Đầy bụng sau khi uống probiotic: Tác dụng phụ bình thường hay dấu hiệu dừng?

Nhiều người tìm đến men vi sinh (probiotic) với hy vọng cải thiện tiêu hóa, giảm táo bón hoặc êm bụng hơn. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau vài ngày sử dụng lại gặp tình trạng chướng bụng, ậm ạch, thậm chí xì hơi liên tục. Thắc mắc phổ biến là liệu đây có phải dấu hiệu đường ruột đang làm quen với vi khuẩn mới, hay là cảnh báo cơ thể không dung nạp và cần ngừng uống ngay?

Thực tế, đầy bụng sau khi uống men vi sinh có thể chia thành hai nhóm nguyên nhân rất khác nhau. Phần lớn các trường hợp chỉ là phản ứng lên men sinh khí tạm thời trong thời gian đầu, cơ thể sẽ tự thích nghi dần dần ^[1]. Dù vậy, ở một số người có cơ địa nhu động ruột chậm hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm, men vi sinh có thể góp phần kích hoạt tình trạng quá phát vi khuẩn ruột non (SIBO), đi kèm nhiễm toan acid d-lactic đòi hỏi phải dừng lại và can thiệp y tế [1, 5].

Cơ chế sinh khí: Phản ứng thích nghi hay tích tụ bất thường?

Men vi sinh bản chất là các vi sinh vật sống được đưa vào đường tiêu hóa ^[1]. Khi các chủng vi khuẩn này tiếp cận lòng ruột, chúng bắt đầu chuyển hóa các chất dinh dưỡng, đặc biệt là carbohydrate từ chế độ ăn uống ^[2]. Trong quá trình lên men tự nhiên này, các sản phẩm phụ như khí đường ruột và các acid hữu cơ sẽ được giải phóng, gây cảm giác đầy bụng hoặc sôi bụng nhẹ [1, 2].

Đối với người có đường ruột khỏe mạnh, lượng khí này phần lớn sinh ra ở đại tràng và được tống xuất bình thường hoặc tự tiêu biến ^[1]. Cơ thể thường trải qua một giai đoạn thích nghi sinh học khi sử dụng lâu dài, giúp các biểu hiện đầy hơi giảm bớt sau một thời gian ^[1]. Ngược lại, nếu vi khuẩn men vi sinh trú ngụ hoặc lên men carbohydrate ngay tại ruột non – nơi vốn có mật độ vi khuẩn thấp – lượng khí sinh ra ồ ạt sẽ gây căng trướng ruột nghiêm trọng, đồng thời sinh ra acid d-lactic ngấm vào máu gây hại [1, 5].

Nghiên cứu khoa học: Men vi sinh gây đầy bụng hay giảm đầy bụng?

Tác động của men vi sinh đối với triệu chứng đầy bụng và chướng hơi đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng độc lập:

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2020 trên bệnh nhân Parkinson bị táo bón cho thấy phản ứng không dung nạp ban đầu có thể xuất hiện rất sớm ^[3]. Trong nhóm dùng men vi sinh đa chủng Hexbio gồm 27 người, có 4 bệnh nhân (chiếm 14,8%) gặp tác dụng phụ trong tuần đầu tiên, gồm 2 người bị chướng bụng và 2 người bị chóng mặt, khiến họ phải bỏ cuộc nghiên cứu ở tuần 1 ^[3]. Đáng chú ý, các tác dụng phụ này chỉ mang tính tạm thời và tự hết hoàn toàn ngay sau khi ngừng uống men vi sinh; 22 bệnh nhân còn lại tiếp tục dùng trong 8 tuần mà không gặp bất kỳ biến cố nào ^[3]. Nghiên cứu này ghi nhận men vi sinh giúp tăng số lần đi tiêu hàng tuần lên 4,18 lần so với 2,81 lần ở nhóm giả dược, nhưng giới hạn là cỡ mẫu nhóm can thiệp còn nhỏ (27 người) ^[3].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi khác công bố năm 2021 khảo sát trên bệnh nhân sau phẫu thuật nối tắt dạ dày Roux-en-Y ^[4]. Tổng cộng 73 bệnh nhân được chia thành nhóm can thiệp (34 người) dùng viên nén chứa Lactobacillus acidophilus và Bifidobacterium lactis (liều 5 tỷ CFU cho mỗi chủng) trong 90 ngày và nhóm đối chứng (39 người) dùng tinh bột ^[4]. Kết quả qua bảng điểm GSRS và nghiệm pháp đo khí hydro trong hơi thở cho thấy nhóm uống men vi sinh giảm đầy bụng nhiều hơn so với nhóm đối chứng, mặc dù ở thời điểm 45 ngày sau phẫu thuật họ bị đau bụng nhiều hơn (cơn đau giảm dần ở ngày thứ 90) ^[4]. Nghiên cứu kết luận hai chủng vi khuẩn này giúp giảm chướng bụng hiệu quả nhưng không làm thay đổi tỷ lệ mắc SIBO trong giai đoạn sớm sau mổ ^[4].

