Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc lá sa kê để hạ acid uric máu và chữa cơn đau gút. Đây là thói quen phổ biến ở nhiều gia đình có người lớn tuổi hoặc người thường xuyên tiệc tùng. Tuy nhiên, liệu loại lá cây quen thuộc nơi góc vườn này có thực sự là cứu cánh cho bệnh nhân gút hay không?
Câu trả lời ngắn gọn theo y học thực chứng là: Hiện chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người chứng minh nước sắc lá sa kê có thể hạ acid uric hoặc điều trị bệnh gút. Các dữ liệu về tiềm năng hạ acid uric chủ yếu xuất phát từ cơ chế ức chế enzym xanthine oxidase của một số hoạt chất nhóm flavonoid trong phòng thí nghiệm và trên động vật, trong khi các thử nghiệm trên chính cây sa kê phần lớn mới dừng lại ở tác dụng hạ đường huyết hoặc hỗ trợ tim mạch trên chuột.
Mối liên hệ giữa acid uric và enzym xanthine oxidase
Acid uric trong cơ thể được tạo ra qua quá trình thoái giáng các hợp chất purine có trong thực phẩm hoặc tế bào. Quá trình này phụ thuộc lớn vào sự xúc tác của một loại enzym chủ chốt có tên là xanthine oxidase [1]. Cụ thể, xanthine oxidase xúc tác phản ứng oxy hóa xanthine để tạo thành acid uric [1].
Khi enzym xanthine oxidase hoạt động, phản ứng này đồng thời sinh ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) dư thừa [1]. Các gốc oxy hóa này góp phần thúc đẩy quá trình viêm nhiễm và xơ vữa động mạch [1]. Đáng chú ý, khi nghiên cứu về đặc tính của loại enzym này, các nhà khoa học ghi nhận rằng chính sản phẩm acid uric cũng có khả năng ức chế ngược lại xanthine oxidase theo cơ chế ức chế không cạnh tranh với cơ chất xanthine, nhưng sự ức chế này lại làm gia tăng sản sinh gốc tự do superoxide [2].
Không chỉ liên quan đến khớp xương, sự gia tăng của acid uric và hoạt tính enzym xanthine oxidase còn liên hệ chặt chẽ với các rối loạn chuyển hóa toàn thân. Một nghiên cứu trên 52 người khỏe mạnh bình thường cho thấy nồng độ acid uric và hoạt tính của enzym xanthine oxidase có mối tương quan thuận rõ rệt với huyết áp động mạch trung bình [3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra huyết áp động mạch trung bình tương quan thuận với cholesterol và xanthine oxidase đóng góp đáng kể vào sự biến thiên của huyết áp [3]. Đồng thời, nồng độ acid uric huyết thanh có mối tương quan thuận với chỉ số creatinin máu [3].
Ở cấp độ tế bào, việc kích hoạt xanthine oxidase đã được chứng minh là thúc đẩy sự hình thành tế bào bọt – một dấu ấn quan trọng trong xơ vữa động mạch – thông qua con đường thụ thể LOX-1 và thể viêm NLRP3 trên tế bào cơ trơn mạch máu và đại thực bào người [1]. Điều này cho thấy việc kiểm soát hoạt tính của enzym xanthine oxidase và giữ acid uric ở mức ổn định là mục tiêu vô cùng quan trọng đối với sức khỏe tim mạch và khớp [1], [3].
Bằng chứng phòng thí nghiệm về hoạt tính ức chế xanthine oxidase
Để giảm lượng acid uric hình thành trong cơ thể, hướng can thiệp dược lý phổ biến là tìm kiếm các hoạt chất có khả năng ức chế enzym xanthine oxidase. Trong tự nhiên, nhóm hợp chất flavonoid được ghi nhận là có tiềm năng ức chế loại enzym này rất đáng chú ý.
