Nhầm lẫn thấu cốt thảo Đông y: Lathyrus palustris hay Impatiens?

Bối cảnh và nhầm lẫn thường gặp về thấu cốt thảo

Thấu cốt thảo là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được nhắc đến với công dụng khu phong, trừ thấp, thư cân hoạt lạc. Tuy nhiên, trên thị trường dược liệu hiện nay, danh xưng này gây ra không ít băn khoăn cho cả người dùng lẫn thầy thuốc. Tình trạng "đồng danh dị vật" (cùng một tên gọi nhưng chỉ nhiều loài thực vật khác nhau) khiến việc định danh dược liệu gặp nhiều trở ngại.

Rất nhiều tài liệu dân gian gọi cây móng tay chuông hay bóng nước (thuộc chi Impatiens, họ Balsaminaceae) là thấu cốt thảo. Mặt khác, các nguồn dược điển cổ phương lại ghi nhận thấu cốt thảo có thể là loài đậu thuộc chi Lathyrus (như Lathyrus palustris, họ Fabaceae). Sự nhầm lẫn này dẫn đến việc sử dụng sai lệch nguồn gốc thực vật, tiềm ẩn nguy cơ thay đổi hiệu quả điều trị hoặc gây tác dụng không mong muốn.

Thấu cốt thảo thực chất là loài nào?

Về mặt thực vật học và phân loại học hiện đại, thấu cốt thảo nguồn gốc bóng nước móng tay chuông thuộc chi Impatiens, còn loài Lathyrus palustris thuộc họ Đậu hoàn toàn khác biệt. Trong các dữ liệu nghiên cứu về chi Impatiens, loài Impatiens balsamina chính là đại diện quen thuộc của cây bóng nước làm cảnh và làm thuốc ^[1].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy chi Impatiens vô cùng phức tạp, chứa hơn 1.000 loài trên thế giới, khiến việc nhầm lẫn nội tại giữa các loài trong chi này cũng rất cao chứ không chỉ riêng giữa Impatiens và Lathyrus [1, 2, 4]. Cần lưu ý rõ: các trích đoạn khoa học hiện có tập trung giải quyết phân loại cho chi Impatiens, chưa có dữ liệu giải phẫu đối chiếu trực tiếp giữa Lathyrus palustris và Impatiens trong tập dữ liệu này. Dù vậy, dữ liệu hệ gen học hiện đại đã giúp làm rõ ranh giới phân loại của nhóm cây bóng nước Impatiens.

Chi Impatiens: Vì sao thảo dược này cực kỳ dễ nhầm lẫn?

Họ Bóng nước (Balsaminaceae) thực tế chỉ bao gồm hai chi: chi đơn loài Hydrocera và chi khổng lồ Impatiens [4, 6]. Riêng chi Impatiens là một trong những chi thực vật có hoa phong phú nhất với hơn 1.000 loài phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới cựu thế giới [1, 3, 4]. Chi này mang giá trị kinh tế, làm cảnh và dược liệu rất lớn [2, 7].

Nguyên nhân chính khiến các loài trong chi này – bao gồm cây bóng nước thấu cốt thảo – khó định danh chính xác là do thân cây thuộc dạng bán mọng nước và lá nhiều thịt ^[2]. Khi thu hái và phơi khô làm tiêu bản hoặc làm dược liệu, các bộ phận của cây rất dễ biến dạng, dính bết và mất đi cấu trúc nguyên thủy ^[2]. Hoa của chúng có cấu trúc không đối xứng (zygomorphic), cánh hoa mỏng manh, các phần hoa kết hợp dính liền lại với nhau nên cực kỳ khó bóc tách kiểm tra khi đã khô [3, 4]. Điều này dẫn đến sự biến thiên hình thái nội loài rất cao nhưng sai khác giữa các loài lại rất hẹp, khiến việc quan sát bằng mắt thường dễ nhầm lẫn ^[3].

Bằng chứng từ hệ gen học và phân loại học hiện đại

Trước thực trạng khó phân biệt bằng hình thái bên ngoài, các nhà thực vật học đã chuyển sang phân tích trình tự gen lạp thể (chloroplast genome) để định danh chính xác các loài trong chi Impatiens.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích hệ gen lục lạp của 6 loài Impatiens ở vùng karst Trung Quốc đã xác định kích thước bộ gen lục lạp dao động từ 151.366 cặp base (bp) ở I. alpicola đến 154.189 bp ở Hydrocera triflora, mã hóa 115 gen riêng biệt gồm 81 gen mã hóa protein, 30 gen tRNA và 4 gen rRNA ^[4]. Nghiên cứu này chỉ ra các vùng đột biến nóng như psbK-psbI, trnK-UUU-rps16, rpoB-trnC-GCA có thể dùng làm chỉ thị phân tử để định danh loài một cách chuẩn xác ^[4].

Nghiên cứu công bố năm 2022 đi sâu giải trình tự hệ gen lục lạp của 3 loài Impatiens cảnh, trong đó có móng tay chuông bóng nước Impatiens balsamina ^[1]. Kết quả khẳng định dữ liệu bộ gen lục lạp toàn diện giúp giải quyết các xung đột hình thái và xác định chính xác vị trí phân loại của loài cây này trong nhánh tiến hóa của họ Balsaminaceae ^[1].

