Nước ép cần tây có giải độc cơ thể? Bằng chứng nói gì

Trong những năm gần đây, trào lưu uống một ly nước ép cần tây vào mỗi buổi sáng được lan truyền rầm rộ trên các mạng xã hội như một phương pháp “thanh lọc”, “giải độc” cơ thể kỳ diệu. Nhiều người tin rằng thứ nước ép màu xanh này có thể cuốn trôi độc tố tích tụ lâu ngày, phục hồi chức năng gan và làm sạch đường ruột chỉ sau vài tuần áp dụng.

Tuy nhiên, dưới góc độ khoa học thực chứng, không hề có khái niệm thực phẩm hay đồ uống nào có khả năng trực tiếp “giải độc” thay cho cơ thể. Cần tây thực chất chỉ là một loại rau giàu nước và các hợp chất thực vật có lợi, hoàn toàn không sở hữu bất kỳ cơ chế giải độc thần kỳ nào như những lời quảng cáo truyền miệng.

Cơn sốt nước ép cần tây và lời đồn "thải độc thần tốc"

Trào lưu dùng nước ép cần tây nguyên chất bắt nguồn từ các trang mạng xã hội nước ngoài và nhanh chóng trở thành thói quen buổi sáng của nhiều người tại Việt Nam. Không ít người chia sẻ rằng uống nước ép cần tây lúc bụng rỗng giúp họ cảm thấy cơ thể nhẹ nhõm hơn, da dẻ sáng hơn và tin rằng các chất độc hại trong nội tạng đang được đào thải ra ngoài.

Thực tế, cảm giác nhẹ bụng hay thay đổi tần suất đi ngoài sau khi uống nước ép cần tây chủ yếu đến từ việc nạp một lượng lớn chất lỏng vào đường tiêu hóa khi đói. Điều này kích thích nhu động ruột chứ không phải dấu hiệu của việc các độc tố nội sinh hay ngoại sinh bị tống khứ. Khi hiểu sai bản chất, người tiêu dùng rất dễ thần thánh hóa một loại rau củ bình thường thành một phương thuốc trị bách bệnh.

Các chuyên gia dinh dưỡng và y khoa nhiều lần khẳng định rằng thuật ngữ “thải độc” (detox) dùng cho các chế độ ăn uống phần lớn là chiêu bài tiếp thị. Cơ thể con người không hề tích trữ độc tố trong trạng thái thụ động để chờ một loại nước ép thực vật đến “rửa trôi”.

Cơ thể thải độc bằng cách nào: Vai trò của gan và thận

Cơ thể con người vốn được trang bị một hệ thống tự giải độc vô cùng tinh vi, hoạt động liên tục suốt 24 giờ mỗi ngày mà không cần đến sự can thiệp của bất kỳ trào lưu nước ép nào. Hai cơ quan giữ vai trò nòng cốt trong nhiệm vụ sống còn này là gan và thận.

Gan đóng vai trò như một nhà máy hóa chất trung tâm, tiếp nhận máu từ hệ tiêu hóa và tiến hành chuyển hóa các chất độc hại, thuốc men, cồn và phụ gia thực phẩm thông qua hai pha giải độc phức tạp. Tại đây, hệ thống các enzym chuyên biệt, tiêu biểu là họ enzym Cytochrome P450, sẽ biến đổi các hợp chất tan trong dầu độc hại thành những chất ít độc hơn và tan được trong nước.

Sau khi gan hoàn thành khâu chuyển hóa, thận sẽ đảm nhận nhiệm vụ lọc máu liên tục qua hàng triệu nephron để bài tiết các chất thải chuyển hóa này ra ngoài qua nước tiểu. Bên cạnh đó, phổi chịu trách nhiệm thải khí carbonic, còn da bài tiết một lượng nhỏ chất qua mồ hôi. Để hệ thống tự nhiên này vận hành tối ưu, cơ thể cần sự cân bằng về nước, vi chất dinh dưỡng và năng lượng tổng thể, chứ không phụ thuộc vào một loại rau củ đơn lẻ.

Thành phần dinh dưỡng và hoạt chất sinh học trong cần tây

Mặc dù không có công năng thải độc thần kỳ, cần tây vẫn là một loại thực phẩm giàu dinh dưỡng và chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý. Cần tây là một loài thực vật thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), có nguồn gốc từ lưu vực Địa Trung Hải và Trung Đông, hiện được trồng rộng rãi trên toàn cầu ^[1]. Giống cần tây từ Trung Quốc thường có cuống lá mỏng và rỗng, trong khi các giống từ châu Âu và Mỹ có cuống lá dày và đặc ruột ^[1].

Về mặt hóa học thực vật, cần tây chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học bao gồm flavonoid, axit phenolic, furocoumarin, terpenoid và phthalide – hợp chất tạo nên mùi thơm đặc trưng của loại rau này ^[1]. Một nghiên cứu toàn diện năm 2022 phân tích chất lượng nước ép từ 26 giống cần tây khác nhau và tiến hành định lượng chuyên sâu trên 6 giống bằng phương pháp sắc ký khối phổ đã phát hiện tới 71 loại axit phenolic, 38 flavonoid, 18 coumarin, 41 terpenoid và 11 phthalide ^[1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng hàm lượng của 14 hợp chất có sự chênh lệch hơn 10 lần giữa các giống cần tây khác nhau, trong đó các giống có nguồn gốc từ Trung Quốc chứa nhiều hoạt chất sinh học hơn, còn các giống từ Mỹ và châu Âu cho sản lượng nước ép cao hơn ^[1].

