Nhiều thai phụ thường tìm kiếm các loại hạt tự nhiên để bổ sung dinh dưỡng trong thai kỳ, trong đó đậu đỏ azuki là món ăn quen thuộc. Tuy nhiên, việc ăn quá nhiều đậu đỏ azuki có thực sự tốt cho mẹ và bé hay không vẫn là băn khoăn lớn của nhiều gia đình.

Phụ nữ mang thai không nên ăn quá nhiều đậu đỏ azuki. Loại hạt này mang lại một số giá trị dinh dưỡng nhất định, nhưng việc lạm dụng có thể gây ra các vấn đề về tiêu hóa do lượng chất xơ cao, và hiện chưa có bằng chứng khoa học xác nhận việc dùng số lượng lớn đem lại lợi ích vượt trội hay gây co bóp tử cung.

Đậu đỏ azuki tác động thế nào đến cơ thể?

Đậu đỏ azuki (tên khoa học là Vigna angularis) là cây họ đậu được tiêu thụ phổ biến tại khu vực Đông Á [2, 3]. Hạt đậu chứa nhiều chất xơ, hợp chất polyphenol và các vi chất dinh dưỡng cần thiết cho quá trình chuyển hóa [2, 5].

Khi vào đường ruột, các thành phần carbohydrate phức hợp và chất xơ trong đậu trở thành nguồn thức ăn cho hệ vi sinh vật bản địa [1, 2]. Nhóm lợi khuẩn này lên men chất xơ, hỗ trợ duy trì môi trường ruột khỏe mạnh và ức chế các tác nhân gây viêm [1]. Tuy nhiên, nếu nạp lượng lớn chất xơ cùng lúc, quá trình lên men vi sinh diễn ra quá mức có thể dẫn tới tích tụ khí trong ruột, gây đầy hơi và chướng bụng cho mẹ bầu.

Nghiên cứu khoa học nói gì về đậu đỏ azuki?

Hiệu quả sinh học của đậu đỏ azuki đã được khảo sát qua một số công trình trên động vật và thử nghiệm lâm sàng giới hạn:

Nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành trên chuột thí nghiệm được chia thành 3 nhóm: chế độ ăn ít chất béo, chế độ ăn nhiều chất béo (HFD), và chế độ ăn HFD bổ sung 15% đậu đỏ azuki trong 12 tuần [2]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung 15% đậu đỏ azuki làm giảm đáng kể tình trạng béo phì, tích tụ mỡ, nồng độ lipid huyết thanh và mức lipopolysaccharide (LPS) do chế độ ăn nhiều chất béo gây ra [2]. Đậu đỏ cũng cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ, hỗ trợ cân bằng đường huyết bằng cách tăng độ nhạy insulin, đồng thời làm giảm tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes/Bacteroidetes và phục hồi cân bằng hệ vi sinh đường ruột [2].

Một nghiên cứu tiếp theo năm 2022 thực hiện trên chuột được cho ăn chế độ ít béo hoặc nhiều béo, có hoặc không có 15% đậu đỏ nấu chín trong 12 tuần [1]. Kết quả cho thấy đậu đỏ nấu chín ức chế đáng kể việc tăng trọng lượng cơ thể và thoái hóa mỡ gan, hạ nồng độ triacylglycerol (TG), men gan ALT và AST trong máu [1]. Ngoài ra, chế độ ăn này giúp giảm tình trạng viêm toàn thân, giảm mức độ vi khuẩn sản sinh LPS và điều hòa các nhóm vi khuẩn đường ruột có lợi [1].

