Nhựa cây máu chó có thật sự 'bổ máu'? Bằng chứng khoa học

Nhiều người đi rừng hoặc vùng đồi núi thường ngạc nhiên khi thấy một loại thân cây khi khía vỏ sẽ chảy ra dòng nhựa màu đỏ tươi như máu động vật. Xuất phát từ màu sắc kỳ lạ này, cây máu chó được dân gian truyền tai nhau như một vị thuốc quý giúp dưỡng huyết, sinh máu cho người gầy yếu hay phụ nữ sau sinh.

Tuy nhiên, liệu dòng nhựa đỏ như máu này có thực sự giúp bồi bổ khí huyết như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn theo khoa học hiện đại là chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh nhựa cây máu chó có tác dụng bổ máu hay điều trị bệnh thiếu máu ở người. Trong y học cổ truyền và dược lý học thực nghiệm, loài cây này chủ yếu được khai thác để làm thuốc dùng ngoài da hoặc đang trong giai đoạn khảo sát hóa thực vật ở quy mô phòng thí nghiệm.

Hiểu lầm kinh điển từ tư duy "ăn gì bổ nấy"

Hiện tượng cây tiết nhựa màu đỏ sẫm đặc trưng xuất phát từ các hợp chất chuyển hóa thứ cấp thuộc nhóm sắc tố thực vật, hoàn toàn không chứa tế bào máu, hemoglobin hay các vi chất tạo máu giống động vật. Trong dân gian Việt Nam và một số nước Đông Nam Á, quan niệm "đồng khí tương cầu" hay thấy hình sắc giống bộ phận nào thì bổ cho cơ quan đó đã khiến nhiều người mặc định nhựa đỏ là vị thuốc đại bổ huyết.

Sự suy diễn cảm quan này từng dẫn tới không ít trường hợp người dân tự ý chặt cây, lấy nhựa ngâm rượu hoặc sắc uống để trị chứng xanh xao, thiếu máu. Trên thực tế, cây máu chó thuộc chi Knema, họ Nhục đậu khấu (Myristicaceae) [1, 4]. Việc gán ghép hình dáng của dịch nhựa với công năng bổ huyết là một bước nhảy suy luận hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Theo các tổng quan dược lý, dù trong kinh nghiệm dân gian châu Á từng có ghi nhận một số cộng đồng dùng vỏ hoặc các bộ phận của chi Knema như vị thuốc bổ trợ tăng lực [1, 4], nhưng y thư cổ cũng như các tài liệu y học cổ truyền chính thống tại Việt Nam chủ yếu xếp cây này vào nhóm dùng ngoài để trị bệnh ghẻ lở, nấm hắc lào, sát trùng vết loét da.

Khoa học hiện đại đã tìm thấy gì trong cây máu chó?

Để làm rõ các giá trị dược học, nhiều nhóm nghiên cứu quốc tế và Việt Nam đã tiến hành giải mã thành phần hóa học của chi Knema nói chung và loài Knema globularia (cây máu chó tròn) nói riêng. Một báo cáo tổng quan công bố năm 2023 cho biết chi Knema phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á, châu Phi và Úc ^[1]. Kể từ những năm 1970, các nhà khoa học đã phân lập được hơn 185 hợp chất chuyển hóa từ chi này, trong đó các thành phần chính gồm lipid phenolic, flavonoid và lignan ^[1].

Các hợp chất thô và hoạt chất phân lập từ chi Knema thể hiện nhiều hoạt tính sinh học đa dạng như chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống viêm, kháng sốt rét, bảo vệ gan và ức chế enzyme liên quan đến bệnh tiểu đường ^[1]. Đáng chú ý, đặc tính sinh học nổi bật nhất được ghi nhận ở nhiều loài thuộc chi này lại là khả năng gây độc tế bào ^[1].

Các nghiên cứu sâu về hóa học cũng ghi nhận vỏ hạt hoặc dầu ép từ hạt của loài Knema globularia từ lâu được dân gian Thái Lan sử dụng làm chế phẩm bôi ngoài da để điều trị bệnh ngoài da và bệnh ghẻ ^[2]. Dù vỏ cây từng được ghi nhận trong dân gian như một vị thuốc bổ máu ^[2], nhưng đến nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người kiểm chứng tác dụng tạo hồng cầu hay cải thiện chỉ số hemoglobin của vị thuốc này.

Các nghiên cứu mới nhất về chiết xuất cây máu chó

Những năm gần đây, cây máu chó thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu hóa dược nhằm tìm kiếm các hoạt chất có tiềm năng mới. Tuy nhiên, toàn bộ các nghiên cứu đều chỉ mới dừng lại ở mức độ thử nghiệm trên mô hình tế bào hoặc trong ống nghiệm.

