Nhiều lời đồn lan truyền về việc dùng nọc nhện hoặc dịch chiết nhện làm bài thuốc dân gian trị nhiễm trùng, liền vết thương. Thực tế, khoa học hiện đại có đang nghiên cứu hoạt tính kháng khuẩn từ các peptide của nhện hay không và tiềm năng thực tế đến đâu?

Câu trả lời ngắn gọn: Các hợp chất peptide kháng khuẩn từ nhện mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) và mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả hoặc độ an toàn trên cơ thể người. Độc giả không được tự ý bắt nhện, dùng nọc nhện hay chiết xuất nhện để tự chữa bệnh.

Peptide kháng khuẩn từ nhện là gì?

Hệ miễn dịch của động vật không xương sống dựa vào hàng rào tế bào và dịch thể để chống lại vi sinh vật gây hại [1]. Nhện không có hệ miễn dịch thích ứng phức tạp như con người, do đó chúng phát triển các peptide kháng khuẩn (antimicrobial peptides - AMPs) đóng vai trò bảo vệ then chốt [1].

Các peptide kháng khuẩn này được tìm thấy chủ yếu trong tế bào máu (hemocytes) và tuyến nọc độc của nhện [1, 7]. Tính đến tháng 5 năm 2015, cơ sở dữ liệu về peptide kháng khuẩn đã ghi nhận 42 loại AMPs từ nhện [2]. Đa phần các peptide này có cấu trúc mạch thẳng, giàu glycine hoặc xoắn alpha [2].

Cơ chế tác động tiêu diệt vi khuẩn

Hầu hết peptide kháng khuẩn từ nhện chia sẻ cơ chế chung là làm tăng tính thấm hoặc phá hủy màng tế bào của mầm bệnh [3]. Đây là tác động vật lý trực tiếp lên lớp màng bảo vệ của vi khuẩn [3].

Khi tiếp xúc, các peptide này gắn vào màng tế bào vi khuẩn, tạo ra các lỗ rò rỉ làm mất tính toàn vẹn của màng [4]. Một số peptide nhân tạo cải tiến từ độc tố nhện còn kích hoạt phản ứng sinh gốc oxy hóa nội bào (ROS) và gây đứt gãy, ức chế phân chia DNA của vi khuẩn [5]. Cơ chế phá hủy màng diễn ra nhanh chóng, khiến mầm bệnh khó phát triển đột biến kháng thuốc hơn so với kháng sinh truyền thống [3, 6].

Các nghiên cứu nổi bật trong phòng thí nghiệm

Năm 2008, nghiên cứu trên nhện Acanthoscurria gomesiana chỉ ra 57% tế bào máu của loài này chứa hai loại AMPs tên là gomesin và acanthoscurrin [1]. Khi gặp nội độc tố vi khuẩn (LPS) hoặc nấm men, các tế bào máu này di chuyển đến vị trí xâm nhiễm và tiết AMPs để vô hiệu hóa tác nhân ngoại lai [1].

Năm 2007, các nhà khoa học tổng hợp các biến thể của peptide latarcins (Ltc1 và Ltc3b) từ nọc nhện Trung Á Lachesana tarabaevi [6]. Thử nghiệm cho thấy thành phần lipid màng ảnh hưởng trực tiếp đến tương tác của peptide, trong đó dẫn xuất của Ltc3b hoạt động mạnh nhất trên các màng nhân tạo có chứa cholesterol [6].

Năm 2022, nghiên cứu trên nhện sói Lycosa sinensis phân lập ba peptide xoắn alpha gồm LS-AMP-E1, LS-AMP-F1 và LS-AMP-G1 [4]. Kết quả thử nghiệm in vitro cho thấy hai peptide LS-AMP-E1 và LS-AMP-F1 có khả năng ức chế 6 chủng vi khuẩn kháng thuốc phân lập từ lâm sàng: Enterococcus faecium, Staphylococcus aureus, Klebsiella pneumoniae, Acinetobacter baumannii, Pseudomonas aeruginosa và Enterobacter [4]. Hai peptide này phá hủy màng tế bào, ức chế vi khuẩn phát triển hoàn toàn chỉ trong 10 phút, ngăn tạo màng sinh học (biofilm) và không gây tán huyết đáng kể [4]. Khi phối hợp cùng kháng sinh truyền thống (azithromycin, erythromycin, doxycycline), chúng tạo hiệu ứng hiệp đồng, giảm nồng độ thuốc cần dùng [4].

Năm 2023, nghiên cứu dùng phương pháp tin sinh học biến đổi độc tố Lycotoxin-Pa1a từ nhện Pardosa astrigera thành peptide lai KFH-Pa1a [5]. Peptide KFH-Pa1a thể hiện hoạt tính kháng khuẩn vượt trội trước chủng Pseudomonas aeruginosa đa kháng thuốc nhờ cơ chế phá hủy màng, kích thích ROS và cắt đứt DNA vi khuẩn [5].

