Nước ngọt 'zero calo' có gây tăng đường huyết gián tiếp?

Nhiều người lựa chọn nước ngọt không đường (nước ngọt "zero calo") để thỏa mãn cảm giác thèm ngọt mà không lo ngại tăng cân hay tăng đường huyết. Tuy nhiên, một số lo ngại gần đây cho rằng vị ngọt nhân tạo có thể đánh lừa não bộ, kích thích tụy tiết insulin sớm và từ đó gây xáo trộn đường huyết gián tiếp.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy các chất tạo ngọt không sinh calo khi dùng độc lập không đủ khả năng kích hoạt phản ứng tiết insulin pha đầu này ở người ^[1]. Nước ngọt "zero calo" đơn thuần không gây tăng tiết insulin sớm và không trực tiếp làm tăng đường huyết, nhưng câu chuyện có thể thay đổi nếu bạn uống kèm một bữa ăn giàu năng lượng ^[1].

Phản ứng tiết insulin pha đầu là gì?

Phản ứng bài tiết insulin pha đầu (cephalic phase insulin release - CPIR) là hiện tượng cơ thể tiết ra một lượng nhỏ insulin trong vòng vài phút đầu tiên khi tiếp xúc với thức ăn, xảy ra trước khi các chất dinh dưỡng kịp hấp thu vào máu ^[2], ^[3]. Hiện tượng này kéo dài khoảng 10 phút đầu tiên của bữa ăn ^[3]. Đây là cơ chế chuẩn bị trước của cơ thể để đón nhận lượng đường sắp đi vào tuần hoàn máu ^[4].

Cơ chế này xuất hiện thông qua các kích thích vị giác, khứu giác hoặc hành động nhai, nuốt và được điều hòa bởi hệ thần kinh phó giao cảm qua dây thần kinh phế vị (dây thần kinh số X) ^[4], ^[5]. Phản xạ này được tổ chức tại thân não và chịu sự điều hòa lớn từ vùng dưới đồi ^[5]. Một nghiên cứu so sánh giữa 5 bệnh nhân ghép tụy-thận (nhóm P) và 5 người khỏe mạnh (nhóm C) trong 30 phút với bữa ăn chuẩn cho thấy: nhóm người bình thường có sự gia tăng insulin và glucagon tự do trong 10 phút đầu khi ăn, trong khi nhóm ghép tụy hoàn toàn không có phản ứng này do khối tụy ghép đã bị cắt đứt dây thần kinh kết nối ^[6]. Điều này khẳng định dây thần kinh phế vị là con đường thiết yếu dẫn truyền tín hiệu tiết insulin pha đầu ^[4], ^[6].

Nước ngọt zero calo có gây tiết insulin sớm?

Một giả thuyết phổ biến cho rằng khi các thụ thể vị ngọt trên lưỡi tiếp nhận chất tạo ngọt nhân tạo, não bộ sẽ bị đánh lừa là sắp có đường vào cơ thể, từ đó kích hoạt tiết insulin sớm.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học đã bác bỏ suy đoán này khi dùng đơn độc. Một bài đánh giá năm 2012 chỉ ra rằng các kích thích vị ngọt không chứa calo đơn thuần không đủ để kích hoạt phản ứng insulin pha đầu ở người ^[1]. Tụy không bị "đánh lừa" chỉ bởi cảm giác ngọt nhân tạo nếu không có sự hiện diện của năng lượng thực tế ^[1]. Do đó, việc chỉ uống riêng một lon nước ngọt ăn kiêng sẽ không gây kích hoạt phản ứng insulin sớm này ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng chung với thức ăn có calo

Dù chất làm ngọt nhân tạo không gây tiết insulin khi uống một mình, các nhà khoa học nhận thấy tác động chuyển hóa của chúng có thể thay đổi khi kết hợp với đường hoặc năng lượng thực ^[1].

Trong một nghiên cứu của tác giả Brown và cộng sự được trích dẫn năm 2012, các thanh thiếu niên và người trẻ tuổi khỏe mạnh được cho uống 240 ml nước ngọt ăn kiêng chứa acesulfame kali và sucralose trước khi nạp 75g glucose ^[1]. Kết quả cho thấy không có thay đổi đáng kể nào về đường huyết hay nồng độ insulin, nhưng lượng nước ngọt này đã tạo ra phản ứng tăng tiết hormone đường ruột GLP-1 cao hơn so với khi dùng nước có ga thông thường ^[1]. GLP-1 là một hormone kích thích tụy tiết insulin liên quan đến việc tiêu hóa thức ăn. Nghiên cứu này gợi ý rằng chất làm ngọt nhân tạo không ảnh hưởng đến các hormone điều hòa đường huyết khi dùng một mình, nhưng có thể gây tác động khi dùng chung với thực phẩm chứa năng lượng ^[1].