Theo một nghiên cứu công bố năm 2022, nhiều hợp chất thực vật và flavonoid thể hiện hoạt tính ức chế xanthine oxidase rõ rệt trong ống nghiệm [4]. Cụ thể, hai hợp chất flavonoid kinh điển là apigenin và rutin đã được báo cáo có hoạt tính ức chế enzym xanthine oxidase với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 35 microgam/mL và 61 microgam/mL khi sử dụng hypoxanthine làm cơ chất [4]. Cùng với đó, các tinh chất tự nhiên khác như limonene từ tinh dầu cũng cho thấy hiệu quả ức chế việc tạo thành acid uric với IC50 là 37,69 microgam/mL đối với cơ chất hypoxanthine và 48,04 microgam/mL đối với cơ chất xanthine [4].
Khả năng hạ acid uric thông qua ức chế enzym này cũng được xác nhận trên các mô hình động vật khi thử nghiệm hoạt chất chiết xuất từ thảo mộc khác [5]. Một nghiên cứu năm 2023 cho thấy dịch chiết lá mẫu đơn bì (Paeonia x suffruticosa) với các liều từ 12,5 đến 200 mg/kg giúp làm giảm đáng kể nồng độ acid uric, creatinin máu và hoạt tính enzym xanthine oxidase trên chuột bị tăng acid uric do chế độ ăn nhiều purine trong 14 ngày [5].
Hợp chất apigenin 7-O-glucoside phân lập từ lá cây này khi dùng với các liều 0,09; 0,18 và 0,36 mg/kg trong 4 tuần trên chuột thí nghiệm không chỉ ức chế xanthine oxidase trong huyết thanh và gan mà còn hỗ trợ đào thải acid uric qua việc điều hòa các chất vận chuyển urate ở thận [5]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2018 trên chuột cống cũng cho thấy dịch chiết ethanol của cây Aster glehni khi kết hợp với vitamin B6 tạo ra hiệu quả hiệp đồng giúp ức chế mạnh enzym xanthine oxidase và giảm acid uric máu trong cơ thể động vật [6]. Những phát hiện này củng cố giả thuyết rằng một số hợp chất tự nhiên thuộc nhóm flavonoid có thể can thiệp vào quá trình tổng hợp acid uric.
Nghiên cứu thực nghiệm trên lá sa kê: Dữ liệu thực sự nói lên điều gì?
Lá cây sa kê (Artocarpus altilis) cũng chứa nhiều hợp chất thuộc nhóm flavonoid và polyphenol, điều này khiến nhiều người suy đoán rằng lá sa kê cũng sẽ mang lại tác dụng ức chế xanthine oxidase tương tự như các loại thảo mộc nói trên. Dẫu vậy, khi nhìn vào các nghiên cứu trực tiếp trên lá sa kê, bức tranh khoa học lại hoàn toàn khác so với lời đồn đại.
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện có trên lá sa kê (Artocarpus altilis) chủ yếu tập trung vào các khía cạnh chuyển hóa khác như đường huyết và tim mạch trên mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2017 được thực hiện trên chuột Sprague Dawley đực bị gây tiểu đường bằng streptozotocin nhằm đánh giá tác dụng của dịch chiết ethanol từ nước sắc lá sa kê (Artocarpus altilis) kết hợp hoạt chất GABA [7]. Kết quả ghi nhận dịch chiết ethanol lá sa kê ở liều 400 mg/kg và 800 mg/kg thể trọng đã làm giảm mức đường huyết và tăng cường biểu hiện insulin trong tế bào beta tuyến tụy [7]. Nghiên cứu này kết luận liều tối thiểu 400 mg/kg dịch chiết ethanol lá sa kê có tiềm năng hạ đường huyết, hướng đến phát triển các nghiên cứu cho bệnh tiểu đường chứ không hề đo lường hay đánh giá nồng độ acid uric [7].
