Trà tiên tươi hay khô: Thói quen nào tốt hơn?

Cây trà tiên (thuộc chi Ocimum, cùng họ với các loại húng quế) từ lâu đã là thức uống quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam nhờ mùi thơm sảng khoái và tác dụng giải nhiệt [1]. Nhiều người có thói quen hái lá tươi sau vườn để hãm uống ngay cho "tươi mát", trong khi số khác lại chuộng phơi khô cất dùng dần vì tiện lợi.

Thực tế, cả lá tươi và bột khô của các loài thuộc chi Ocimum đều giữ được hàm lượng hoạt chất sinh học đáng kể nếu xử lý đúng cách [2, 6]. Dạng tươi mang lại trải nghiệm hương vị tự nhiên, còn dạng khô đã qua nghiền nhỏ thường giúp dung môi nước dễ dàng thâm nhập để chiết xuất các hợp chất thực vật hơn [2].

Dù chọn dùng tươi hay khô, mục tiêu cốt lõi của việc pha trà là trích xuất tối đa các chất chống oxy hóa hòa tan trong nước mà không làm bốc hơi toàn bộ lượng tinh dầu thơm quý giá [1, 2].

Hoạt chất quý trong cây trà tiên gồm những gì?

Các nghiên cứu khoa học xác nhận rằng các loài trong chi Ocimum chứa nhiều nhóm chất chống oxy hóa tự nhiên đa dạng như polyphenol, flavonoid và tannin ngưng tụ [2, 4]. Ngoài ra, cây còn cung cấp nhiều vitamin A, vitamin C, beta-carotene cùng các khoáng chất như canxi và phốt pho [3].

Bên cạnh các chất chống oxy hóa, giá trị đặc biệt của cây nằm ở phần tinh dầu bay hơi [1, 7]. Các thành phần chính trong tinh dầu như eugenol hay linalool không chỉ tạo mùi thơm đặc trưng mà còn liên quan mật thiết đến khả năng dập tắt gốc tự do và hỗ trợ giảm viêm [1, 5].

Nghiên cứu cho thấy năng lực chống oxy hóa của tinh dầu húng quế có mối tương quan thuận rất cao (r = 0,92) với tỷ lệ các hợp chất chứa vòng phenolic như eugenol [4]. Linalool trong Ocimum basilicum cũng được ghi nhận có tác dụng chống viêm và điều hòa miễn dịch [5].

Nhiệt độ hãm trà: Bài toán giữa chiết xuất và bay hơi

Nhiều người thường dùng nước sôi 100 độ C đổ trực tiếp vào ấm trà và mở nắp để nguội. Thói quen này khiến một lượng lớn tinh dầu thơm nhanh chóng biến mất theo hơi nước, bởi vì các hợp chất bay hơi rất nhạy cảm với nhiệt độ cao kéo dài [1, 6].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra dịch chiết nước từ hoa tím của loài Ocimum basilicum L. ở nhiệt độ thấp [6]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm này dùng dịch chiết nước ở 0 độ C trong 6 giờ trên các tế bào ung thư vú người MCF7 với các nồng độ 0, 50, 150 và 250 microg/mL trong 24 và 48 giờ [6]. Kết quả chỉ ra dịch chiết nước lạnh giữ được lượng lớn flavonoid, hợp chất phenolic và tinh dầu bay hơi, mang lại hoạt tính chống oxy hóa và ngăn chặn hấp thu glucose phụ thuộc vào liều lượng trên tế bào MCF7, cao hơn hẳn so với mẫu chiết bằng nước sôi [6].

Dù việc ủ lạnh (cold brew) trong đời sống hàng ngày giúp bảo tồn trọn vẹn tinh dầu [6], nước ở nhiệt độ ấm vừa phải vẫn cần thiết để hòa tan nhóm polyphenol và tannin [2, 4]. Nước sôi sùng sục làm thất thoát mùi thơm, do đó nhiệt độ nước hãm trà lý tưởng không nên ở mức sôi 100 độ C mà nên để nguội bớt trước khi chế vào ấm.