Tiếp tục đến năm 2023, nghiên cứu công bố về 7 bộ gen lạp thể mới của chi Impatiens (kích thước từ 151.538 bp đến 152.917 bp) đã phát hiện 3 vùng biến dị cao gồm trnG-GCC, ndhF-rpl32-trnL-UGA-ccsA và ycf1 ^[5]. Nghiên cứu dựa trên 80 gen mã hóa protein này đã củng cố việc phân chia chi thành 2 phân chi chính là Clavicarpa và Impatiens, mở ra công cụ mã vạch DNA (DNA barcoding) để kiểm nghiệm dược liệu mà không lo nhầm lẫn ^[5].

Năm 2024, một nghiên cứu khác trên 12 loài Impatiens bản địa Trung Quốc ghi nhận kích thước bộ gen lục lạp từ 146.987 bp đến 152.872 bp và xác định thêm 10 vùng chỉ thị phân tử tiềm năng như rps16, rpoB-trnC, giúp hỗ trợ đắc lực cho việc giám định loài làm thuốc ^[3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 trên 117 mẫu hạt của chi này cũng chỉ ra cấu trúc vi hình thái vỏ hạt chia làm 3 dạng chính (dạng lưới, dạng lồi và dạng phụ trợ), giúp ích cho việc nhận diện loài qua hạt giống ^[6].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Các nghiên cứu khoa học nêu trên cung cấp cơ sở dữ liệu phân tử vững chắc để xác minh danh tính sinh học của chi Impatiens [2, 5, 7]. Tuy nhiên, cần thẳng thắn nhìn nhận giới hạn của tập dữ liệu này: toàn bộ nghiên cứu tập trung vào phân loại thực vật học, phát sinh loài và giải trình tự gen lục lạp.

Dữ liệu không bao gồm thử nghiệm lâm sàng, dược lý thực nghiệm hay đo lường tác dụng chữa bệnh cụ thể trên người của thấu cốt thảo. Đồng thời, nghiên cứu chưa cung cấp đối chiếu phân tử trực tiếp giữa cây họ Đậu Lathyrus palustris và họ Bóng nước Impatiens balsamina. Do đó, việc ứng dụng các nghiên cứu này hiện chủ yếu phục vụ công tác kiểm nghiệm, chuẩn hóa dược liệu đầu vào nhằm tránh gian lận thương mại hoặc nhầm lẫn thực vật, chưa thể dùng làm căn cứ suy diễn về liều dùng lâm sàng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thấu cốt thảo

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi vị thuốc mang tên "thấu cốt thảo" bán trên thị trường đều có chung một nguồn gốc và tác dụng như nhau. Thực tế, nếu mua phải dược liệu khô bị vụn nát, người dùng không thể biết chắc đó là Impatiens balsamina, một loài Impatiens rừng khác, hay là loài dây leo Lathyrus palustris. Mỗi họ thực vật chứa các nhóm hợp chất hóa học và độc tính hoàn toàn khác nhau.

Một sai lầm khác là tự ý hái các loài cây bóng nước hoang dã về làm thuốc vì nghĩ rằng loài nào trong chi Impatiens cũng giống nhau. Các nghiên cứu gần đây liên tục phát hiện loài mới tại các vùng núi như Nepal hay Trung Quốc, chứng minh sự đa dạng loài rất lớn và nhiều loài chưa từng được kiểm nghiệm an toàn [1, 3, 4]. Việc tự ý thu hái cây hoang dã tiềm ẩn rủi ro nhầm lẫn với các loài chưa rõ độc tính.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?

Do dược liệu thấu cốt thảo nguồn gốc Impatiens có tính chất hoạt huyết, trục ứ mạnh theo y học cổ truyền, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không được tự ý sử dụng nếu chưa có chỉ định chuyên môn. Bệnh nhân có cơ địa dị ứng thực vật hoặc viêm loét dạ dày tá tràng cũng cần thận trọng.

Người đang điều trị các bệnh mạn tính, người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh lý gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào chứa thấu cốt thảo. Không tự ý thay thế thuốc kê đơn bằng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc thực vật chuẩn xác.

Hướng dẫn nhận diện và áp dụng thực tế an toàn

Để hạn chế tối đa nhầm lẫn, người dùng cần lưu ý một số đặc điểm cơ bản khi quan sát cây tươi:

• **Cây móng tay chuông (Impatiens balsamina): Thân thảo mọng nước, mọc đứng; lá hình mác có răng cưa; hoa không đều, có cựa cong ở phía sau đài hoa; quả nang mọng nước, khi chín nứt vỡ tung hạt [3, 4].
• Cây thuộc chi Đậu (Lathyrus palustris)**: Dạng thân leo hoặc bò, lá kép lông chim thường kết thúc bằng tua cuốn để leo bám, hoa dạng hoa đậu (cánh cờ, cánh thìa, cánh lườn), quả loại quả đậu dẹt khác hoàn toàn quả nổ của Impatiens.

Khi mua dược liệu khô, hãy chọn các nhà thuốc y học cổ truyền có uy tín, có hóa đơn chứng từ kiểm nghiệm nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Tuyệt đối không mua dược liệu trôi nổi tán bột sẵn hoặc bị vụn nát không rõ hình thái. Mọi liều lượng sử dụng cần tuân thủ nghiêm ngặt theo đơn thuốc của bác sĩ, không dùng theo kinh nghiệm truyền tai với lượng quá mức.

Thấu cốt thảo là dược liệu có lịch sử sử dụng lâu đời nhưng tồn tại tình trạng đa dạng danh pháp và nguồn gốc thực vật phức tạp. Người tiêu dùng thông thái cần chủ động nhận biết, ưu tiên dược liệu đã qua kiểm nghiệm chuẩn hóa và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.