Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc dược liệu tự nhiên để bồi bổ hoặc điều trị các triệu chứng khó chịu thường gặp. Một trong những cây thuốc hay được nhắc đến trong y học cổ truyền là cao cẳng trung gian (tên khoa học là Ophiopogon intermedius), loài thực vật cùng chi với mạch môn đông. Tuy nhiên, tính an toàn của vị thuốc này đối với thai kỳ vẫn là nỗi băn khoăn lớn của không ít bà bầu.
Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng là: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng cao cẳng trung gian, đặc biệt là dạng sắc đặc hoặc cao cô đặc. Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay đánh giá độc tính sinh sản của dược liệu này trên cơ thể người. Việc thận trọng và tránh sử dụng khi không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa là nguyên tắc bảo vệ mẹ và thai nhi tối quan trọng.
Cao cẳng trung gian và nhóm hợp chất sinh học
Cao cẳng trung gian thuộc chi Ophiopogon, họ Măng tây (Asparagaceae), là loài họ hàng gần của cây mạch môn đông (Ophiopogon japonicus). Nhóm thực vật này từ lâu đã được khai thác rễ củ và rễ con để làm thuốc nhờ chứa nhiều hoạt chất sinh học phong phú [1].
Các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy rễ củ của nhóm thực vật này chứa các chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng như steroidal saponin, flavonoid, polysaccharide, phenol và các acid hữu cơ [1]. Trong số đó, steroidal saponin được xác định là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp cốt lõi, tiếp theo là flavonoid [1].
Mặc dù có nhiều tiềm năng dược lý, các hoạt chất nhóm steroidal saponin nói chung có thể gây ra những phản ứng sinh học mạnh mẽ trên cơ thể người dùng. Khi nồng độ hoạt chất quá cao, chúng có thể tác động trực tiếp lên niêm mạc đường tiêu hóa, hệ thần kinh tự chủ hoặc gây biến đổi trương lực cơ trơn. Với phụ nữ mang thai, tử cung là cơ quan nhạy cảm với các kích thích co bóp, do đó bất kỳ chất nào kích thích cơ trơn đều tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng.
Khoảng trống nghiên cứu trên đối tượng thai phụ
Vấn đề an toàn dùng thuốc trong thai kỳ luôn là thách thức lớn của y học toàn cầu do các rào cản đạo đức trong thử nghiệm y khoa. Trong lịch sử nghiên cứu y dược, phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú thường bị loại khỏi các thử nghiệm phát triển thuốc [2]. Điều này khiến dữ liệu an toàn đối với thai kỳ thường phải dựa vào các nghiên cứu theo dõi sau khi sản phẩm đã được cấp phép lưu hành [2].
Một nghiên cứu đánh giá các yêu cầu hậu kiểm của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ năm 2007 đến năm 2020 cho thấy, chỉ có 16% các loại thuốc có khả năng dùng cho phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ được yêu cầu thực hiện nghiên cứu an toàn sau lưu hành về thai kỳ hoặc thời kỳ cho con bú [2]. Các dạng nghiên cứu phổ biến nhất được ghi nhận gồm sổ bộ thai kỳ (37%), nghiên cứu mô tả an toàn thai kỳ (27%) và nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu (26%) [2]. Nghiên cứu này kết luận rằng ngành y tế cần thu thập dữ liệu toàn diện hơn ở người mang thai và cho con bú để bác sĩ và người bệnh đưa ra quyết định chính xác [2].
Đối với các tân dược được kiểm soát chặt chẽ mà dữ liệu thai kỳ còn thiếu hụt như vậy, thì các thảo dược như cao cẳng trung gian lại càng thiếu dữ liệu trầm trọng hơn. Hiện tại hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm độc tính sinh sản, dị tật bẩm sinh hoặc theo dõi hậu kiểm liên quan đến vị thuốc này ở phụ nữ có thai.
Dữ liệu khoa học nói gì về cao cẳng trung gian?
