Nhiều người có thói quen giải khát bằng một lon nước ngọt có gas mát lạnh mỗi ngày. Lượng đường ngọt lịm này đem lại cảm giác sảng khoái tức thì, nhưng phía sau lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe tiết niệu. Nhiều độc giả thắc mắc: liệu uống nhiều nước ngọt đóng lon có thực sự làm tăng nguy cơ tạo sỏi thận hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có. Các nghiên cứu dinh dưỡng cho thấy việc tiêu thụ nhiều đồ uống có đường, đặc biệt là loại bổ sung đường fructose, có mối liên hệ rõ rệt với sự gia tăng tỷ lệ mắc sỏi thận. Fructose ảnh hưởng tiêu cực lên các chỉ số bài tiết nước tiểu, làm tích tụ các thành phần kết tinh tạo sỏi.
Mối liên hệ giữa nước ngọt có gas và nguy cơ sỏi thận
Uống đủ nước là nguyên tắc cơ bản hàng đầu để phòng ngừa sỏi thận. Trung bình mỗi 200 mL chất lỏng nạp vào cơ thể mỗi ngày có thể giúp giảm 13% nguy cơ tạo sỏi [1]. Tuy nhiên, không phải loại chất lỏng nào cũng đem lại tác dụng bảo vệ giống nhau [1].
Nước ngọt có gas thêm đường là thức uống rất phổ biến, cung cấp trung bình khoảng 150 calo cho mỗi lon dung tích 350 mL [1]. Các loại đồ uống này thường được nhà sản xuất bổ sung thêm fructose [1]. Chính thành phần này biến một loại đồ uống giúp giải khát thành một yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh lý sỏi thận [1].
Thống kê cho thấy việc tiêu thụ thường xuyên nước ngọt làm tăng đáng kể khả năng mắc sỏi đường tiết niệu [1]. Do đó, quan niệm uống bất kỳ loại nước nào cũng giúp lọc sạch thận và giảm sỏi là hoàn toàn sai lầm.
Fructose ảnh hưởng ra sao đến các chất bài tiết trong nước tiểu?
Fructose là loại đường đơn được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp chế biến đồ uống. Nhiều dữ liệu chỉ ra rằng fructose có khả năng làm tăng bài tiết canxi, oxalate và acid uric qua đường nước tiểu [1]. Khi các chất này bị đào thải nhiều, nồng độ của chúng trong nước tiểu tăng vọt [2].
Canxi và oxalate là hai thành phần chính hình thành nên sỏi canxi oxalate, dạng sỏi thận phổ biến nhất hiện nay [3]. Khi canxi gặp oxalate ở nồng độ cao trong môi trường nước tiểu đậm đặc, chúng dễ dàng kết tinh thành những tinh thể rắn nhỏ. Lâu ngày, các tinh thể này lớn dần tạo thành sỏi làm tắc nghẽn đường tiểu [1].
Bên cạnh canxi và oxalate, fructose còn liên quan đến việc làm tăng nồng độ acid uric [1]. Acid uric trong nước tiểu tăng cao không chỉ gây nguy cơ tạo sỏi urat mà còn làm thay đổi độ pH của nước tiểu, thúc đẩy sự lắng đọng của các loại sỏi khác [1], [4].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?
Tác động bất lợi của fructose và nước ngọt có gas đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn kéo dài nhiều năm trên hàng vạn người.
Một nghiên cứu dịch tễ học công bố năm 2008 đã theo dõi lượng tiêu thụ fructose và nguy cơ sỏi thận trên 3 nhóm đoàn hệ: Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I (NHS I) gồm 93.730 phụ nữ lớn tuổi, Nghiên cứu Sức khỏe Y tá II (NHS II) gồm 101.824 phụ nữ trẻ tuổi, và Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế gồm 45.984 nam giới [2]. Trong tổng cộng 48 năm theo dõi cộng gộp, các tác giả đã ghi nhận 4.902 ca mắc mới sỏi thận [2].
Kết quả phân tích đa biến cho thấy ở cả 3 nhóm, những người tiêu thụ tổng lượng fructose cao nhất (thuộc nhóm 1/5 cao nhất) đều có nguy cơ mắc sỏi thận tăng rõ rệt so với nhóm tiêu thụ thấp nhất [2]. Cả fructose tự do và sucrose (đường mía) đều làm tăng nguy cơ, trong khi các loại carbohydrate không chứa fructose thì không cho thấy mối liên hệ này [2]. Một bài báo tổng quan cùng năm 2008 cũng khẳng định việc tiêu thụ fructose liên quan độc lập đến sự gia tăng ca mắc sỏi mới [5].
Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2013 dựa trên 194.095 người tham gia từ 3 đoàn hệ này, với thời gian theo dõi trung vị hơn 8 năm, đã ghi nhận 4.462 ca sỏi thận mới [6]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm uống nhiều cola có đường nhất có nguy cơ sỏi thận cao hơn 23% so với nhóm uống ít nhất [6]. Với các loại nước ngọt có gas không phải vị cola (noncola) có đường, nguy cơ tăng tới 33% [6]. Đồ uống dạng punch ngọt cũng làm tăng 18% nguy cơ [6]. Ngay cả nước ngọt noncola dùng chất tạo ngọt nhân tạo cũng cho thấy xu hướng tăng nguy cơ ở mức mấp mé có ý nghĩa thống kê (tăng khoảng 33% hoặc mức p=0.05) [6].