Mặc dù vậy, kết quả nghiên cứu vẫn còn nhiều điểm trái ngược. Khi truyền sucralose trực tiếp vào tá tràng cùng với glucose ở người, sucralose lại không gây bất kỳ ảnh hưởng nào đến sự tiết GLP-1 hay quá trình hấp thu glucose ở ruột non ^[1]. Sự khác biệt này có thể bắt nguồn từ liều lượng chất tạo ngọt, cấu trúc hóa học từng loại (kết hợp acesulfame-K và sucralose so với sucralose đơn lẻ), hoặc phương thức dung nạp qua đường miệng có sự tham gia của thụ thể vị giác so với truyền thẳng vào ruột ^[1].

Tầm quan trọng của insulin pha đầu đối với đường huyết

Để hiểu liệu việc xáo trộn insulin sớm có làm rối loạn đường huyết gián tiếp hay không, cần xem xét vai trò thực sự của phản xạ này.

Một phân tích tổng hợp năm 2020 trên các tình nguyện viên khỏe mạnh xác nhận phản ứng bài tiết insulin pha đầu thực sự tồn tại ở người với kích thước hiệu ứng gộp là 0,47 (khoảng tin cậy 0,36 - 0,58; p < 0,0001) trong vòng không quá 10 phút sau kích thích thực phẩm ^[2]. Phân tích cũng cho thấy dạng kích thích (lỏng hay rắn) và số lượng giác quan tham gia ảnh hưởng đáng kể đến độ mạnh của phản ứng, trong khi giới tính không gây khác biệt ^[2]. Mức tăng insulin pha đầu này thường khá nhỏ, chỉ vào khoảng 25% so với mức nền, trong khi polypeptide tuyến tụy (hormone chịu kiểm soát gần như hoàn toàn bởi dây phế vị) tăng tới 100% ^[4].

Ở động vật, phản xạ này giữ vai trò then chốt. Nghiên cứu năm 1980 trên chuột đái tháo đường được ghép tiểu đảo tụy cho thấy sự thiếu vắng pha tiết insulin sớm khiến khả năng dung nạp đường qua đường miệng bị suy giảm nghiêm trọng ^[7]. Khi các nhà khoa học tiêm tĩnh mạch một lượng nhỏ insulin mô phỏng lại pha đầu (sau 2 phút nạp glucose), diện tích dưới đường cong glucose đã giảm 50%, giúp bình thường hóa đường huyết sau ăn ^[7]. Khi phản ứng này bị ức chế hoặc bỏ qua, tình trạng tăng đường huyết và tăng insulin máu bù trừ sau đó sẽ lộ rõ ^[4].

Tuy nhiên, ở người, ý nghĩa của pha này vẫn còn nhiều tranh luận. Một nghiên cứu năm 2017 trên 31 người (gồm người bình thường và người có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường tuýp 2 hoặc có rối loạn đường huyết lúc đói/rối loạn dung nạp glucose) cho thấy: phản ứng tiết insulin pha đầu xuất hiện ở tất cả các cá nhân mà không có sự khác biệt giữa các nhóm ^[3]. Đáng chú ý, phản xạ này hoàn toàn không liên quan đến lượng insulin tiết ra ở pha hấp thu sau đó cũng như khả năng dung nạp glucose ^[3]. Do đó, việc có hay không phản ứng insulin sớm từ vị giác dường như không đủ để làm đảo lộn khả năng điều hòa đường huyết nói chung ở người khỏe mạnh ^[3].

Những hạn chế từ các bằng chứng khoa học hiện nay

Dù có nhiều nghiên cứu về phản xạ insulin pha đầu và chất làm ngọt, các bằng chứng hiện hành vẫn tồn tại những hạn chế nhất định.

Thứ nhất, việc đo lường insulin pha đầu ở người ngoại biên gặp khó khăn lớn do một phần đáng kể insulin bị gan chuyển hóa trước khi đi vào hệ tuần hoàn ^[8]. Một nghiên cứu năm 2022 trên 18 người trưởng thành cho thấy nồng độ C-peptide (được tiết đồng thời với insulin theo tỷ lệ 1:1 từ tế bào beta) là chỉ số phản ánh đáng tin cậy hơn, có sự tương quan rõ rệt giữa các lần thử nghiệm ở phút thứ 2 và phút thứ 4, trong khi đo insulin máu ngoại vi không cho thấy mối tương quan rõ ràng ^[8]. Điều này lý giải vì sao các nghiên cứu cũ đo insulin trực tiếp thường cho kết quả dao động lớn và khó thống nhất ^[8].

