Uống nước lá mâm xôi trị đau dạ dày: Đúng hay sai?

Trào lưu uống nước lá mâm xôi trị đau dạ dày

Đau dạ dày và viêm loét đường tiêu hóa là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người do lối sống bận rộn, thói quen ăn uống thất thường hoặc lạm dụng thuốc giảm đau ^[1]. Gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội và trong dân gian truyền tai nhau kinh nghiệm dùng nước hãm từ lá mâm xôi như một bài thuốc "thần dược" giúp chữa dứt điểm cơn đau thượng vị và làm lành vết loét.

Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn vô hại nên đã tự ý thu hái hoặc mua lá khô về nấu uống thay nước lọc mỗi ngày. Thậm chí không ít bệnh nhân còn quyết định ngừng hẳn đơn thuốc Tây y do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước lá. Điều này làm dấy lên băn khoăn lớn: Liệu nước lá mâm xôi có thực sự ức chế tiết dịch vị và bảo vệ dạ dày như lời đồn, hay đó chỉ là sự ngộ nhận nguy hiểm?

Thực hư công dụng qua lăng kính khoa học

Để trả lời ngắn gọn: Lời khẳng định uống nước lá mâm xôi có thể thay thế thuốc trị dứt điểm đau dạ dày là SAI và thiếu cơ sở bằng chứng lâm sàng.

Hiện tại, các nghiên cứu khoa học ghi nhận tiềm năng bảo vệ niêm mạc dạ dày của chi Mâm xôi (danh pháp khoa học: Rubus) chủ yếu tập trung vào chiết xuất từ quả chín (chứa anthocyanin, ellagitannin) hoặc bài thuốc kết hợp nhiều loại thảo dược, chứ không phải độc vị nước hãm lá theo kiểu dân gian [1, 2, 7]. Hơn nữa, phần lớn các dữ liệu này đều dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào và động vật gặm nhấm [2, 7]. Do đó, người bệnh không thể tự ý dùng nước lá mâm xôi để điều trị bệnh dạ dày.

Cơ chế tác động sinh học được làm rõ trong phòng thí nghiệm

Về mặt bệnh học, loét dạ dày xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công (axit dịch vị, men pepsin, vi khuẩn Helicobacter pylori) và hàng rào phòng thủ bảo vệ niêm mạc (lớp chất nhầy mucin, ion bicarbonate, prostaglandin, sức đề kháng tự nhiên của tế bào) ^[1]. Thói quen hút thuốc lá, uống rượu bia hoặc sử dụng các loại thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) là những yếu tố làm tăng nguy cơ viêm loét ^[1].

Trong các mô hình thử nghiệm, chiết xuất từ các loài thực vật họ mâm xôi (Rubus) cho thấy một số tác động sinh học tích cực:

Thứ nhất là khả năng kháng viêm niêm mạc. Chiết xuất hoạt chất ellagitannin từ quả mâm xôi (Rubus idaeus) và dâu rừng đen (Rubus fruticosus) trên tế bào biểu mô dạ dày người AGS bị kích thích bởi các chất gây viêm TNF-alpha và IL-1beta cho thấy khả năng ức chế chuyển vị nhân yếu tố phiên mã NF-kB (giảm từ 57% đến 67% ở nồng độ 2 microg/mL) ^[2]. Quá trình này giúp làm giảm đáng kể sự tiết cytokine gây viêm IL-8 với nồng độ ức chế IC50 từ 0,7 đến 4 microg/mL ^[2]. Hai hoạt chất chính được ghi nhận đóng góp vào tác dụng này là Sanguiin H-6 và lambertianin C ^[2].

Thứ hai là tác dụng chống oxy hóa và điều hòa enzyme mô liên kết. Nghiên cứu trên hoạt chất anthocyanin chiết xuất từ quả mâm xôi đen Hàn Quốc (Rubus coreanus) ghi nhận khả năng ngăn chặn quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào, kích hoạt men MMP-2 và gia tăng hoạt lực của các enzyme chống oxy hóa nội sinh bảo vệ mô gồm catalase, superoxide dismutase và glutathione peroxidase ^[3]. Các phân tử thúc đẩy viêm như yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha và interleukin-1beta cũng bị suy giảm đáng kể ^[3].

