Nhiều người truyền tai nhau mẹo vắt nước ép khoai tây sống uống mỗi sáng để bọc niêm mạc, trung hòa axit và chữa lành vết loét dạ dày. Phương pháp dân gian này được chia sẻ rầm rộ trên mạng xã hội như một biện pháp tự nhiên, rẻ tiền và an toàn không cần dùng thuốc tây.
Tuy nhiên, các dữ liệu y khoa hiện nay cho thấy quan niệm nước ép khoai tây sống có thể trị khỏi viêm loét dạ dày là một hiểu lầm. Không có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh nước ép khoai tây tươi có khả năng kháng axit dạ dày ở người, trong khi việc uống nước ép củ sống lại tiềm ẩn rủi ro tiêu hóa và ngộ độc thực phẩm.
Bản chất của axit dịch vị và bệnh viêm loét dạ dày
Viêm loét dạ dày tá tràng là tình trạng tổn thương lớp niêm mạc đường tiêu hóa, gây ra các cơn đau rát vùng thượng vị [1, 2]. Các nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến tổn thương này bao gồm nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, sử dụng thuốc chống viêm không steroid kéo dài, uống rượu bia hoặc hút thuốc lá [1, 2]. Khi hàng rào niêm mạc bị suy yếu, các chất ăn mòn trong dạ dày sẽ tấn công mô liên kết bên dưới gây trợt loét [1].
Độ axit của dịch vị dạ dày biến động rất khác nhau tùy theo từng thể bệnh cụ thể [2]. Nghiên cứu đo nồng độ dịch vị lúc đói trên 165 người khỏe mạnh và 346 bệnh nhân cho thấy người loét thực quản hoặc loét tá tràng có dịch vị mang tính axit cao hơn (độ pH lần lượt là 1,9 và 2,1 so với 2,9 ở nhóm khỏe mạnh) [2]. Ngược lại, người bị viêm loét dạ dày lại có nồng độ pH dịch vị trung bình là 3,4, cao hơn nhóm khỏe mạnh và có tới 29% trường hợp rơi vào trạng thái giảm tiết axit dịch vị [2].
Tình trạng giảm axit ở người loét dạ dày mạn tính xuất phát từ hiện tượng trào ngược dịch mật từ tá tràng chứa ion bicacbonat vào dạ dày gây trung hòa axit [5, 8]. Bên cạnh đó, tình trạng teo niêm mạc thân vị và phản ứng viêm thâm nhiễm bạch cầu trung tính cũng là những yếu tố nguy cơ độc lập dẫn tới việc giảm axit dịch vị [2]. Do đó, việc tự ý tìm cách triệt tiêu hoặc trung hòa thêm axit bằng các loại nước ép thực vật thô không phản ánh đúng cơ chế bệnh học phức tạp này.
Nghiên cứu tiền lâm sàng: Tinh chất sấy phun không phải nước củ tươi
Một số ý kiến cho rằng khoa học đã chứng minh củ khoai tây có tác dụng bảo vệ dạ dày. Bằng chứng này xuất phát từ một nghiên cứu công bố năm 2018 kiểm tra chế phẩm bột nước ép khoai tây sấy phun đối với tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa [1]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ được thực hiện trên mô hình nuôi cấy tế bào Caco-2/RAW264.7 và trên mô hình chuột cống bị gây loét dạ dày bằng hỗn hợp axit clohydric kết hợp cồn [1].
Trong mô hình tế bào, chế phẩm sấy phun giúp ức chế biểu hiện chất truyền tín hiệu gây viêm như interleukin-6 và TNF-alpha do độc tố vi khuẩn kích thích [1]. Ở mô hình chuột cống, việc cho uống bột sấy phun liên tục 5 ngày trước khi gây loét với liều 200 mg/kg và 500 mg/kg đã làm giảm biểu hiện TNF-alpha ở niêm mạc dạ dày lần lượt 52% và 35% [1]. Riêng liều 200 mg/kg giúp giảm 34% chỉ số diện tích vết loét trên chuột [1].
Đây hoàn toàn là chế phẩm sấy phun kỹ thuật cao được chuẩn hóa hoạt chất, không phải nước ép tươi nguyên củ [1]. Thử nghiệm cũng chỉ dừng lại ở động vật thí nghiệm với mục tiêu phòng ngừa trước tổn thương, hoàn toàn chưa từng được thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân viêm loét dạ dày [1].
