Nhiều người có thói quen tự mua các lọ vitamin D liều cao uống mỗi ngày nhằm tăng cường miễn dịch và bảo vệ xương khớp. Tuy nhiên, việc lạm dụng hoạt chất tan trong dầu này có thể âm thầm biến chất bổ thành chất độc gây hại cho cơ thể.

Theo các hướng dẫn y khoa, giới hạn trên chấp nhận được đối với người trưởng thành là 4.000 IU/ngày [1]. Tình trạng ngộ độc thường xuất hiện khi người bệnh dùng liều vượt quá 10.000 IU/ngày trong thời gian dài hoặc vô tình uống các liều cực lớn lên tới hàng trăm nghìn đơn vị [3, 4].

Cơ chế khiến vitamin D gây độc cho cơ thể

Vitamin D tan trong chất béo nên gan và các mô mỡ đóng vai trò là kho lưu trữ tự nhiên của cơ thể [1]. Khi một lượng lớn hoạt chất được nạp vào liên tục, các kho chứa mô mỡ này sẽ bị bão hòa hoàn toàn [1]. Lượng vitamin dư thừa không còn chỗ chứa sẽ tràn vào huyết thanh, chuyển hóa thành dạng 25(OH)D với nồng độ cao vượt mức kiểm soát [1].

Ở mức sinh lý bình thường, protein liên kết vitamin D trong máu và enzyme 25(OH)D-1-alpha-hydroxylase sẽ điều hòa nồng độ vitamin D hoạt tính một cách chặt chẽ [3, 5]. Tuy nhiên, khi nồng độ 25(OH)D trong huyết tương tăng cao trên 600 nM (khoảng 240 ng/ml), dạng 1,25(OH)2D tự do sẽ bị giải phóng ồ ạt [2].

Tình trạng dư thừa này dẫn đến hậu quả nguy hiểm là làm tăng hấp thu canxi ồ ạt qua đường ruột và huy động giải phóng canxi ồ ạt từ xương vào máu [4, 7]. Hậu quả trực tiếp là gây ra hội chứng tăng canxi huyết và tăng canxi niệu quá mức [1]. Canxi dư thừa tích tụ lâu ngày sẽ lắng đọng tại nhu mô thận, gây vôi hóa thận và suy giảm chức năng lọc máu cấp tính [1, 2].

Nghiên cứu chỉ ra liều lượng và ngưỡng gây độc

Các bằng chứng khoa học ghi nhận sự khác biệt rõ rệt giữa nhu cầu bổ sung hàng ngày, giới hạn an toàn và ngưỡng liều gây ngộ độc lâm sàng.

Khuyến cáo dinh dưỡng thông thường cho người từ 19-70 tuổi là 600 IU (15 microgam)/ngày và người trên 70 tuổi là 800 IU (20 microgam)/ngày [2, 4, 5, 6]. Trong khi đó, trẻ nhỏ dưới 1 tuổi cần khoảng 100-400 IU/ngày để phòng ngừa còi xương [3].

Về giới hạn trên chấp nhận được (Tolerable Upper Intake Level - UL), Viện Y học Hoa Kỳ trước đây từng đặt mốc 2.000 IU (50 microgam)/ngày [3, 5]. Đối với trẻ em, giới hạn trên an toàn hàng ngày cho lứa tuổi dưới 1 tuổi là 1.000 - 1.500 IU và nhóm 1 - 3 tuổi là 2.000 - 2.500 IU [4]. Các hướng dẫn lâm sàng hiện đại đã nâng mức giới hạn an toàn tối đa của người trưởng thành từ 19-75 tuổi lên 4.000 IU/ngày [1]. Mức 4.000 IU này được định nghĩa là ngưỡng tiêu thụ hàng ngày cao nhất khó có thể gây rủi ro sức khỏe cho hầu hết cộng đồng [3, 4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2007 chỉ ra cơ thể người lớn tiếp xúc ánh nắng tự nhiên có thể tự tổng hợp lượng vitamin D tương đương 10.000 IU (250 microgam)/ngày [2]. Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng kéo dài ở liều 10.000 IU/ngày cũng cho thấy hầu như không gây tác dụng phụ ở người bình thường [2]. Cứ mỗi 40 IU (1 microgam) vitamin D3 nạp thêm vào mỗi ngày sẽ làm tăng nồng độ 25(OH)D huyết thanh lên khoảng 1 nM (0,4 ng/ml) [2]. Ngưỡng gây ngộ độc lâm sàng trên thực tế thường được ghi nhận khi mức nạp vượt quá 10.000 IU/ngày và nồng độ 25(OH)D trong máu vượt trên 100-150 ng/ml [4, 5].