Thời gian và kỹ thuật ủ để giữ trọn vẹn tinh dầu

Khi hãm trà thảo mộc có chứa tinh dầu như trà tiên, kỹ thuật đậy nắp là yếu tố quyết định. Nắp ấm giữ cho tinh dầu bốc lên bị ngưng tụ lại thay vì phát tán ra không khí [1, 6].

Nghiên cứu phân tích dịch chiết lá từ bột khô của ba loài Ocimum basilicum L., Ocimum gratissimum L. và Ocimum tenuiflorum cho thấy nước thông thường hoàn toàn có thể chiết xuất được một lượng polyphenol đáng kể [2]. Dù dung môi acetone cho hiệu suất thu hồi cao hơn trong phòng thí nghiệm, dịch chiết nước vẫn thể hiện rõ hoạt tính chống oxy hóa, kháng đái tháo đường và chống viêm [2].

Để cân bằng giữa việc giải phóng đủ hoạt chất chống oxy hóa từ mô lá mà không làm oxy hóa tinh dầu, thời gian hãm cần được kiểm soát vừa phải. Không nên đun sôi sùng sục lá trà trên bếp lửa trong thời gian dài vì nhiệt độ sôi liên tục làm suy giảm các hoạt chất nhạy cảm nhiệt [6].

Các bằng chứng khoa học nổi bật về chiết xuất trà tiên

Nghiên cứu công bố năm 2006 khảo sát tinh dầu từ 5 loài thuộc chi Ocimum thu bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước [4]. Kết quả cho thấy hiệu suất tinh dầu cao nhất ở Ocimum gratissimum (3,5%) và thấp nhất ở Ocimum basilicum var. purpurascens (0,5%) [4]. Tinh dầu từ Ocimum tenuiflorum thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh nhất với giá trị IC50 đạt 0,46 microL/mL, trong khi loài purpurascens cần tới 1,84 microL/mL [4]. Thí nghiệm theo dõi trong 24 giờ cũng phát hiện chỉ số chống oxy hóa của tinh dầu đạt đỉnh trong khoảng thời gian từ 10 đến 12 giờ trưa, ứng với thời điểm cường độ ánh nắng mạnh nhất [4].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2020 so sánh các dịch chiết của húng quế [7]. Dịch chiết nước của một giống Ocimum basilicum cho thấy khả năng chống oxy hóa tốt hơn các chất đối chứng BHT và BHA trong thử nghiệm DPPH, đồng thời ức chế quá trình peroxy hóa lipid trong liposome [7]. Ngoài ra, chiết xuất giàu axit rosmarinic từ Ocimum basilicum ở liều 25 microg/mL đã làm giảm đáng kể cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-cholesterol ở chuột bị tăng lipid máu do chế độ ăn nhiều chất béo, đồng thời ngăn ngừa oxy hóa lipoprotein tới 93% [7].

Năm 2020, nghiên cứu về dịch chiết thủy-cồn từ lá Ocimum basilicum L. cũng chứng minh hàm lượng phenolic, flavonoid và tannin ngưng tụ thu được từ lá cao hơn hẳn so với phần trên mặt đất của cây [1]. Báo cáo ghi nhận người dân Việt Nam thường xuyên dùng nước hãm húng quế nhờ các đặc tính hỗ trợ tiêu hóa, trị tiêu chảy, làm toát mồ hôi và chống nôn mửa [1].

Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2024 sử dụng dịch chiết thủy-cồn lá Ocimum basilicum L. đã xác nhận các giá trị IC50 chống oxy hóa khác nhau tùy theo cơ chế thử nghiệm và chứng minh khả năng kháng nấm thông qua các xét nghiệm trong ống nghiệm kết hợp mô phỏng phân tử máy tính [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà tiên

Nhiều người tin rằng hãm trà càng lâu hoặc đun trên lửa càng kỹ thì nước trà càng "đậm đà" và bổ dưỡng. Khoa học chứng minh điều ngược lại: nhiệt độ sôi làm phân hủy một phần hợp chất quý và làm thất thoát phần lớn tinh dầu [6]. Dịch chiết thu được khi đun sôi lâu có thể mang vị đắng gắt do giải phóng nhiều tannin quá mức mà hương thơm lại bay biến hoàn toàn [2, 6].