Trong tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 về nhóm thực vật thuộc hai chi Ophiopogon và Liriope, các nhà khoa học đã phân lập và xác định cấu trúc của tổng cộng 337 chất chuyển hóa [1]. Tuy nhiên, phần lớn các công trình chỉ tập trung vào các loài phổ biến như Ophiopogon japonicus, Liriope muscari và Liriope spicata [1].
Trái lại, cây cao cẳng trung gian (Ophiopogon intermedius) nhận được rất ít sự quan tâm nghiên cứu [1]. Trong toàn bộ 337 chất chuyển hóa được phân lập từ nhóm thực vật này, các nhà nghiên cứu chỉ mới phân lập và báo cáo đúng 1 chất chuyển hóa từ loài Ophiopogon intermedius [1].
Cụ thể hơn về nhóm steroidal saponin, tổng cộng 156 steroidal saponin đã được phân lập từ rễ củ và rễ con của cả nhóm thực vật này [1]. Trong đó, có 88 chất từ O. japonicus, 37 chất từ L. muscari, 31 chất từ L. spicata, 9 chất từ L. graminifolia, 5 chất từ O. planiscapus, 2 chất từ O. jaburan, và chỉ có duy nhất 1 chất được phân lập từ O. intermedius [1]. Con số này cho thấy hiểu biết khoa học về thành phần hóa học của cao cẳng trung gian còn quá nghèo nàn, chưa đủ để xác lập hồ sơ an toàn sinh học.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 đã kiểm tra tác động của hợp chất polysaccharide chiết xuất từ chi Ophiopogon trên chuột cống mắc đái tháo đường thai kỳ [3]. Mô hình chuột bệnh được tạo bằng cách tiêm streptozotocin vào màng bụng, sau đó chia ngẫu nhiên vào các nhóm uống polysaccharide chiết xuất từ Ophiopogon ở các liều 125 mg/kg, 250 mg/kg, 500 mg/kg, nhóm đái tháo đường thai kỳ đối chứng và nhóm chuột mang thai bình thường, mỗi nhóm 10 con [3]. Polysaccharide được cho uống qua đường dạ dày liên tục trong 14 ngày [3].
Kết quả nghiên cứu trên chuột cho thấy đường huyết lúc đói, nồng độ insulin huyết thanh và mức biểu hiện mRNA của adiponectin (APN) trong mô mỡ và nhau thai ở chuột đái tháo đường thai kỳ được điều trị bằng ophiopogon-polysaccharide đã giảm đáng kể so với nhóm mô hình (P < 0.05) [3]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm trên loài gặm nhấm với thành phần polysaccharide đơn lẻ, không thể ngoại suy sang việc dùng toàn bộ củ cao cẳng trung gian trên phụ nữ mang thai. Hơn nữa, dịch chiết thực tế của cây chứa hỗn hợp saponin phức tạp có thể mang độc tính sinh sản chưa rõ.
Bên cạnh sự thiếu hụt nghiên cứu độc chất, việc nhầm lẫn loài thực vật cũng là nguy cơ y tế nghiêm trọng. Các loài trong chi Liriope và Ophiopogon có hình thái rất giống nhau [4]. Năm 2012, các nhà nghiên cứu đã phải phát triển các chỉ thị phân tử SCAR để phân biệt chính xác hai chi này nhằm bảo đảm chất lượng, độ an toàn và hiệu quả của các vị thuốc được bào chế [4]. Việc thu hái tự nhiên hoặc mua dược liệu không kiểm soát có thể dẫn tới dùng sai loài, tăng nguy cơ ngộ độc cho thai phụ.
Nguy cơ tiềm ẩn từ dạng thuốc sắc đặc
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc thảo mộc sắc càng đặc, cô lại thành cao thì dược tính càng mạnh và càng tốt cho sức khỏe. Đây là quan niệm hết sức sai lầm và nguy hiểm đối với phụ nữ mang thai.