Về chủng Bacillus subtilis ATCC 122264, một thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược trên 100 người lớn khỏe mạnh bị chướng bụng/căng tức chức năng theo tiêu chuẩn ROME IV đã so sánh liều 5 tỷ CFU/ngày với giả dược trong 8 tuần ^[5]. Đánh giá qua bộ câu hỏi IGQ 17 mục ghi nhận trên toàn bộ mẫu, B. subtilis không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược về điểm số tổng thể hay các thang điểm thành phần như chướng bụng, đầy hơi, ợ hơi, cồn cào ruột (P > 0,05) ^[5]. Tuy nhiên, phân tích dưới nhóm theo giới tính cho thấy ở phụ nữ dùng lợi khuẩn, mức độ ợ hơi giảm rõ rệt sau 4 tuần (P = 0,046) và xì hơi giảm sau 8 tuần (P = 0,039), tác động tiêu cực của xì hơi lên đời sống cũng giảm sau 8 tuần (P = 0,03) ^[5]. Nghiên cứu cho thấy chủng này dung nạp tốt, an toàn nhưng hiệu quả giảm khí có sự khác biệt rõ rệt theo giới ^[5].

Ở góc độ tổng hợp, một tổng quan hệ thống năm 2013 phân tích 15 nghiên cứu trên 1.596 bệnh nhân hội chứng ruột kích thích (IBS) đánh giá 12 loại men vi sinh khác nhau đối với triệu chứng chướng bụng/căng tức ^[6]. Trong 3 nghiên cứu lấy chướng bụng làm tiêu chí chính, chỉ có 1 nghiên cứu ghi nhận lợi ích rõ rệt so với giả dược, 2 nghiên cứu còn lại không thấy khác biệt ^[6]. Trong 12 nghiên cứu coi đây là tiêu chí phụ, có 6 nghiên cứu báo cáo cải thiện có ý nghĩa và 6 nghiên cứu không tìm thấy khác biệt so với giả dược ^[6]. Thậm chí có nghiên cứu hiệu quả chỉ xuất hiện ở tuần thứ 3 nhưng biến mất ở tuần thứ 6, hoặc chỉ tác dụng ở một mức liều duy nhất ^[6]. Đồng thuận chung của các chuyên gia đạt mức 70% với bằng chứng trung bình rằng một số chủng men vi sinh cụ thể giúp giảm chướng hơi ở một số bệnh nhân IBS nhất định ^[6].

Bằng chứng lâm sàng: Giới hạn và tính hai mặt

Dữ liệu y khoa chỉ ra rằng men vi sinh không phải là giải pháp vạn năng cho mọi chứng đầy hơi. Khả năng dung nạp phụ thuộc rất lớn vào liều lượng sử dụng và các yếu tố nhạy cảm riêng biệt của từng cá nhân, chẳng hạn như người mắc hội chứng ruột kích thích hoặc trào ngược dạ dày thực quản thường nhạy cảm hơn ^[1].

Mặc dù nhiều chủng vi khuẩn giúp cải thiện tốc độ lưu chuyển qua ruột hoặc giảm cảm giác căng tức đại tràng, các tác dụng ngoại ý từ nhẹ đến trung bình vẫn luôn hiện hữu [2, 4]. Điểm hạn chế chung của nhiều nghiên cứu hiện nay là sự đa dạng quá lớn về chủng loại, liều lượng CFU và thời gian theo dõi, khiến kết quả khó áp dụng đồng nhất cho tất cả các loại chế phẩm men vi sinh trên thị trường [1, 7].

Dấu hiệu cảnh báo: Khi nào đầy bụng là do SIBO và nhiễm toan d-lactic?

Người dùng cần đặc biệt cảnh giác nếu tình trạng chướng bụng không giảm bớt mà đi kèm các triệu chứng toàn thân. Nghiên cứu công bố năm 2018 đã mô tả một hội chứng lâm sàng liên quan chặt chẽ giữa việc dùng men vi sinh kéo dài, tình trạng quá phát vi khuẩn ruột non (SIBO) và nhiễm toan acid d-lactic ^[7].

Khảo sát được thực hiện trên 30 bệnh nhân có triệu chứng sương mù não (brain fogginess) kèm đầy bụng, trướng hơi và 8 bệnh nhân không bị sương mù não, tất cả đều có cấu trúc ruột nguyên vẹn và kết quả nội soi, hình ảnh học bình thường ^[7]. Kết quả cho thấy 100% bệnh nhân trong nhóm có sương mù não đều đang sử dụng probiotic ^[7]. Khi làm xét nghiệm thở glucose và cấy dịch hút tá tràng, tỷ lệ mắc SIBO ở nhóm sương mù não cao vượt trội so với nhóm không mắc (68% so với 28%, p = 0,05) ^[7]. Đồng thời, tình trạng nhiễm toan acid d-lactic cũng cao hơn hẳn (77% so với 25%, p = 0,006) ^[7]. Đáng chú ý, tốc độ lưu chuyển thức ăn qua đường tiêu hóa bị chậm lại ở 33% (10/30) bệnh nhân nhóm sương mù não ^[7].