Ở chiều ngược lại, nghiên cứu này ghi nhận một số đồ uống khác lại giúp giảm nguy cơ sỏi thận: cà phê chứa caffeine giảm 26%, cà phê khử caffeine giảm 16%, trà giảm 11%, rượu vang giảm 31-33%, bia giảm 41% và nước cam giảm 12% [6]. Điều này củng cố kết luận loại thức uống nạp vào có vai trò rất quan trọng đối với đường tiết niệu [6], [7].
Về tác động đối với bệnh thận mạn tính, một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2007 trên 465 bệnh nhân mới được chẩn đoán mắc bệnh thận mạn và 467 người đối chứng cho thấy: uống từ 2 ly cola trở lên mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc bệnh thận mạn với tỷ suất chênh điều chỉnh là 2,3 lần [8]. Tác động này thấy ở cả cola chứa đường thông thường (tỷ suất 2,1) và cola dùng đường ăn kiêng (tỷ suất 2,1) [8]. Trong khi đó, các loại nước có gas không phải vị cola không thấy tăng nguy cơ bệnh thận mạn tính [8]. Các nhà nghiên cứu lưu ý nước ngọt vị cola thường chứa thêm acid phosphoric, chất liên quan đến những biến đổi trong nước tiểu thúc đẩy sỏi thận [8].
Giới hạn và các kết quả trái chiều từ thực nghiệm
Mặc dù các nghiên cứu đoàn hệ lớn đều chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa fructose và sỏi thận, cơ chế sinh học chuyển hóa trực tiếp vẫn còn một số điểm chưa đồng nhất [3].
Một nghiên cứu thử nghiệm năm 2011 trên các đối tượng khỏe mạnh được kiểm soát chặt chẽ chế độ ăn với các mức fructose khác nhau (chiếm 4%, 13% và 21% tổng lượng calo) đã không phát hiện sự thay đổi về bài tiết canxi, oxalate và acid uric trong nước tiểu [3]. Thí nghiệm tế bào gan nuôi cấy trong cùng nghiên cứu cũng cho thấy fructose hay glucose không bị chuyển hóa trực tiếp thành oxalate, dù fructose đóng góp 12,4% vào việc tạo ra glycolate [3].
Một bài tổng quan năm 2013 cũng nhận định rằng bằng chứng fructose làm tăng nguy cơ bệnh thận là hợp lý qua các yếu tố trung gian như tăng acid uric máu, béo phì, đái tháo đường, nhưng các nghiên cứu quan sát có thể còn chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố lối sống chưa được đo lường hết [4]. Tuy nhiên, việc đường sucrose hay si-rô ngô giàu fructose (HFCS) có thành phần tương đương nhau cho thấy việc hạn chế các loại đường này nói chung là cần thiết [4].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng nước ngọt có gas chỉ gây béo phì hoặc tiểu đường chứ không liên quan đến thận. Thực tế, fructose trong nước ngọt có thể làm tăng đào thải canxi, oxalate và acid uric, trực tiếp thúc đẩy tạo sỏi [1], [2].
Một ngộ nhận khác là chuyển sang nước ngọt có gas gắn nhãn "ăn kiêng" (diet) thì hoàn toàn vô hại với thận. Nghiên cứu cho thấy nước ngọt cola dùng chất tạo ngọt nhân tạo vẫn liên quan đến nguy cơ mắc bệnh thận mạn [8], và nước ngọt không cola nhân tạo cũng có xu hướng làm tăng nhẹ nguy cơ tạo sỏi thận [6].
Nhiều người cũng tin rằng các loại nước quả đóng hộp hay nước ép trái cây đều luôn tốt cho người sỏi thận. Một nghiên cứu trên 45.289 nam giới công bố năm 1996 cho thấy mỗi khẩu phần 240 mL nước táo uống hàng ngày làm tăng 35% nguy cơ tạo sỏi, và nước bưởi làm tăng 37% nguy cơ [7]. Không phải loại nước giải khát nào cũng có tác dụng làm sạch đường tiểu như nước lọc.
Nhóm người nên đặc biệt thận trọng
Những người đã từng có tiền sử bị sỏi thận hoặc đang điều trị sỏi đường tiết niệu cần hạn chế tối đa nước ngọt có gas và đồ uống nhiều fructose [1].
Người có nồng độ acid uric trong máu cao hoặc mắc bệnh gút cần tránh xa các loại đồ uống có đường, do fructose làm tăng tổng hợp acid uric [4]. Người thừa cân, béo phì và người bệnh đái tháo đường cũng là những đối tượng có nguy cơ cao suy giảm chức năng thận khi tiêu thụ quá nhiều đường tinh chế [8], [4].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý về thận mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có chế độ bù nước an toàn, phù hợp với thể trạng.
Lời khuyên áp dụng vào đời sống hàng ngày
Để bảo vệ đường tiết niệu, người dân nên chọn nước lọc tự nhiên làm nguồn cung cấp chất lỏng chính cho cơ thể. Mỗi 200 mL chất lỏng lành mạnh nạp vào giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh [1].
Cắt giảm tối đa các loại nước ngọt có gas, nước giải khát đóng chai công nghiệp có bổ sung fructose hoặc si-rô ngô. Nếu muốn đổi vị, có thể sử dụng trà, cà phê với lượng vừa phải hoặc một ly nước cam, vốn là những thức uống cho thấy mối liên quan với việc giảm nguy cơ tạo sỏi [6], [7].
Duy trì lối sống lành mạnh, ăn nhiều rau quả tươi, kiểm soát cân nặng hợp lý và điều chỉnh lượng muối ăn vào cũng là những biện pháp thiết yếu giúp đường tiết niệu luôn khỏe mạnh và thông suốt [1], [3].