Nhiều người cũng nhầm lẫn khoai tây thông thường với củ khoai lang ruột cam. Một nghiên cứu công bố năm 2021 cho thấy dịch chiết sắc tố carotenoid từ khoai lang ruột cam với liều uống 100 mg/kg giúp bảo vệ niêm mạc chuột nhắt khỏi vết loét do cồn và axit tới 78,1%, tương đương thuốc sucralfate (77,5%) [3]. Nghiên cứu này cũng làm giảm sản sinh oxit nitric, interleukin-6 và prostaglandin E2 trong tế bào đại thực bào chuột [3]. Dù vậy, dữ liệu này thuộc về khoai lang ruột cam trên chuột nhắt, không thể đánh đồng hay suy diễn sang khoai tây hay việc điều trị ở người.
Viêm loét dạ dày thực tế cần điều trị bằng phương pháp nào?
Trong y khoa, việc kiểm soát viêm loét dạ dày liên quan chặt chẽ đến kiểm soát vi khuẩn và tình trạng viêm niêm mạc. Một nghiên cứu năm 2019 theo dõi 95 bệnh nhân tuổi từ 20 đến 55 bị viêm dạ dày mạn tính không teo và loét tá tràng có nhiễm Helicobacter pylori [4]. Nghiên cứu tiến hành đo nồng độ các chất gây viêm gồm IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha trong dịch vị dạ dày lúc đói [4].
Kết quả ghi nhận phác đồ kết hợp gồm thuốc ức chế tiết axit omeprazole cùng hai kháng sinh clarithromycin và amoxicillin giúp làm giảm rõ rệt nồng độ các cytokine gây viêm trong dịch vị [4]. Tuy nhiên, ở 8 bệnh nhân có đợt bùng phát cấp tính, dù sau đợt điều trị thì nồng độ các chất gây viêm vẫn vượt mức bình thường, lần lượt là IL-1beta đạt 30,30 pg/l, IL-6 đạt 10,4 pg/l và TNF-alpha đạt 32,5 pg/l [4]. Nồng độ các chất này tương quan thuận với mật độ vi khuẩn Helicobacter pylori ở niêm mạc [4].
Nếu vi khuẩn không được loại bỏ triệt để, nồng độ các chất gây viêm trong dịch dạ dày vẫn duy trì ở mức cao và trở thành nguyên nhân tái phát vết loét [4]. Nước ép khoai tây tươi hoàn toàn không chứa thành phần kháng sinh được kiểm chứng để có thể tiêu diệt vi khuẩn Helicobacter pylori. Do đó, uống nước củ tươi không thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ chuyên khoa [4].
Thêm vào đó, chức năng tiêu hóa của dịch vị thay đổi rất lớn khi dạ dày bị bệnh. Độ nhớt của dịch vị ở người đang bị loét dạ dày tiến triển thấp hơn đáng kể so với người ở giai đoạn vết loét đã thành sẹo hoặc người khỏe mạnh [5]. Khả năng phân giải protein của dịch vị người bệnh viêm loét cũng bị suy giảm tùy theo loại thức ăn [6]. Việc nạp một lượng lớn nước củ sống chứa tinh bột khó tiêu có thể làm tăng gánh nặng co bóp và bài tiết của dạ dày.
Rủi ro ngộ độc hợp chất tự nhiên từ khoai tây sống
Uống nước ép khoai tây sống không chỉ thiếu cơ sở khoa học trị bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tự nhiên. Khoai tây là thực vật thuộc họ Cà, chứa các hợp chất glycoalkaloid tự nhiên nhằm tự bảo vệ trước sâu bọ và nấm mốc. Các hợp chất này tập trung nhiều ở vỏ củ, mắt mầm và đặc biệt tăng vọt khi củ tiếp xúc với ánh sáng chuyển sang màu xanh lục hoặc khi củ mọc mầm.
Khi ép sống củ khoai tây nguyên vỏ hoặc củ bị dập nát, người uống có thể đưa thẳng một lượng lớn hợp chất độc hại này vào đường tiêu hóa. Độc tố glycoalkaloid gây kích ứng mạnh lớp lót niêm mạc tiêu hóa, dẫn tới triệu chứng cồn cào, buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy dữ dội và đau quặn bụng. Với những người đang có sẵn vết trợt loét dạ dày, phản ứng kích ứng này khiến tình trạng đau rát thượng vị trở nên trầm trọng hơn.