Ở một khía cạnh khác, một nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát tác dụng bảo vệ tim mạch của dịch chiết nước lá sa kê trên chuột Sprague Dawley bị gây tổn thương cơ tim do Isoproterenol [8]. Nghiên cứu thử nghiệm trên 20 chuột đực trưởng thành chia thành 5 nhóm, trong đó các nhóm chuột bệnh được cho dùng dịch chiết nước lá sa kê ở các mức liều 50 mg/kg và 100 mg/kg trong 6 ngày sau khi tiêm Isoproterenol hai lần (85 mg/kg) trong 24 giờ [8]. Kết quả sau 7 ngày cho thấy dịch chiết lá sa kê giúp cải thiện tình trạng tăng độ nhớt máu, tăng lưu lượng máu bị suy giảm và tác động tích cực đến sự giải phóng oxy thông qua đường cong phân ly oxy-hemoglobin, đồng thời đảo ngược tình trạng sụt cân do thuốc gây ra [8]. Nghiên cứu này kết luận sa kê có triển vọng đối với các bệnh lý tim mạch và huyết học thực nghiệm, hoàn toàn không đề cập đến nồng độ acid uric hay bệnh gút [8].
Như vậy, các nghiên cứu thực nghiệm được công bố quốc tế về lá sa kê (Artocarpus altilis) hiện chỉ chứng minh tác động trên đường huyết và lưu lượng mạch máu ở chuột [7], [8]. Hoạt tính ức chế enzym xanthine oxidase hạ acid uric chỉ mới được xác lập trên các flavonoid đơn lẻ như apigenin hay rutin và các loài thực vật khác, chứ chưa hề có công trình nghiên cứu toàn diện nào khẳng định nước sắc lá sa kê hạ được acid uric trên cơ thể người [5], [4].
Khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và nồi nước sắc dân gian
Việc người dân tự ý nấu lá sa kê uống dựa trên niềm tin "thảo dược tự nhiên hạ acid uric" tồn tại một khoảng cách rất lớn về mặt khoa học. Trước hết là vấn đề hàm lượng và hoạt chất chiết xuất. Trong các nghiên cứu hóa sinh, các nhà khoa học thường sử dụng dung môi chuyên dụng như ethanol, ethyl acetate hoặc tinh chế thành từng phân đoạn hoạt chất cụ thể để thử nghiệm [5], [4], [7]. Trong khi đó, việc đun sắc lá sa kê tại nhà bằng nước thông thường chỉ thu được một lượng hoạt chất không xác định, có thể không đạt nồng độ cần thiết để phát huy bất kỳ dược tính nào.
Thứ hai, việc suy diễn tác dụng của một hợp chất đơn lẻ (như flavonoid apigenin hay rutin) lên toàn bộ một loại lá cây là thiếu cơ sở [5], [4]. Trong lá sa kê tươi hoặc khô có chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên khác nhau. Một số chất có thể có lợi, nhưng một số chất khác có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, ảnh hưởng đến chức năng lọc của thận hoặc tương tác bất lợi với các thuốc người bệnh đang dùng.
Khoảng trống lớn nhất chính là sự thiếu vắng hoàn toàn của các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân tăng acid uric máu hoặc bệnh nhân gút. Thử nghiệm trên động vật gặm nhấm vốn đã có sinh lý chuyển hóa acid uric rất khác với loài người do động vật có enzym uricase phân giải acid uric thành allantoin, trong khi con người đã thoái hóa enzym này. Do đó, việc kết luận một bài thuốc dân gian có hiệu quả chỉ từ vài thử nghiệm ban đầu trên chuột là vội vàng và chưa có giá trị áp dụng điều trị y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá sa kê
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống nước lá sa kê thay cho thuốc tây trị gút". Nhiều bệnh nhân khi thấy cơn đau gút tạm thời thuyên giảm thì lầm tưởng rằng nước lá sa kê đã hòa tan hết tinh thể urate trong khớp. Thực tế, các cơn gút cấp tính có thể tự thoái lui sau vài ngày đến một tuần ngay cả khi không dùng bất kỳ bài thuốc nào. Việc bỏ dùng thuốc hạ acid uric chuẩn y khoa do bác sĩ chỉ định để uống nước lá sa kê có thể dẫn đến hậu quả acid uric máu âm thầm tăng cao, hình thành các hạt tophi biến dạng khớp và gây suy giảm chức năng thận mạn tính.
Một hiểu lầm khác là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì uống càng nhiều, càng đặc càng tốt". Việc uống nước sắc quá đặc hoặc uống thay hoàn toàn nước lọc hàng ngày tạo áp lực bài tiết rất lớn lên gan và thận. Hơn nữa, việc không kiểm soát liều lượng có thể đưa vào cơ thể lượng lớn các hợp chất chưa rõ độc tính bán trường diễn, gây rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc mất cân bằng điện giải.