Ngoài ra, việc chế biến cần tây thành dạng đồ ăn nhẹ sấy khô bằng kỹ thuật ngâm tẩm chân không với nước ép các loại rau củ khác cũng ghi nhận sự hiện diện của 41 hợp chất có hoạt tính sinh học và 73 hợp chất bay hơi ^[2]. Điều này cho thấy cần tây là nguồn cung cấp dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên, giúp trung hòa các gốc tự do trong cơ thể chứ không mang vai trò quét sạch độc tố như quan niệm sai lầm.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng thực tế của cần tây?

Các nghiên cứu khoa học thực nghiệm đối với cần tây chủ yếu tập trung vào các đặc tính chống oxy hóa, hỗ trợ chuyển hóa hoặc tác động sinh học trên động vật, thay vì kiểm chứng khả năng “giải độc”.

Năm 2021, một nghiên cứu trên chuột C57BL/6 bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo đã được thực hiện để đánh giá tác động của nước ép cần tây lên men vi sinh ^[3]. Trong nghiên cứu kéo dài 12 tuần này, chuột được chia thành sáu nhóm (mỗi nhóm 15 con), cho ăn chế độ ăn bình thường hoặc nhiều chất béo, kết hợp cho uống nước ép cần tây thường hoặc nước ép cần tây lên men với liều 10 g/kg thể trọng mỗi ngày qua đường xông dạ dày ^[3]. Kết quả cho thấy, trong khi nước ép cần tây thông thường chỉ mang lại những cải thiện nhẹ, thì nước ép cần tây lên men vi sinh giúp ức chế đáng kể sự tăng cân, ngăn ngừa rối loạn mỡ máu, hạ đường huyết và giảm tích tụ mỡ nội tạng ^[3].

Phân tích trình tự gen 16S rRNA trong nghiên cứu trên cũng ghi nhận nước ép cần tây lên men làm thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột, làm tăng tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes/Bacteroidetes, tăng mật độ vi khuẩn có lợi như Lactobacillus hay Blautia, đồng thời làm giảm vi khuẩn có hại như Alloprevotella và Helicobacter ^[3]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây là kết quả của nước ép cần tây đã qua quá trình lên men lợi khuẩn trên mô hình chuột béo phì, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước ép cần tây tươi thông thường ở người sẽ đem lại kết quả tương tự hay giúp giải độc đường ruột.

Ở phương diện lâm sàng trên người, bằng chứng hiện có còn vô cùng hạn chế. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2021 đã mô tả trường hợp một bệnh nhân nam 74 tuổi bị tăng huyết áp kèm đau cổ, đã bổ sung nước ép cần tây hàng ngày trong chế độ ăn suốt 6 tháng kết hợp với 14 lần trị liệu nắn chỉnh cột sống cổ ^[4]. Huyết áp ban đầu của bệnh nhân là 150/80 mmHg, và sau 6 tháng can thiệp kết hợp đã giảm xuống còn 118/82 mmHg mà không ghi nhận thay đổi về cân nặng hay thói quen tập luyện ^[4]. Dẫu vậy, đây chỉ là một báo cáo trên một ca bệnh duy nhất (n=1) và có sự can thiệp đồng thời của cả nắn chỉnh cơ xương khớp lẫn nước ép cần tây, do đó không thể coi là bằng chứng khoa học khẳng định nước ép cần tây có thể chữa khỏi bệnh cao huyết áp hay thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Tương tác với men gan: Cần tây không làm "sạch" gan như lời đồn

Một trong những lý do khiến nhiều người tin cần tây giúp “mát gan, giải độc gan” là vì nghe nói loại rau này tác động lên gan. Tuy nhiên, các phát hiện trong phòng thí nghiệm lại cảnh báo điều ngược lại đối với việc chuyển hóa độc chất và thuốc tại gan.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2002 trên chuột đã tìm hiểu tác động của nước ép cần tây và mùi tây đối với hoạt tính dược lực của các loại thuốc được chuyển hóa qua hệ enzym Cytochrome P450 ở gan ^[5]. Cần tây và mùi tây là những nguồn tự nhiên chứa methoxsalen ^[5]. Kết quả cho thấy, khi cho chuột uống nước ép cần tây hai giờ trước thí nghiệm, hoạt tính của hệ enzym Cytochrome P450 trong dịch đồng nhất mô gan đã giảm đi rõ rệt so với nhóm đối chứng ^[5].