Khi sắc hoặc cô đặc dược liệu, nồng độ của các hoạt chất thứ cấp, đặc biệt là nhóm steroidal saponin, sẽ tăng lên gấp nhiều lần. Saponin ở nồng độ cao có khả năng kích thích niêm mạc ruột, gây rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng, nôn ói và tiêu chảy. Hiện tượng tiêu chảy cấp ở thai phụ có thể gián tiếp kích hoạt các cơn co thắt tử cung, làm tăng nguy cơ động thai hoặc sinh non.
Hơn nữa, nồng độ hoạt chất đậm đặc khi qua nhau thai chưa được chứng minh là an toàn cho phôi thai đang trong quá trình phát triển tế bào và biệt hóa cơ quan. Gan và thận non nớt của thai nhi chưa thể chuyển hóa và đào thải các phân tử saponin phức tạp này.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ là đối tượng cần tuyệt đối tránh xa cao cẳng trung gian và các chế phẩm liên quan. Đây là giai đoạn hình thành các cơ quan trọng yếu của thai nhi, phôi thai cực kỳ nhạy cảm với các chất lạ từ bên ngoài.
Phụ nữ có tiền sử sảy thai, sinh non hoặc đang có dấu hiệu dọa sảy (như đau bụng dưới, ra máu âm đạo) không được dùng bất kỳ dạng chế phẩm sắc đặc nào từ thảo dược chưa rõ nguồn gốc.
Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cũng cần thận trọng. Dữ liệu an toàn bài tiết qua sữa mẹ của loài cây này hoàn toàn chưa có [2], các hoạt chất có thể đi vào sữa mẹ gây ảnh hưởng xấu tới hệ tiêu hóa của trẻ sơ sinh.
Người bệnh đang được điều trị bằng các loại thuốc kê đơn khác, chẳng hạn như thuốc điều trị bệnh viêm ruột hoặc bệnh nội khoa mạn tính, cũng cần thận trọng tối đa trước nguy cơ tương tác thuốc bất lợi trong thai kỳ [5].
Hướng dẫn ứng xử thực tế và thay thế an toàn
Nếu bạn đang mang thai và cảm thấy mệt mỏi, ho khan hay suy nhược, thay vì tìm đến các loại thảo dược hiếm và chưa rõ độc tính như cao cẳng trung gian, hãy áp dụng những giải pháp an toàn đã được chứng minh.
Đầu tiên, hãy ưu tiên các biện pháp dinh dưỡng và lối sống lành mạnh. Uống đủ nước ấm, bổ sung các loại trái cây giàu vitamin C tự nhiên, nghỉ ngơi hợp lý và giữ ấm cơ thể khi thay đổi thời tiết.
Thứ hai, nếu muốn sử dụng thảo dược để giảm nhẹ các triệu chứng viêm họng hoặc cảm cúm nhẹ, hãy chọn những nguyên liệu ẩm thực quen thuộc và lành tính như nước gừng ấm loãng, chanh mật ong hoặc lê hấp đường phèn.
Thứ ba, không tự ý mua các thang thuốc nam, thuốc bắc không rõ thành phần hoặc các loại cao thảo mộc bán trôi nổi. Luôn thảo luận trực tiếp với bác sĩ sản khoa trước khi uống bất kỳ loại thuốc hay thảo dược nào. Bác sĩ sẽ cân nhắc giữa lợi ích điều trị và rủi ro cho thai nhi trước khi đưa ra chỉ định an toàn nhất.
Tóm lại, cao cẳng trung gian là một dược liệu còn quá ít bằng chứng khoa học về thành phần hóa thực vật cũng như dữ liệu độc tính trên người. Để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho mẹ và con, thai phụ không nên sử dụng vị thuốc này dưới bất kỳ hình thức nào, đặc biệt là các dạng sắc đặc. Việc bảo vệ thai kỳ luôn đòi hỏi sự cẩn trọng và căn cứ khoa học xác thực thay vì các kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng.