Nghiên cứu tổng quan năm 2019 cũng nhấn mạnh giả thuyết rằng men vi sinh lên men carbohydrate ngay tại đoạn gần của ruột non dẫn đến tăng sinh vi khuẩn, sản sinh lượng lớn acid d-lactic và khí đường ruột ^[2]. Người bệnh không chỉ chướng bụng, đầy hơi nặng nề mà còn gặp hàng loạt than phiền khác gồm mệt mỏi, suy nhược cơ thể, mất phương hướng và bồn chồn đứng ngồi không yên ^[2]. Sau khi cho bệnh nhân dừng hoàn toàn men vi sinh và điều trị bằng một đợt kháng sinh thích hợp, triệu chứng sương mù não đã biến mất và các triệu chứng tiêu hóa cải thiện rõ rệt ở 77% (23/30) người bệnh (p = 0,005) ^[7]. Do đó, chướng bụng kèm mệt lả và mơ màng đầu óc sau ăn là dấu hiệu bắt buộc phải ngừng probiotic ngay lập tức.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh

Nhiều người lầm tưởng rằng men vi sinh là thực phẩm bổ sung lành tính tuyệt đối, cứ uống vào là "bổ đường ruột" và uống càng nhiều chủng, liều càng cao thì càng tốt [1, 2]. Trên thực tế, men vi sinh là vi sinh vật sống, về mặt lý thuyết có thể gây ra 4 nhóm tác dụng phụ ở những cơ thể nhạy cảm: nhiễm trùng, các hoạt động chuyển hóa có hại, kích thích miễn dịch quá mức và chuyển giao gen kháng thuốc ^[1].

Một quan niệm sai lầm khác là triệu chứng chướng bụng sau uống luôn là biểu hiện "thải độc" hay "đang tác dụng". Nếu tình trạng căng trướng bụng diễn ra dữ dội, không thuyên giảm sau 1-2 tuần đầu thích ứng, hoặc xuất hiện ở người có nhu động ruột chậm, việc tiếp tục cố uống liều cao chỉ khiến vi khuẩn tích tụ thêm tại ruột non, làm trầm trọng hơn tình trạng rối loạn tiêu hóa [4, 5].

Ai nên thận trọng hoặc tránh tự ý dùng probiotic?

Các tài liệu y khoa chính thức đưa ra cảnh báo nghiêm ngặt về việc sử dụng men vi sinh ở nhiều nhóm đối tượng đặc thù ^[2]. Những người bị suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải, người có bất thường về tim, bệnh nhân đang hóa trị hoặc xạ trị, người có bụng ngoại khoa tuyệt đối không tự ý bổ sung ^[2].

Cảnh báo cũng áp dụng cho bệnh nhân nhiễm HIV, người bệnh nguy kịch, người sau ghép tạng, bệnh nhân sau phẫu thuật, người đang đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm, người mắc bệnh tự miễn đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, phụ nữ mang thai, bệnh nhân giảm bạch cầu trung tính, người tiêu chảy do kháng sinh và viêm loét đại tràng thể hoạt động vì nguy cơ vi khuẩn di chuyển xuyên qua thành ruột vào máu [1, 2]. Ngoài ra, những người mắc các chứng rối loạn chức năng ruột kèm chậm nhu động ruột cũng cần hết sức cẩn trọng trước nguy cơ phát triển SIBO [5, 8].

Cách dùng men vi sinh an toàn và giảm thiểu đầy hơi

Để cơ thể làm quen một cách êm dịu, người tiêu dùng không nên vội vã dùng liều tối đa ngay từ ngày đầu tiên. Bạn có thể bắt đầu với liều lượng thấp trong khoảng vài ngày đầu, sau đó theo dõi phản ứng của đường ruột trước khi tăng dần lên liều khuyến cáo của nhà sản xuất ^[1].

Thời điểm dùng men vi sinh nên tuân thủ đúng hướng dẫn ghi trên nhãn sản phẩm hoặc chỉ dẫn y khoa, tránh tự ý kết hợp cùng lúc nhiều chế phẩm men vi sinh và prebiotic liều cao vì chất xơ hòa tan lên men mạnh mẽ tại ruột có thể cộng hưởng làm bùng phát chứng đầy hơi và trào ngược ^[1]. Trong 1-2 tuần đầu, nếu chỉ bị xì hơi hoặc ậm ạch nhẹ mà không đau đớn, bạn có thể kiên nhẫn duy trì để đường ruột thích nghi [2, 4]. Tuy nhiên, nếu xuất hiện đau bụng quặn thắt dữ dội, tiêu chảy liên tục, hoặc cảm giác đầu óc lơ mơ, mệt mỏi rã rời, hãy dừng uống ngay và đến cơ sở y tế thăm khám [1, 5].

Tóm lại, đầy bụng nhẹ trong tuần đầu uống men vi sinh phần lớn là phản ứng thích ứng sinh học tạm thời của hệ vi sinh vật đường ruột. Tuy nhiên, nếu chướng hơi dai dẳng kèm theo sương mù não và mệt mỏi, đó là tín hiệu cảnh báo vi khuẩn quá phát ở ruột non cần dừng lại. Hãy lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm vi sinh nào, nhất là khi bạn có sẵn bệnh lý nền.