Năm 2021, một nghiên cứu trên quả của loài Knema globularia đã phân lập được 6 hợp chất polyketide mới chưa từng được mô tả trước đó (được đặt tên từ knecorticosanone C đến H), cùng 2 polyketide và 3 lignan đã biết ^[2]. Khi đánh giá khả năng gây độc trên tế bào ung thư gan (HepG2) và tế bào ung thư đường mật (KKU-M156), hợp chất số 1 trong nghiên cứu này cho thấy hoạt tính ức chế mạnh nhất với nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) lần lượt là 1,57 ± 0,37 microgam/mL trên tế bào HepG2 và 1,78 ± 0,14 microgam/mL trên tế bào KKU-M156 ^[2].

Tại Việt Nam, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích thành phần hóa học của tinh dầu và khả năng chống oxy hóa từ lá cây Knema globularia ^[3]. Phân tích sắc ký khí và sắc ký khí ghép khối phổ cho thấy các thành phần chủ yếu của tinh dầu lá bao gồm beta-elemene (chiếm 25,48%), alpha-copaene (chiếm 17,05%), beta-caryophyllene (chiếm 9,37%) và alpha-humulene (chiếm 8,42%) ^[3]. Khi thử nghiệm khả năng dọn gốc tự do bằng phương pháp DPPH và ABTS, phân đoạn phân cực của dịch chiết methanol cho khả năng chống oxy hóa tốt hơn so với phân đoạn không phân cực và tinh dầu ^[3]. Hàm lượng polyphenol tổng số ở phân đoạn phân cực đạt 113,84 microgam/mg, cao hơn mức 47,52 microgam/mg ở phân đoạn không phân cực ^[3].

Năm 2024, các nhà khoa học tiếp tục công bố nghiên cứu trên thân cây Knema globularia thu hái tại Việt Nam và phân lập được hai dẫn xuất benzoquinone mới có tên embenone A và B ^[4]. Trong thử nghiệm ức chế enzyme alpha-glucosidase (enzyme thủy phân carbohydrate liên quan đến chuyển hóa đường), các hợp chất này thể hiện hoạt tính mạnh với giá trị IC50 dao động từ 1,40 đến 96,1 microM, mạnh hơn nhiều so với chất đối chứng dương acarbose có IC50 là 331 microM ^[4].

Cũng trong năm 2024, một nghiên cứu khác trên thân cây Knema globularia đã phát hiện các hợp chất bichalconoid và biflavanoid mới (đặt tên là globunoid A đến D) ^[5]. Thử nghiệm in vitro cho thấy các hoạt chất này ức chế rất tốt cả hai enzyme alpha-glucosidase và alpha-amylase với dải IC50 từ 1,1 đến 7,5 microM ^[5]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 tại Malaysia trên một loài cùng chi là Knema kunstleri cũng xác định tinh dầu chứa 36 thành phần, chủ yếu là beta-caryophyllene (23,2%), bicyclogermacrene (9,6%), delta-cadinene (7,3%), alpha-humulene (5,7%) và cho thấy hoạt tính chống oxy hóa vừa phải ^[6].

Nhìn nhận đúng giữa tiềm năng phòng thí nghiệm và thực tế điều trị

Các dữ liệu nghiên cứu khoa học nêu trên cho thấy cây máu chó thực sự chứa đựng nhiều hoạt chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý, từ chống oxy hóa, kháng khuẩn đến tiềm năng kháng ung thư và hỗ trợ hạ đường huyết trong phòng thí nghiệm [1, 4, 5, 6, 8]. Tuy nhiên, từ ống nghiệm đến cơ thể người là một khoảng cách rất lớn.

Hoạt tính gây độc tế bào ung thư (cytotoxicity) hay ức chế enzyme tiêu hóa carbohydrate hoàn toàn không đồng nghĩa với khả năng "bổ máu" [1, 6, 8]. Việc chiết xuất các hợp chất tinh khiết trong dung môi hữu cơ tại phòng thí nghiệm khác xa với việc người dân dùng cây tự nhiên để đun sắc hay ngâm rượu.

Đặc biệt, chưa có bất kỳ công trình nào chứng minh dịch nhựa màu đỏ của cây máu chó có thể kích thích tủy xương sản sinh hồng cầu, tăng lượng sắt huyết thanh hay chữa khỏi hội chứng thiếu máu ở người. Những tài liệu khoa học uy tín nhất về chi Knema đều kết luận rằng các dữ liệu hiện có vẫn rất sơ khai, đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế dược lý học, đánh giá độc tính toàn diện và dược động học trên động vật trước khi nghĩ tới ứng dụng lâm sàng ^[1].