Một hiểu lầm khác là trà tiên có thể dùng để thay thế hoàn toàn thuốc điều trị bệnh tiểu đường hoặc mỡ máu. Mặc dù các nghiên cứu cho thấy dịch chiết chi Ocimum có hoạt tính chống oxy hóa, hỗ trợ hạ mỡ máu trên động vật và kháng đái tháo đường trong ống nghiệm [2, 3], đây hoàn toàn chỉ là các thử nghiệm tiền lâm sàng. Nước hãm thảo mộc không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Bên cạnh đó, việc cho rằng lá tươi luôn tốt hơn lá khô cũng chưa hoàn toàn chính xác. Bột lá khô khi được nghiền mịn làm tăng diện tích tiếp xúc với nước, giúp quá trình trích xuất các hợp chất hòa tan diễn ra thuận lợi [2].

Ai nên thận trọng khi uống trà thảo mộc này?

Theo các ghi chép dược học dân gian, quả và lá của cây húng quế từng được dùng để trị giun sán, hạ sốt, chống viêm và cầm tiêu chảy [4, 7]. Nhờ thành phần linalool và tinh dầu, cây còn hỗ trợ làm dịu các rối loạn đường hô hấp như viêm phế quản hay hen suyễn [5, 7].

Tuy nhiên, người có tiền sử dị ứng với các loại thảo mộc họ Hoa môi (Lamiaceae) nên bắt đầu với lượng nhỏ để theo dõi phản ứng của cơ thể [6]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người mắc các bệnh mạn tính nặng về huyết áp, đường huyết đang dùng thuốc đặc trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng trà tiên đậm đặc hàng ngày, tránh nguy cơ tương tác thảo mộc - thuốc [4, 5].

Lưu ý rằng các nghiên cứu về hoạt tính hạ mỡ máu hay kháng khối u hiện nay chủ yếu thực hiện trên mô hình tế bào nuôi cấy hoặc động vật thí nghiệm [3, 6, 8]. Do đó, người bệnh không tự ý dùng nước trà thay cho thuốc chỉ định.

Hướng dẫn hãm trà đúng cách để giữ hoạt chất

Để có một tách trà tiên bảo tồn được cả chất chống oxy hóa và hương thơm tinh dầu tự nhiên, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

  • Chuẩn bị nguyên liệu: Dùng một nắm lá tươi rửa sạch, vò nhẹ cho giập tế bào biểu bì; hoặc dùng lượng vừa phải lá/bột khô đã làm sạch [2, 4]. Nghiên cứu chỉ ra phần lá chứa hàm lượng hoạt chất phenolic vượt trội hơn so với thân cành [1].
  • Nhiệt độ nước: Tránh đổ thẳng nước vừa sôi sùng sục 100 độ C vào trà. Hãy để nước sôi hạ nhiệt vài phút xuống mức ấm nóng vừa phải trước khi rót vào bình [6].
  • Cách ủ: Luôn luôn đậy kín nắp ấm hoặc bình thủy tinh trong suốt quá trình hãm để hạn chế tinh dầu bốc hơi [1, 6]. Thời gian ủ chỉ nên kéo dài khoảng 5-10 phút để dung môi nước chiết đủ hoạt chất hòa tan mà không làm nước trà bị xỉn màu hay đắng chát [2].
  • Thử nghiệm ủ lạnh: Nếu muốn tối ưu hóa mùi thơm và các chất chống oxy hóa nhạy nhiệt, bạn có thể thử ngâm lá trà trong nước nguội hoặc nước lạnh trong bình kín để trong ngăn mát tủ lạnh vài giờ trước khi thưởng thức [6].

Dù sử dụng lá trà tiên tươi hay khô, chìa khóa vàng để giữ lại tối đa lợi ích sinh học nằm ở việc kiểm soát nhiệt độ nước và luôn đậy kín bình khi pha chế. Một ấm trà thơm dịu, ấm áp mỗi ngày không chỉ mang lại cảm giác thư thái mà còn cung cấp nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ cơ thể một cách nhẹ nhàng, an toàn [1, 2].