Nhện xuất hiện phổ biến trong không gian sống của con người, từ góc trần, vách tường cho đến các khe nứt ngoài sân vườn [1]. Nhiều người khi thấy một con nhện bám trên tường nhà liền lo sợ nguy cơ bị cắn trúng độc, hoại tử da hoặc tê liệt thần kinh [4, 8].
Nỗi sợ hãi này phần lớn xuất phát từ việc nhầm lẫn giữa các loài nhện sinh hoạt quanh nhà với những loài nhện mang độc tố nguy hiểm thực sự [2]. Hiểu rõ đặc điểm của từng loài giúp chúng ta giữ thái độ bình tĩnh, tránh hoang mang và biết cách xử lý y tế kịp thời nếu không may gặp sự cố [1, 4].
Đa số nhện quanh ta không gây nguy hiểm cho người
Theo các thống kê sinh học, giới tự nhiên ghi nhận hơn 30.000 loài nhện, thậm chí con số hiện nay đã vượt mốc 44.000 loài [4, 8]. Tuy nhiên, phần lớn các loài nhện này hoàn toàn không thể gây ra các vết cắn nghiêm trọng đối với sức khỏe con người [3]. Nguyên nhân là cấu trúc bộ phận miệng của chúng quá mỏng manh để xuyên thủng da người, hoặc nọc độc của chúng chỉ có tác dụng đặc hiệu trên các loài con mồi nhỏ bé [3].
Chỉ một nhóm nhỏ các loài nhện trên thế giới mới có ý nghĩa quan trọng về mặt y tế [4]. Chúng sở hữu nọc độc mạnh đủ để gây ra các tổn thương da diện rộng, biểu hiện toàn thân hoặc độc tính thần kinh nguy kịch [3]. Việc nhận diện đúng các loài thực sự có độc đóng vai trò then chốt giúp nhân viên y tế chẩn đoán chính xác và can thiệp hiệu quả cho nạn nhân [5].
Nguy cơ hoại tử da: Dấu hiệu từ chi nhện Loxosceles
Khi nhắc đến tình trạng tổn thương loét mục hoặc ngộ độc hoại tử sau cắn, chi nhện ẩn dật Loxosceles là nguyên nhân y khoa hàng đầu được ghi nhận [2, 4, 8]. Nọc độc của chi nhện này chịu trách nhiệm cho các ca tai nạn nghiêm trọng ở người được phát hiện qua các nghiên cứu lâm sàng tại Viện Butantan (Brazil) cũng như nhiều khu vực khác [6].
Đặc điểm nguy hiểm của vết cắn do loài nhện ẩn dật Loxosceles gây ra là chúng thường xảy ra vào sáng sớm và ban đầu hầu như không gây cảm giác đau đớn [3]. Nạn nhân thường không nhận biết được thời điểm bị cắn cho đến khi tổn thương tại chỗ bắt đầu diễn tiến xấu dần [3]. Vết cắn sau đó sẽ tiến triển thành tình trạng loét hoại tử da nghiêm trọng, phá hủy các mô xung quanh vị trí tổn thương [3].
Ngược lại, nỗi ám ảnh của cộng đồng đôi khi bị phóng đại quá mức với các loài khác [2]. Điển hình là loài nhện đuôi trắng (Lampona cylindrata và Lampona murina) từng bị nghi ngờ gây hoại tử da [2]. Một khảo sát lâm sàng tại Bệnh viện Christchurch từ tháng 1/2001 đến tháng 1/2003 trên 10 bệnh nhân nhập viện với chẩn đoán "tiếp xúc với nhện độc" cho thấy không có bất kỳ bằng chứng nào về việc bệnh nhân bị hoại tử mô do nhện cắn [2]. Không ai trong số 10 bệnh nhân này phải tái nhập viện để điều trị di chứng, chứng minh nỗi sợ nhện đuôi trắng gây hoại tử là chưa có cơ sở lâm sàng chắc chắn [2].
