chất nhầy thực vật nào khi dung nạp quá mức đều có thể gây áp lực lên hệ tiêu hóa, gan hoặc thận. Việc tự ý thu hái ngút nhớt để sắc uống đậm đặc hoàn toàn chưa được kiểm chứng về độ an toàn dài hạn cũng như liều lượng chuẩn xác trên người.
Không ít người bệnh cũng nhầm lẫn ngút nhớt với các vị thuốc dân gian khác hoặc tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để uống nước lá ngút nhớt. Điều này có thể khiến đường huyết mất kiểm soát, dẫn tới các biến chứng cấp tính và mạn tính nghiêm trọng [2, 6].
Ai nên thận trọng với ngút nhớt?
Hiện tại, chưa có nghiên cứu nào đánh giá độ an toàn hay hiệu quả hạ đường huyết của ngút nhớt trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh nền [1, 7]. Dữ liệu hiện có chỉ mới dừng lại ở mô hình ruồi giấm và động vật thí nghiệm như thỏ, chuột lang [1, 7].
Do đó, những nhóm đối tượng đặc biệt trên tuyệt đối không nên tự ý dùng ngút nhớt như một biện pháp trị liệu hay bồi bổ. Người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường theo đơn cũng cần cẩn trọng; việc kết hợp tùy tiện thảo dược có thể gây tương tác thuốc không lường trước hoặc hạ đường huyết quá mức.
Những người có tiền sử dị ứng thực vật, người có bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính hoặc chức năng gan, thận suy giảm cũng cần tránh tự ý dùng các bài thuốc chế từ ngút nhớt khi chưa có sự hướng dẫn của cán bộ y tế.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Do chưa có nghiên cứu lâm sàng xác định liều lượng an toàn hay cách dùng chuẩn hóa cho người mắc bệnh tiểu đường, người dân chỉ nên nhìn nhận ngút nhớt như một loại cây có tiềm năng sinh học đang được khám phá [1]. Không tự ý chế biến dịch chiết, không dùng nước sắc ngút nhớt với liều cao để thay thế thuốc chữa bệnh.
Nếu sử dụng ngút nhớt trong đời sống như một loại rau hoặc quả dân dã ở địa phương, chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một phần của khẩu phần ăn đa dạng. Cần sơ chế sạch sẽ, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và ngưng sử dụng ngay nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về tiêu hóa hoặc dị ứng.
Người bệnh đái tháo đường cần nhớ rằng nền tảng kiểm soát đường huyết hiệu quả nhất vẫn là tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tập luyện thể chất thường xuyên. Hãy luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi muốn dùng thêm bất kỳ thảo dược nào.