Nhiều ca bệnh thực tế đã chứng minh sự nguy hiểm khi dùng liều cực cao trong thời gian dài:

  • Báo cáo năm 2021 ghi nhận một bệnh nhân uống 10 ống vitamin D liều cao trong 2 tháng, tương đương 3.000.000 IU (mỗi ống chứa 300.000 IU/ml) [1]. Bệnh nhân rơi vào tình trạng tăng canxi huyết, suy thận cấp, nồng độ vitamin D duy trì trên 150 ng/dL suốt 20 ngày dù được lọc máu thường xuyên do lượng tích trữ trong mô mỡ quá lớn [1].
  • Báo cáo năm 2025 mô tả một người đàn ông dùng thực phẩm bổ sung dạng lỏng mua trên mạng suốt 6 tháng, nhập viện vì buồn nôn, tiểu nhiều, mệt mỏi, suy thận cấp với creatinine 311 micromol/l, eGFR giảm còn 19 ml/phút/1,73 m2, sinh thiết thận cho thấy lắng đọng canxi nhu mô [5]. Nồng độ vitamin D của người bệnh duy trì ở mức cao suốt 6 tháng sau đó [5].
  • Nghiên cứu năm 2019 trên bệnh nhi cho thấy liều thấp nhất gây tăng canxi huyết là 300.000 IU và liều trung bình là 1.020.000 IU [4]. Ở trẻ 3-36 tháng tuổi bị còi xương, điều trị bằng liều 300.000 IU đã khiến 10% bệnh nhi (2/20 trẻ) bị tăng canxi huyết [4].

Dấu hiệu nhận biết ngộ độc vitamin D

Tăng canxi huyết là tiêu chí nguy hại cốt lõi của nhiễm độc vitamin D [2]. Khi nồng độ canxi máu tăng cao, người bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng đa dạng trên toàn cơ thể [4].

Các triệu chứng tiêu hóa là dấu hiệu khởi phát phổ biến nhất [4]. Theo nghiên cứu năm 2019 trên nhóm bệnh nhân ngộ độc, nôn mửa chiếm 63,5%, chán ăn chiếm 47,3% và táo bón chiếm 36,5% [1, 5]. Bệnh nhân cũng thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, khát nước nhiều và đi tiểu nhiều lần [2, 7].

Ở mức độ nặng hơn, canxi lắng đọng ở thận gây sỏi thận hoặc vôi hóa thận, được phát hiện ở 48,5% bệnh nhân ngộ độc [4]. Các tổn thương vôi hóa thận này có thể tồn tại dai dẳng nhiều năm, dù có khoảng một nửa số ca có thể hồi phục [4]. Bệnh nhân có thể tiến triển thành suy thận cấp đe dọa tính mạng [2, 4].

Ngoài ra, trường hợp ngộ độc nặng có thể dẫn đến các biến chứng tim mạch, cơ xương khớp, da và thần kinh trung ương như trạng thái động kinh kháng trị phải điều trị hồi sức tích cực kéo dài [1, 8]. Tiêu chuẩn chẩn đoán ngộ độc có triệu chứng trên lâm sàng thường dựa vào: biểu hiện tăng canxi máu, nồng độ canxi huyết thanh tăng cao (nhẹ khi dưới 12 mg/dL, trung bình từ 12-15 mg/dL), hormone tuyến cận giáp (PTH) bị ức chế giảm hoặc ở mức bình thường, và nồng độ vitamin D vượt quá 100 ng/mL [4, 5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin D

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "vitamin là chất bổ, uống càng nhiều càng tốt". Như đã phân tích, vitamin D tan trong chất béo và đào thải rất chậm ra khỏi cơ thể [1]. Khi mô mỡ bão hòa, lượng dư thừa sẽ duy trì nồng độ gây độc trong huyết thanh từ vài tuần đến nhiều tháng dù người bệnh đã ngừng uống [2, 4].