Nguy cơ độc thần kinh: Dấu hiệu từ chi nhện Latrodectus
Khác với cơ chế gây hoại tử của chi Loxosceles, chi nhện góa phụ Latrodectus (điển hình là nhện góa phụ đen) lại mang nọc độc thần kinh cực mạnh [2, 3, 4]. Nghiên cứu chỉ ra nhện góa phụ đen có cơ thể màu đen bóng, không có lông, con đực có kích thước nhỏ hơn con cái [7]. Điểm nhận diện quan trọng nhất của loài này là vệt màu đỏ hình đồng hồ cát nằm ở mặt dưới bụng [7]. Chúng thường chỉ tấn công khi bị quấy rầy, đặc biệt là khi con cái đang bảo vệ túi trứng [7].
Nọc độc của loài nhện này chứa hoạt chất alpha-latrotoxin [7]. Độc tố này kích thích cơ chế phụ thuộc canxi làm giải phóng ồ ạt các túi synap từ đầu tận cùng đối giao cảm, giải phóng ồ ạt catecholamine và acetylcholine vào hệ thống thần kinh [7]. Hội chứng ngộ độc nọc nhện góa phụ đen (latrodectism) bắt đầu chỉ sau vài phút với cảm giác châm chích nhẹ tại chỗ cắn, để lại tổn thương hình bia bắn [7].
Triệu chứng toàn thân sau đó bùng phát nhanh chóng với các cơn đau lan khắp cơ thể [7]. Bệnh nhân xuất hiện các cơn co cứng cơ và co giật bắt đầu từ vị trí cắn trong vòng 30 phút đến 2 giờ [3]. Trong vài giờ tiếp theo, nạn nhân có thể nôn mửa, suy hô hấp, mê sảng, liệt chi một phần, chuột rút cơ bụng nặng đến mức dễ chẩn đoán nhầm với viêm phúc mạc cấp, kèm theo tăng huyết áp, sốt và giật cơ [7]. Khoảng 25% trường hợp ghi nhận dấu hiệu ban đỏ, đổ mồ hôi và dựng lông xung quanh vị trí cắn [7].
Nguy cơ phụ: Nhiễm trùng vi khuẩn thứ phát từ nhện nhà
Ngay cả khi một loài nhện không mang nọc độc gây hoại tử mô, nguy cơ nhiễm trùng tại chỗ vẫn luôn hiện hữu [1]. Nghiên cứu công bố năm 2020 trên loài nhện góa phụ giả Steatoda nobilis cùng các loài nhện nhà bản địa như Amaurobius similis và Eratigena atrica đã làm sáng tỏ cơ chế này [1]. Bằng kỹ thuật giải trình tự 16S rRNA, các nhà khoa học đã phân lập được 11 chi vi khuẩn bám trên bề mặt cơ thể và kìm của các loài nhện này [1].
Riêng ở loài Steatoda nobilis, có 22 loài vi khuẩn được phân lập thì có tới 12 loài liên quan đến khả năng gây bệnh cho người [1]. Trong đó có các mầm bệnh cấp độ 2 như Staphylococcus epidermidis, Kluyvera intermedia, Rothia mucilaginosa và Pseudomonas putida [1]. Đáng chú ý, các chủng Pseudomonas putida, Staphylococcus capitis và Staphylococcus edaphicus đề kháng với tổng cộng 3 loại kháng sinh [1]. Tuy nhiên, các vi khuẩn thu thập từ loài nhện này đều nhạy cảm với ciprofloxacin [1]. Điều này chứng minh vết cắn từ các loài nhện sống quanh nhà hoàn toàn có thể trở thành trung gian truyền nhiễm vi khuẩn kháng thuốc vào cơ thể người [1].
Giới hạn dữ liệu về Uroctea compactilis và những hiểu lầm thường gặp
Loài nhện vách tường (Uroctea compactilis) thường sinh sống trong các khe tường, góc kẹt nhà cửa. Tuy nhiên, trong các tổng kết lâm sàng về các ca ngộ độc nhện nghiêm trọng trên thế giới, hai chi nhện nguy hiểm chủ yếu được xác định gây biến cố lâm sàng nặng nề cho người vẫn là Loxosceles (gây hoại tử) và Phoneutria hoặc Latrodectus (gây độc thần kinh) [2, 4, 8]. Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu độc học hoặc báo cáo lâm sàng trong các tài liệu quốc tế ghi nhận Uroctea compactilis chứa độc tố hoại tử nguy hiểm tương tự như loài nhện ẩn dật Loxosceles [2, 4].