Những hiểu lầm nguy hại cần xóa bỏ

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng màu đỏ của nhựa cây với máu người. Nhựa cây thực chất là dịch tiết bảo vệ của thực vật trước các tác nhân gây hại từ môi trường, chứa nhiều hợp chất phức tạp chưa được kiểm soát độc tính. Việc uống trực tiếp nhựa tươi hoặc rượu ngâm cây máu chó để trị thiếu máu là thói quen truyền miệng nguy hiểm.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại. Các báo cáo độc học ghi nhận nhiều hoạt chất chiết từ chi Knema có độc tính tế bào rất mạnh [1, 4]. Nếu tự ý đưa một lượng lớn dịch chiết đậm đặc vào cơ thể qua đường uống, các hoạt chất chưa tinh chế có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, thậm chí gây ngộ độc.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng cây máu chó để thay thế các loại thuốc bổ máu chuyên dụng. Thiếu máu do nhiều nguyên nhân gây ra: thiếu sắt, thiếu vitamin B12, tan máu bẩm sinh, mất máu mạn tính hoặc bệnh lý tủy xương. Mỗi nguyên nhân đòi hỏi một phác đồ y khoa chính xác, không một loại cây cỏ truyền miệng nào có thể giải quyết được tất cả.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Do dữ liệu an toàn trên người còn thiếu hụt trầm trọng và các hoạt chất có tính gây độc tế bào in vitro [1, 4], việc tự ý sử dụng cây máu chó bằng đường uống tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho sức khỏe.

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không được uống các bài thuốc tự chế từ cây máu chó. Các hợp chất sinh học có thể gây co bóp tử cung, ngộ độc bào thai hoặc tiết qua sữa mẹ gây nguy hiểm cho trẻ sơ sinh.
• Trẻ em và người cao tuổi: Đây là những nhóm đối tượng có chức năng gan thận nhạy cảm, rất dễ bị tổn thương nếu tiếp xúc với các độc chất thực vật chưa rõ cơ chế chuyển hóa.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đường tiêu hóa: Các hoạt chất chuyển hóa phức tạp từ vỏ và nhựa cây có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng các cơ quan này.
• Bệnh nhân đang điều trị bệnh đái tháo đường: Dù các nghiên cứu in vitro cho thấy hợp chất trong cây ức chế mạnh alpha-glucosidase [6, 8], người bệnh tuyệt đối không tự ý uống nước cây máu chó vì nguy cơ tương tác thuốc khó lường, có thể gây hạ đường huyết đột ngột hoặc ngộ độc.

Ứng dụng đúng cách trong đời sống

Trong điều kiện hiện nay, người dân chỉ nên nhìn nhận cây máu chó dưới góc độ kinh nghiệm ngoài da đã được y học dân gian đúc kết, hoặc chờ đợi các chế phẩm y dược đã được tinh chế và kiểm định rõ ràng.

Nếu sử dụng theo kinh nghiệm truyền thống, cây máu chó (đặc biệt là dầu hạt hoặc nhựa khô chế biến theo hướng dẫn của thầy thuốc chuyên môn) chỉ nên dùng ngoài da để bôi lên các vùng tổn thương do ghẻ lở, nấm ngứa, hắc lào sau khi đã được sát khuẩn sạch sẽ ^[2]. Tuyệt đối không bôi lên vết thương hở sâu, diện tích lớn hoặc vùng niêm mạc nhạy cảm như mắt, miệng.

Đối với những người cảm thấy mệt mỏi, da xanh xao nghi ngờ thiếu máu, việc cần làm là đến cơ sở y tế để xét nghiệm công thức máu và tìm nguyên nhân chính xác. Thay vì tìm kiếm những loại cây cỏ có nhựa đỏ lạ mắt, chế độ dinh dưỡng khoa học nên tập trung vào các thực phẩm giàu chất sắt hữu cơ dễ hấp thu (thịt đỏ, gan, hải sản), bổ sung rau xanh đậm, đậu đỗ cùng vitamin C để hỗ trợ hấp thu sắt. Mọi loại thuốc bổ sung sắt hay acid folic đều cần có chỉ định cụ thể của bác sĩ.

Cây máu chó là một nguồn gen thực vật quý giá với nhiều hoạt chất hứa hẹn cho nghiên cứu phát triển thuốc kháng khuẩn, hạ đường huyết hay ức chế tế bào lạ trong tương lai [1, 4, 6, 8]. Song ở thời điểm hiện tại, lời đồn thổi "nhựa đỏ bổ máu" hoàn toàn không có cơ sở khoa học xác thực. Người dân cần tỉnh táo, không tự ý uống các chế phẩm truyền miệng từ cây rừng để bảo vệ an toàn tính mạng và sức khỏe cho bản thân.