Sự ức chế men gan này đã làm kéo dài tác dụng an thần của thuốc pentobarbital, đồng thời làm tăng và kéo dài tác dụng giảm đau của các thuốc như paracetamol và aminopyrine ở chuột ^[5]. Thực tế này chỉ ra rằng, thay vì “tăng cường giải độc gan”, các thành phần trong nước ép cần tây liều cao có thể ức chế hoạt động của các enzym chuyển hóa tại gan ^[5]. Khi enzym chuyển hóa bị ức chế, các loại thuốc hoặc độc chất có thể bị chậm đào thải, dẫn đến nguy cơ tích tụ thuốc và gây độc cho cơ thể.

Những ngộ nhận phổ biến khi ép cần tây lấy nước

Nhiều người có thói quen ép lấy nước và bỏ hoàn toàn phần bã xơ của cần tây vì cho rằng uống nước ép đậm đặc sẽ hấp thu dưỡng chất nhanh và tốt hơn. Đây là một sai lầm đáng tiếc về mặt dinh dưỡng.

Một nghiên cứu năm 2013 về quá trình chế biến nước ép cần tây và mùi tây đã chỉ ra rằng trong quá trình ép, một phần đáng kể các hợp chất flavone có lợi đã bị giữ lại ở phần bã xơ bị loại bỏ ^[6]. Thêm vào đó, việc ép bỏ chất xơ làm mất đi nguồn thức ăn nuôi dưỡng hệ vi sinh vật đường ruột có ích và làm giảm khả năng kiểm soát đường huyết sau ăn.

Nghiên cứu năm 2013 cũng cho thấy sinh khả dụng của các flavone trong cần tây phụ thuộc vào cấu trúc gắn kết của chúng với các phân tử đường ^[6]. Các flavone dạng apiosylglucoside tự nhiên trong cần tây cần từ 7 đến 8 giờ mới đạt nồng độ tối đa trong huyết tương người và được hấp thu chủ yếu tại đại tràng, khác với các dạng glucoside đơn giản được hấp thu nhanh chóng ở ruột non trong vòng dưới 1 giờ ^[6]. Khi loại bỏ bã xơ và chỉ uống nước ép, người dùng không chỉ làm thất thoát dưỡng chất quý mà còn biến một loại rau củ giàu chất xơ thành một thức uống nghèo chất xơ, dễ gây kích thích dạ dày rỗng.

Những ai cần thận trọng khi dùng nước ép cần tây?

Mặc dù là loại rau củ lành tính trong bữa ăn thường nhật, việc uống nước ép cần tây đậm đặc hàng ngày với số lượng lớn lại không phù hợp với tất cả mọi người. Một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng.

Trước hết là những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính. Do nước ép cần tây có khả năng ức chế họ enzym Cytochrome P450 tại gan, những người đang dùng thuốc giảm đau, an thần hoặc các thuốc chuyển hóa qua gan cần cẩn trọng để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi ^[5].

Kế đến, những người có cơ địa dị ứng thực phẩm cần thận trọng vì cần tây là một trong những dị nguyên thực vật phổ biến, có thể gây ngứa miệng, phát ban hoặc khó thở. Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) khi uống nước ép cần tây tươi lúc đói rất dễ bị đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy do hấp thu lượng lớn dung dịch chứa nhiều khoáng chất và hợp chất lên men mà thiếu chất xơ đệm.

Ngoài ra, người mắc bệnh thận mạn tính cũng không nên tự ý uống nước ép cần tây đậm đặc thường xuyên vì loại rau này chứa hàm lượng kali và natri tự nhiên khá cao, có thể tạo thêm gánh nặng cho chức năng lọc của cầu thận đang suy yếu.

Cách sử dụng cần tây hợp lý và an toàn cho sức khỏe

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của cần tây mà không rơi vào bẫy truyền thông sai lệch, người tiêu dùng nên nhìn nhận cần tây đúng với bản chất là một loại thực phẩm lành mạnh trong thực đơn đa dạng.

Thay vì chỉ ép lấy nước và vứt bỏ bã, phương pháp tối ưu hơn là ăn cần tây nguyên cây dưới dạng xào, nấu canh, luộc hoặc xay sinh tố nguyên bã. Cách chế biến này giúp giữ lại trọn vẹn nguồn chất xơ quý giá, giúp làm chậm quá trình hấp thu đường, hỗ trợ tiêu hóa và nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột ^[6].

Nếu vẫn yêu thích hương vị của nước ép cần tây, bạn chỉ nên uống với lượng vừa phải, coi đó như một món đồ uống giải khát bổ sung nước và vitamin, không nên uống thay nước lọc cả ngày và tuyệt đối không dùng để nhịn ăn giảm cân hay thanh lọc cơ thể. Tốt nhất nên uống sau bữa ăn nhẹ hoặc kết hợp cùng các loại rau củ quả khác trong bữa ăn để cân bằng dinh dưỡng.

Cần tây là một loại rau giàu hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên và mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe khi được dùng đúng cách ^[1]. Tuy nhiên, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy nước ép cần tây có thể giải độc hay làm sạch cơ thể thay cho gan và thận. Hãy bảo vệ sức khỏe bằng một chế độ ăn uống cân bằng, duy trì lối sống vận động và uống đủ nước, thay vì đặt niềm tin mù quáng vào các phương pháp thải độc thần tốc chưa được kiểm chứng.