Đến năm 2024, một nghiên cứu trên 52 AMPs từ nọc nhện sói Lycosa shansia đã tinh chỉnh cấu trúc dòng họ peptide-A, tạo ra các biến thể tăng hoạt tính diệt khuẩn nhưng vẫn giữ độc tính tế bào ở mức thấp khi thử nghiệm trên tế bào động vật có xương sống và ruồi giấm Drosophila suzukii [7].

Ứng dụng trên vật liệu y sinh và mô hình động vật

Năm 2022, một nhóm nghiên cứu đã tích hợp peptide kháng khuẩn (6mer-HNP1) vào sợi tơ nhện tái tổ hợp để làm chỉ khâu phẫu thuật [8]. Vật liệu này có độ bền kéo đạt 2,9 GPa, phân hủy sinh học chậm [8].

Trong phòng thí nghiệm, sợi tơ nhện chứa peptide kháng khuẩn ức chế bám dính của tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) giảm 5-log và Escherichia coli giảm 6-log [8]. Khi cấy ghép trên mô hình động vật bị nhiễm trùng vết mổ, vật liệu chỉ gây phản ứng viêm nhẹ tương đương chỉ y tế thương mại, đồng thời giảm các chất trung gian gây viêm, ngăn ngừa hình thành nhiễm trùng cấp [8].

Hiểu lầm thường gặp và ranh giới nghiên cứu

Nhiều người lầm tưởng rằng dịch chiết từ nhện sống hoặc nhện ngâm rượu có thể chữa lành vết thương nhiễm khuẩn. Cần lưu ý rõ: Trong các tài liệu nghiên cứu hiện có, chưa có dữ liệu cụ thể nào công bố trên nhện thuộc chi Uroctea. Toàn bộ các phát hiện nêu trên được thực hiện trên các loài nhện khác như Lycosa sinensis, Lycosa shansia, Pardosa astrigera, Acanthoscurria gomesiana và Lachesana tarabaevi [1, 3, 5, 6, 8].

Hơn nữa, các hoạt chất có tác dụng là peptide tinh sạch hoặc peptide tổng hợp nhân tạo qua công nghệ sinh học chứ không phải dịch thô toàn phần [3, 6, 8]. Nọc thô của nhện ngoài tự nhiên chứa hỗn hợp phức tạp gồm độc tố thần kinh, enzyme phân giải mô và tạp chất có thể gây hoại tử, sốc phản vệ hoặc độc tính toàn thân [2]. Nồng độ ion magiê (Mg2+) cao trong môi trường cũng đã được chứng minh làm suy giảm hoạt tính kháng khuẩn của peptide nhện [4].

Quan trọng nhất, mọi bằng chứng hiện tại chỉ nằm ở cấp độ in vitro và mô hình động vật tiền lâm sàng [2, 4]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để đánh giá độ an toàn, dược động học hay độc tính dài hạn của các peptide này.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Người dân tuyệt đối không tự ý bắt, nghiền, ngâm rượu hoặc đắp các bộ phận của nhện lên các vết thương hở, vết loét nhiễm trùng. Hành động này có thể đưa thêm vi khuẩn yếm khí, nấm mốc và nọc độc trực tiếp vào máu, dẫn đến nhiễm trùng huyết hoặc hoại tử mô nghiêm trọng.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền mạn tính cần đặc biệt tránh xa các mẹo dân gian truyền miệng liên quan đến nọc hoặc xác côn trùng, nhện. Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Khi có dấu hiệu nhiễm trùng da hoặc mô mềm, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và chỉ định thuốc kháng sinh phù hợp.

Áp dụng khoa học vào thực tế

Các kết quả nghiên cứu mở ra hướng đi đầy hứa hẹn cho việc phát triển thuốc kháng sinh peptide thế hệ mới và vật liệu y tế tự kháng khuẩn như chỉ khâu, băng gạc trong tương lai [2, 4]. Tuy nhiên, đó là câu chuyện của phòng thí nghiệm dược phẩm và công nghệ mô sinh học [2, 6].

Trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng không thể tự bào chế hay sử dụng nhện làm thuốc kháng khuẩn. Để bảo vệ cơ thể khỏi nhiễm trùng, giải pháp chuẩn mực vẫn là giữ vệ sinh vết thương bằng dung dịch sát khuẩn y tế thông thường, ăn uống đủ chất nâng cao đề kháng và dùng thuốc theo đơn của bác sĩ.

Khoa học ghi nhận tiềm năng kháng khuẩn mạnh mẽ của peptide phân lập từ nọc và tế bào máu nhện trước nhiều chủng vi khuẩn đa kháng thuốc [3, 6]. Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa petri đến viên thuốc điều trị cho người còn rất xa, đòi hỏi nhiều năm sàng lọc độc tính và thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt [3]. Người dân cần tỉnh táo trước các bài thuốc truyền miệng, tuyệt đối không thử nghiệm nọc nhện lên cơ thể để tránh nguy hiểm đến tính mạng.