Nhiều người cũng tin rằng lá sa kê rụng màu vàng tốt hơn lá xanh tươi, hoặc ngược lại. Hiện tại không có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận độ già của lá sa kê có liên quan trực tiếp đến khả năng hạ acid uric. Sự khác biệt chỉ nằm ở nồng độ tannin, sắc tố hoặc các chất chuyển hóa thứ cấp, nhưng chưa có chuẩn hóa nào về mặt y dược để xem đây là dạng bào chế thuốc an toàn.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận nước lá sa kê?
Vì dịch chiết lá sa kê đã được ghi nhận có khả năng làm giảm đường huyết trên chuột tiểu đường [7], người đang mắc bệnh đái tháo đường và đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần hết sức thận trọng. Việc tự ý kết hợp nước lá sa kê với thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức, dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu hoặc nguy hiểm tính mạng.
Bên cạnh đó, dịch chiết lá sa kê có tác động đến lưu lượng máu, độ nhớt máu và hoạt động mạch máu thực nghiệm [8]. Do đó, những bệnh nhân có tiền sử rối loạn đông máu, người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc người chuẩn bị phẫu thuật không nên tự ý dùng nước lá sa kê để tránh nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát.
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận càng phải tránh xa việc uống các loại nước sắc thảo dược không rõ liều lượng. Uric acid vốn dĩ tương quan thuận với nồng độ creatinin huyết thanh và phản ánh gánh nặng lọc của thận [3]. Việc dung nạp các chất lạ từ dịch sắc chưa kiểm định có thể làm thận bị quá tải, khiến chức năng thận suy giảm nhanh hơn.
Đối tượng phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên dùng nước sắc lá sa kê. Dữ liệu an toàn trên thai nhi và trẻ sơ sinh hoàn toàn chưa được thiết lập. Tương tự, người có cơ địa huyết áp thấp cũng cần cảnh giác, do nồng độ acid uric và hoạt tính xanthine oxidase có liên hệ với huyết áp [3], cùng với khả năng giãn mạch, cải thiện lưu lượng máu thực nghiệm của sa kê có thể khiến huyết áp dao động thất thường [8].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn được chẩn đoán có nồng độ acid uric máu cao hoặc mắc bệnh gút, nguyên tắc hàng đầu là tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc nội tiết. Tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc ức chế tổng hợp acid uric hoặc thuốc tăng đào thải urate đã được kê đơn.
Đối với lá sa kê, không nên xem đây là phương thuốc điều trị bệnh. Nếu người bệnh vẫn muốn dùng như một loại nước giải khát theo sở thích cá nhân, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo không xung đột với các loại thuốc đang uống. Khi sử dụng, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nấu loãng và không uống liên tục kéo dài nhiều tuần hay nhiều tháng.
Một biện pháp hạ acid uric an toàn và đã được khoa học chứng minh là thay đổi lối sống. Bệnh nhân cần uống đủ nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải acid uric ra ngoài qua đường tiểu. Nên hạn chế các thực phẩm giàu purine như phủ tạng động vật, thịt đỏ đậm màu, hải sản; kiêng tuyệt đối rượu, bia và đồ uống có chứa siro ngô giàu đường fructose. Tăng cường vận động thể lực vừa sức và duy trì cân nặng hợp lý cũng là yếu tố then chốt giúp kiểm soát nồng độ acid uric một cách bền vững.
Nước sắc lá sa kê vẫn chỉ dừng lại ở mức kinh nghiệm dân gian truyền miệng và chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định tác dụng hạ acid uric ở người. Dù một số flavonoid trong tự nhiên có khả năng ức chế enzym xanthine oxidase, người bệnh gút không nên đánh cược sức khỏe của mình vào những bài thuốc chưa được kiểm chứng. Lắng nghe tư vấn của bác sĩ chuyên khoa và duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh luôn là lựa chọn an toàn và thông thái nhất.