Thứ hai, các nghiên cứu can thiệp thường thực hiện trên quy mô nhóm nhỏ, thời gian can thiệp ngắn hạn (thường tính bằng phút đến giờ) và chưa đánh giá đầy đủ tác động lâu dài của việc tiêu thụ chất tạo ngọt nhân tạo liên tục trong nhiều năm đối với hệ vi sinh đường ruột hoặc độ nhạy insulin ^[1], ^[3], ^[6], ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về nước ngọt không đường

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần nếm vị ngọt là tuyến tụy sẽ tự động tiết một lượng lớn insulin làm hạ đường huyết đột ngột, dẫn đến cảm giác cồn cào và thèm ăn. Thực tế, vị ngọt nhân tạo đơn thuần không đủ để tạo ra phản xạ tiết insulin sớm có ý nghĩa lâm sàng ở người ^[1]. Mức tăng insulin pha đầu (nếu có do thức ăn thật) cũng chỉ khoảng 25% trên mức nền và diễn ra rất thoáng qua ^[4].

Một hiểu lầm khác là nước ngọt "zero calo" hoàn toàn trung tính và vô hại trong mọi trường hợp. Mặc dù bản thân nước ngọt không đường không chứa calo và không trực tiếp làm tăng đường huyết, việc kết hợp loại đồ uống này với thức ăn giàu tinh bột hoặc đường có thể làm thay đổi phản ứng bài tiết hormone đường ruột GLP-1, tiềm ẩn ảnh hưởng đến quá trình xử lý năng lượng của cơ thể ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù không gây tăng đường huyết trực tiếp, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng khi dùng nước ngọt "zero calo":

• Người mắc bệnh đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường: Không nên chủ quan uống nước ngọt không đường cùng các bữa ăn thịnh soạn giàu tinh bột, vì sự kết hợp giữa chất tạo ngọt và năng lượng có thể làm biến đổi đáp ứng hormone đường ruột ^[1].
• Người có mức insulin lúc đói cao hoặc kháng insulin: Mức insulin lúc đói là yếu tố dự báo mạnh về biên độ của phản ứng insulin pha đầu, cho thấy mối liên hệ mật thiết với độ nhạy insulin của cơ thể ^[3], ^[5]. Việc lạm dụng các kích thích vị giác ngọt đậm kéo dài có thể duy trì thói quen thèm ăn năng lượng ^[5].
• Người có bệnh lý nền về chuyển hóa: Luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn phù hợp, không nên tự ý thay thế toàn bộ nước lọc bằng nước ngọt ăn kiêng.

Lời khuyên áp dụng vào thực tế

Để bảo vệ sức khỏe chuyển hóa và kiểm soát đường huyết hiệu quả, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

• Ưu tiên nước lọc: Không nên coi nước ngọt không đường là giải pháp bù nước chính hàng ngày. Nước lọc vẫn là lựa chọn an toàn và tối ưu nhất cho cơ thể.
• Tách biệt thời điểm sử dụng: Nếu thèm vị ngọt, bạn có thể sử dụng một lượng vừa phải nước ngọt "zero calo" vào các thời điểm xa bữa ăn chính, tránh uống kèm trực tiếp trong các bữa ăn nạp nhiều carbohydrate hoặc chất béo nhằm hạn chế sự tương tác chuyển hóa ^[1].
• Không lạm dụng liều lượng: Việc tiêu thụ quá thường xuyên các chất tạo ngọt nhân tạo có thể duy trì ngưỡng dung nạp vị ngọt ở mức cao, khiến bạn khó thích nghi với chế độ ăn thanh đạm tự nhiên.

Nước ngọt "zero calo" không kích hoạt phản xạ insulin pha đầu và không gây tăng đường huyết gián tiếp khi sử dụng độc lập ^[1]. Tuy nhiên, loại thức uống này không hoàn toàn trung tính khi đi kèm với các loại thực phẩm chứa năng lượng khác ^[1]. Một lối sống cân bằng, hạn chế phụ thuộc vào các sản phẩm có vị ngọt nhân tạo và duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh vẫn là chìa khóa then chốt để duy trì ổn định đường huyết lâu dài.