Hiểu lầm thứ hai là tin tưởng tuyệt đối vào nhãn thực phẩm chức năng không kê đơn. Báo cáo năm 2010 đã ghi nhận 2 trường hợp nhập viện cấp cứu với canxi máu tăng vọt lên 16,0 - 18,24 mg/dL do dùng thực phẩm bổ sung có hàm lượng thực tế cao gấp 100 đến 1.000 lần so với mức công bố ghi trên nhãn [6]. Việc mua các sản phẩm dạng giọt đậm đặc trôi nổi trên mạng tiềm ẩn rủi ro dùng quá liều không chủ ý [5].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi trường hợp thiếu vitamin D đều cần uống liều cực cao hàng ngày. Ngay cả khi bệnh nhân bị thiếu hụt vitamin D nghiêm trọng (nồng độ huyết thanh dưới 10 ng/mL), phác đồ y khoa chuẩn cũng chỉ áp dụng liều 50.000 IU mỗi tuần trong 6-8 tuần, chứ không được phép uống liều hàng trăm nghìn đơn vị mỗi ngày [1].

Ai cần thận trọng khi bổ sung?

Những người có tiền sử nhạy cảm với vitamin D hoặc có chế độ ăn giàu canxi cần đặc biệt cẩn trọng, bởi các yếu tố này làm tăng mức độ nghiêm trọng của ngộ độc ngay cả ở liều nạp thấp hơn [4].

Phụ nữ lớn tuổi đang bổ sung đồng thời cả canxi và vitamin D để ngừa loãng xương cần được theo dõi định kỳ [7]. Một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 1 năm trên 163 phụ nữ từ 57-90 tuổi được bổ sung 1.200 mg canxi/ngày cùng các mức vitamin D từ 400 đến 4.800 IU/ngày cho thấy: có tới 8,8% phụ nữ xuất hiện tình trạng tăng canxi huyết và 30,6% bị tăng canxi niệu [7]. Canxi niệu bài tiết trong 24 giờ không nên vượt quá mốc 250 mg/ngày để phòng ngừa sỏi thận [8].

Trẻ nhỏ dưới 2 tuổi và trẻ sơ sinh là nhóm rất nhạy cảm [1, 7]. Việc cho trẻ uống nhầm các chế phẩm dạng giọt nồng độ cao hoặc dùng đơn liều 300.000 IU có thể trực tiếp gây sốc tăng canxi máu và vôi hóa thận [4].

Những người có bệnh lý nền về thận, người đang dùng nhiều loại thuốc kê đơn hoặc thực phẩm chức năng cũng phải thận trọng tuyệt đối, vì tổn thương thận có thể kéo dài sau ngộ độc [1, 2, 8].

Cách dùng vitamin D an toàn trong đời sống

Để bổ sung an toàn, người trưởng thành khỏe mạnh nên duy trì liều từ thực phẩm hoặc viên uống bổ sung ở mức 600 - 800 IU mỗi ngày theo đúng nhu cầu khuyến nghị [4, 5, 6].

Không được tự ý sử dụng các chế phẩm chứa liều vượt mức giới hạn trên 4.000 IU/ngày nếu không có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [1]. Khi điều trị các đợt thiếu hụt bằng liều cao 50.000 IU/tuần, người bệnh phải tuân thủ nghiêm ngặt thời gian từ 6-8 tuần, tuyệt đối không tự ý kéo dài [1].

Người tiêu dùng nên ưu tiên các phương pháp an toàn như tiếp xúc với ánh nắng mặt trời và sử dụng thực phẩm giàu dinh dưỡng hoặc thực phẩm tăng cường vi chất [8]. Thận trọng khi mua các dung dịch bổ sung vitamin D nồng độ cao trôi nổi qua mạng internet, kiểm tra kỹ đơn vị đo lường (IU hay microgam: 1 microgam = 40 IU) để tránh nhầm lẫn liều dùng [2, 3].

Khi nghi ngờ ngộ độc, cần ngừng ngay lập tức chế phẩm vitamin D đang dùng, uống tăng cường nước và bổ sung muối, đồng thời đến ngay bệnh viện để được truyền dịch natri clorid, dùng thuốc lợi tiểu hoặc bộc lộ canxi kịp thời [2, 5].

Vitamin D đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe xương và chuyển hóa của cơ thể. Tuy nhiên, ranh giới giữa liều bổ dưỡng và liều gây độc đòi hỏi người dùng phải luôn tỉnh táo, duy trì mức dùng trong giới hạn an toàn và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ phác đồ liều cao nào.