Một hiểu lầm phổ biến là hễ bị nhện cắn là da sẽ bị hoại tử lở loét mục xương [2]. Thực tế, tổn thương hoại tử da đặc hiệu thường chỉ liên quan đến chi Loxosceles [3]. Nhiều trường hợp tổn thương viêm sưng sau cắn thực chất xuất phát từ vi khuẩn cơ hội xâm nhập qua vết rách da hoặc do chính nhện làm véc-tơ truyền vi khuẩn [1]. Hiểu lầm thứ hai là vết cắn của nhện độc luôn gây đau đớn dữ dội ngay từ đầu [3]. Vết cắn của nhện ẩn dật Loxosceles thường không đau lúc đầu, khiến nạn nhân dễ chủ quan bỏ qua giai đoạn phát hiện sớm [3].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi bị nhện cắn
Dù tỷ lệ tử vong chung do vết cắn của nhện góa phụ đen dưới 1%, nguy cơ đe dọa tính mạng lại tăng cao rõ rệt ở hai nhóm đối tượng nhạy cảm về độ tuổi [7]. Nhóm trẻ nhỏ và người cao tuổi có tiên lượng xấu hơn nếu trúng nọc độc [7].
Phác đồ y tế hiện nay chỉ định huyết thanh kháng nọc nhện cho trẻ em, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi và các bệnh nhân có biểu hiện triệu chứng tại chỗ nặng nề hoặc đau đớn dữ dội cần dùng thuốc giảm đau lặp lại nhiều lần [7]. Việc chẩn đoán ở trẻ nhỏ thường gặp khó khăn do trẻ chưa biết kể bệnh, nhưng các dấu hiệu tăng huyết áp, bứt rứt, vã mồ hôi và vật vã kích động có thể là chỉ điểm quan trọng [7].
Các biện pháp điều trị y khoa khi nhiễm nọc độc nhện bao gồm sử dụng thuốc giãn cơ, thuốc gây nghiện giảm đau, thuốc giảm đau thông thường, canxi đường tĩnh mạch và dùng huyết thanh kháng nọc [7]. Thuốc gây nghiện và nhóm benzodiazepine giúp làm giảm các cơn co thắt cơ bắp hiệu quả [7].
Cách phòng ngừa và xử lý an toàn tại nhà
Vết cắn của nhện hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa được thông qua các thói quen sinh hoạt đơn giản hàng ngày [3]. Do các loài nhện như nhện góa phụ thường hoạt động nhiều vào các tháng mùa ấm [7], chúng ta cần chú ý vệ sinh định kỳ nhà cửa.
Người dân nên thường xuyên quét dọn mạng nhện ở vách tường, gầm tủ, các kẽ hở quanh nơi ngủ [3]. Khi dọn dẹp kho chứa đồ cũ, bụi rậm, hoặc bốc dỡ các vật dụng lâu ngày không dùng, nên mang găng tay và đi ủng bảo hộ để tránh chạm phải nhện đang ẩn nấp [7]. Cần kiểm tra và giũ mạnh quần áo, giày dép trước khi mặc nếu để ở nơi ẩm thấp [3].
Nếu nghi ngờ bị nhện cắn, cần bình tĩnh rửa sạch vết thương dưới vòi nước sạch với xà phòng để giảm thiểu vi khuẩn xâm nhập [1]. Tuyệt đối không tự ý rạch da, nặn mủ, bôi đắp các loại lá cây hay hóa chất dân gian chưa kiểm chứng vì nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn kháng thuốc rất cao [1]. Hãy cố gắng quan sát đặc điểm con nhện hoặc bắt giữ nguyên vẹn mẫu vật (nếu an toàn) để mang đến cơ sở y tế [5]. Việc xác định đúng danh tính loài nhện sẽ giúp bác sĩ đưa ra phác đồ điều trị chính xác, hạn chế tối đa các biến chứng nguy hiểm [1, 4].
Nhìn chung, phần lớn các loài nhện nhà sinh hoạt quanh vách tường không đe dọa đến tính mạng con người [3]. Điều quan trọng là trang bị kiến thức phân biệt các loài nhện nguy hiểm thật sự, duy trì vệ sinh môi trường sống và luôn đến bệnh viện thăm khám khi xuất hiện các triệu chứng bất thường sau khi bị côn trùng hoặc sinh vật lạ cắn [1, 4].