Bên cạnh độc tố tự nhiên, tinh bột thô chưa qua nấu chín trong nước ép khoai tây tươi rất khó tiêu hóa đối với men amylase của con người. Lượng tinh bột sống này khi xuống ruột già sẽ bị vi khuẩn lên men mạnh mẽ, sinh hơi và gây ra tình trạng chướng bụng, đầy hơi, khó tiêu. Nước củ sống không qua khử trùng nhiệt cũng có nguy cơ nhiễm khuẩn từ đất cát bề mặt, dẫn đến ngộ độc tiêu hóa cấp tính.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Người đang có các triệu chứng nghi ngờ viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hoặc đau rát thượng vị không được tự ý dùng nước ép củ tươi để tự chữa trị tại nhà. Những tổn thương loét nếu không được chẩn đoán nội soi chính xác có thể tiến triển thành xuất huyết đường tiêu hóa hoặc thủng dạ dày [1]. Thậm chí, một số trường hợp vết loét có thể liên quan hoặc khó phân biệt với bệnh lý ác tính nếu không thăm khám cẩn thận [7].
Người có cơ địa nhạy cảm, bệnh nhân viêm đại tràng, hội chứng ruột kích thích càng cần tránh xa các loại nước ép tinh bột sống. Hệ tiêu hóa vốn đang suy yếu sẽ phản ứng dữ dội trước tinh bột thô và chất kích ứng tự nhiên, dẫn tới rối loạn tiêu hóa kéo dài. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người cao tuổi cũng tuyệt đối không nên thử nghiệm uống nước ép củ thô do nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột và ngộ độc thực phẩm cao.
Những người đang được kê đơn thuốc điều trị dạ dày, thuốc kháng sinh diệt Helicobacter pylori cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ của bác sĩ tiêu hóa [4]. Việc tự ý dừng thuốc để chuyển sang uống nước ép khoai tây sống khiến bệnh kéo dài, làm tăng nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc và khiến tổn thương tiến triển phức tạp hơn [1, 3].
Cách sử dụng khoai tây an toàn trong chế độ ăn
Khoai tây là một thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp năng lượng và khoáng chất tốt nếu được chuẩn bị đúng cách. Để tận dụng nguồn dinh dưỡng mà không gây hại cho dạ dày, người tiêu dùng chỉ nên ăn khoai tây đã được nấu chín hoàn toàn. Nhiệt độ nấu nướng giúp hồ hóa tinh bột, giúp dạ dày dễ dàng tiêu hóa và hấp thu hơn mà không gây chướng khí.
Khi chọn mua khoai tây, cần lựa những củ tươi, vỏ nhẵn, rắn chắc và bảo quản ở nơi khô ráo, tránh ánh sáng mặt trời. Cần loại bỏ ngay lập tức những củ đã mọc mầm, củ có vỏ chuyển màu xanh lục hoặc củ bị dập úng để tránh tích tụ độc chất tự nhiên. Trước khi chế biến, nên gọt bỏ sạch vỏ và khoét sâu các mắt củ.
Đối với người có tiền sử đau dạ dày, cách chế biến khoai tây lý tưởng nhất là hấp chín mềm, nấu canh hầm nhừ hoặc nghiền mịn với lượng vừa phải. Tránh các món khoai tây chiên nhiều dầu mỡ vì chất béo bão hòa làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, gây tăng gánh nặng tiêu hóa. Nếu xuất hiện các cơn đau bụng vùng thượng vị kéo dài, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi và điều trị bằng thuốc phù hợp.
Việc uống nước ép khoai tây sống để điều trị viêm loét dạ dày là phương pháp thiếu kiểm chứng khoa học trên lâm sàng và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tự nhiên. Bệnh nhân không nên mạo hiểm sức khỏe đường ruột theo các kinh nghiệm truyền miệng. Một chế độ ăn chín uống sôi cân bằng, kết hợp thăm khám y tế định kỳ là biện pháp an toàn và khoa học nhất để bảo vệ sức khỏe dạ dày.