Bằng chứng khoa học: Chi tiết các nghiên cứu thực nghiệm

Để hiểu rõ mức độ tin cậy của các bằng chứng khoa học hiện có, cần xem xét cụ thể từng nghiên cứu đã được công bố:

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất giàu ellagitannin (ETs) từ quả mâm xôi đỏ (Rubus idaeus) và mâm xôi đen (Rubus fruticosus) trên chuột cống trắng bị gây tổn thương dạ dày bằng ethanol ^[2]. Động vật được cho uống ETs với liều 20 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong vòng 10 ngày liên tục trước khi gây tổn thương bằng cồn ethanol 1 giờ trước khi mổ khảo sát ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả mâm xôi đỏ làm giảm chỉ số loét dạ dày tới 75%, trong khi mâm xôi đen làm giảm tới 88% ^[2]. Nồng độ cytokine CINC-1 (tương đương IL-8 ở người) trong niêm mạc dạ dày chuột giảm đáng kể, gắn liền với việc giảm chuyển vị nhân NF-kB và cải thiện các chỉ số chống oxy hóa mô ^[2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2011 khảo sát tác dụng chống loét của anthocyanin chiết xuất từ quả mâm xôi Rubus coreanus trên mô hình chuột cống trắng bị loét dạ dày cấp do dùng thuốc giảm đau naproxen liều 80 mg/kg ^[3]. Chuột thí nghiệm được chia các nhóm uống anthocyanin ở 3 mức liều lượng: 20, 50 và 80 mg/kg cân nặng trước khi gây loét bằng naproxen ^[3]. Dữ liệu thực nghiệm xác nhận anthocyanin từ quả mâm xôi cho thấy hoạt tính chống loét dạ dày cấp nhờ kích thích MMP-2, giảm viêm và tăng cường các men khử gốc tự do catalase, superoxide dismutase ^[3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2019 đánh giá bài thuốc kết hợp 3 loại thảo dược gồm mâm xôi Rubus crataegifolius, cây du Ulmus macrocarpa và dành dành Gardenia jasminoides trên mô hình viêm dạ dày do axit clohydric kết hợp cồn (HCl/EtOH) ở chuột cống Sprague-Dawley ^[1]. Đáng chú ý, nghiên cứu này có thực hiện một thử nghiệm lâm sàng đơn giản với cỡ mẫu rất nhỏ: 15 người ở nhóm chứng và 15 người ở nhóm can thiệp ^[1]. Kết quả thử nghiệm bước đầu ghi nhận không có tác dụng phụ nào xảy ra khi dùng phối hợp chiết xuất của 3 loại thảo mộc nói trên ^[1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy rõ khoảng cách rất lớn giữa kết quả nghiên cứu và những lời đồn thổi:

Điểm tích cực là các hợp chất tự nhiên như ellagitannin hay anthocyanin trong quả mâm xôi sở hữu hoạt tính sinh học có lợi cho việc kháng viêm niêm mạc và trung hòa các gốc oxy hóa gây hại tại đường tiêu hóa [2, 7].

Tuy nhiên, giới hạn khoa học hiện tại còn rất nhiều:

• Phần lớn bằng chứng chỉ thực hiện trên tế bào cô lập hoặc chuột cống trắng [2, 7]. Chuột có đặc điểm chuyển hóa và cấu trúc sinh học khác xa con người.
• Nghiên cứu người duy nhất được đề cập chỉ là một thử nghiệm lâm sàng đơn giản trên quy mô cực nhỏ (15 người mỗi nhóm) với mục tiêu chính là đánh giá độ an toàn của bài thuốc kết hợp 3 loại cây (Rubus crataegifolius, Ulmus macrocarpa, Gardenia jasminoides), hoàn toàn chưa đủ bằng chứng chứng minh hiệu lực điều trị loét dạ dày độc lập ở người ^[1].
• Hoạt chất được thử nghiệm là chiết xuất tinh khiết từ quả mâm xôi cô đặc theo liều định lượng mg/kg cụ thể, không phải nước đun sắc từ lá mâm xôi [2, 7].

Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Rất nhiều người lầm tưởng rằng "lá mâm xôi cũng giống quả mâm xôi". Trên thực tế, hàm lượng ellagitannin, anthocyanin hay các hợp chất phenolic chống oxy hóa phân bổ rất khác nhau giữa quả, hạt và lá mâm xôi [2, 7]. Việc tự sắc lá uống hoàn toàn không tương đương với việc nạp chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng nước lá thảo mộc có thể ức chế tiết dịch vị mạnh như thuốc Tây y. Trong khi các loại thuốc kháng tiết axit nhóm ức chế bơm proton hay kháng thụ thể H2 đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng rõ rệt, thì nước lá mâm xôi không có đủ dữ liệu khoa học về khả năng trung hòa axit hay ức chế tế bào viền dạ dày tiết axit. Việc bỏ thuốc trị liệu chính thống để uống nước lá có thể khiến axit tiếp tục ăn sâu vào thành dạ dày, dẫn đến xuất huyết hoặc thủng dạ dày nguy hiểm.

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng thảo dược mâm xôi?

Mặc dù thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ ghi nhận hỗn hợp chiết xuất thảo dược có mâm xôi không gây tác dụng phụ rõ rệt trên 15 người tham gia ^[1], người bệnh dạ dày vẫn cần hết sức cẩn trọng.

Những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng nước lá mâm xôi để tự điều trị:

• Người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính, người có triệu chứng đau dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc nghi ngờ thủng dạ dày.
• Người đang điều trị bệnh lý dạ dày bằng thuốc kê đơn của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa: Không tự ý ngừng thuốc hoặc dùng song song nước lá đậm đặc vì có thể làm thay đổi độ hấp thu của thuốc hoặc gây tương tác dược lý chưa được kiểm chứng.
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn không có nghiên cứu lâm sàng đánh giá mức độ an toàn của việc uống nước lá mâm xôi trị đau dạ dày trên những đối tượng này. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất cứ loại nước lá thảo dược nào.

Lời khuyên áp dụng và chăm sóc dạ dày đúng cách

Nếu bạn yêu thích hương vị của các sản phẩm từ cây mâm xôi, quả mâm xôi tươi hoặc khô có thể được bổ sung vào chế độ ăn uống lành mạnh như một nguồn cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên [2, 7]. Với lá mâm xôi khô, nếu sử dụng chỉ nên coi như một loại trà thảo mộc thông thường để thưởng thức với lượng vừa phải, không dùng để thay thế nước lọc hàng ngày và tuyệt đối không xem là thuốc chữa bệnh dạ dày.

Để bảo vệ niêm mạc dạ dày một cách bền vững, bạn cần tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa:

• Chủ động thăm khám chuyên khoa tiêu hóa (nội soi dạ dày, xét nghiệm vi khuẩn H. pylori) khi có triệu chứng đau bụng, ợ hơi, ợ chua kéo dài.
• Hạn chế các tác nhân đã được khoa học chứng minh là kích thích tiết axit và phá hủy hàng rào niêm mạc như rượu bia, thuốc lá và việc tự ý dùng thuốc kháng viêm giảm đau NSAIDs ^[1].
• Duy trì chế độ ăn uống điều độ, tránh để bụng quá đói hoặc ăn quá no, hạn chế thức ăn quá cay nóng và giảm bớt căng thẳng tâm lý.

Uống nước lá mâm xôi không phải là biện pháp thay thế cho các liệu trình điều trị đau dạ dày đã được khoa học kiểm chứng. Thay vì đặt niềm tin vào những mẹo truyền miệng chưa rõ cơ chế, người bệnh cần sáng suốt thăm khám y tế và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa an toàn nhất.