Ở người, thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2019 theo dõi các đối tượng có nồng độ cholesterol LDL từ trung bình đến cao trong 8 tuần [3]. Nghiên cứu này đánh giá tính an toàn và hiệu quả của chiết xuất đậu đỏ chứa polyphenol đối với chuyển hóa lipid, ghi nhận không có tác dụng phụ nào ở người tham gia dùng chiết xuất [3]. Sau 4 tuần, nhóm dùng chiết xuất đậu đỏ có nồng độ DeltaHDL-C tăng đáng kể so với nhóm giả dược (3,76 +- 7,79 mg/dL so với -0,08 +- 6,03 mg/dL) [3]. Đến tuần thứ 8, nồng độ HDL-C ở nhóm chiết xuất quay về mức ban đầu (0,36 +- 5,36 mg/dL), trong khi nhóm giả dược giảm xuống dưới mức nền (-3,17 +- 7,79 mg/dL) [3].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Mặc dù các nghiên cứu trên chuột cho thấy tiềm năng chống béo phì và hỗ trợ chuyển hóa đường huyết, dữ liệu trên người vẫn còn rất hạn chế [4]. Đánh giá tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng các nghiên cứu trên động vật về mối liên quan giữa tiêu thụ đậu đỏ và việc kiểm soát béo phì hay rối loạn lipid máu còn đưa ra kết quả không nhất quán, thậm chí trái ngược nhau [4]. Do đó, hiệu quả thực tế của đậu đỏ trong việc phòng ngừa và kiểm soát bệnh đái tháo đường týp 2 ở người vẫn chưa được xác định chắc chắn [4].

Đặc biệt, không có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh ăn nhiều đậu đỏ đem lại lợi thế đặc thù cho phụ nữ mang thai, cũng như không có bằng chứng khoa học khẳng định loại hạt này trực tiếp làm tăng hoặc giảm trương lực cơ trơn tử cung.

Nhu cầu folate trong thai kỳ và rủi ro quá liều

Folate (vitamin B9) là dưỡng chất quan trọng hàng đầu trong giai đoạn đầu mang thai. Tình trạng thiếu hụt folate làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh (NTDs) và sinh non [5]. Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2020 tại Bangladesh trên 110 cặp mẹ con (55 ca trẻ bị thoát vị tủy - màng tủy và 55 ca đối chứng) cho thấy các bà mẹ ở cả hai nhóm đều tiêu thụ chưa tới một nửa mức khuyến nghị 600 microg folate mỗi ngày [6]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc bổ sung acid folic hoặc tăng cường chất này vào thực phẩm giúp giảm thiểu nguy cơ dị tật ống thần kinh [6, 7].

Tuy nhiên, việc bổ sung dưỡng chất này cần giữ ở mức hợp lý. Tổng quan năm 2025 chỉ ra rằng nồng độ folate trong huyết tương mẹ quá cao có thể làm tăng đáng kể nguy cơ trẻ mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ (ASD) [7]. Ngược lại, mức bổ sung vừa phải 400 microg/ngày acid folic từ thực phẩm và viên uống giúp giảm nguy cơ ASD ở trẻ sơ sinh, phản ánh mối quan hệ hình chữ "U" [7]. Bổ sung quá mức cũng có thể thúc đẩy phát triển tế bào thần kinh quá nhanh, hình thành các mạng lưới thần kinh dễ bị kích thích và làm tăng nguy cơ co giật ở thế hệ con [7].

Hiểu lầm thường gặp về đậu đỏ khi mang thai

Nhiều người tin rằng ăn càng nhiều đậu đỏ càng bổ máu và giúp thai nhi tăng cân nhanh. Đây là nhận định chưa có cơ sở thực tế. Đậu đỏ cung cấp dinh dưỡng lành mạnh nhưng không thể thay thế cho chế độ ăn đa dạng hoặc các vi chất được bác sĩ chỉ định.

Một giả thuyết truyền miệng khác lo ngại ăn đậu đỏ sẽ kích thích co bóp tử cung gây sảy thai hoặc sinh non. Hiện tại không có dữ liệu khoa học nào xác nhận đậu đỏ azuki có chứa hoạt chất làm tăng trương lực cơ tử cung ở người. Tuy nhiên, việc ăn quá nhiều cùng lúc dễ dẫn đến chướng bụng, đầy hơi, gây cảm giác khó chịu ở vùng bụng dưới khiến thai phụ nhầm lẫn với các cơn co thắt.

Những ai nên thận trọng khi dùng đậu đỏ?

Mẹ bầu có hệ tiêu hóa nhạy cảm, thường xuyên bị trào ngược, ợ hơi hoặc rối loạn tiêu hóa cần hạn chế lượng đậu ăn vào mỗi bữa. Lớp vỏ giàu xơ của đậu có thể làm chậm quá trình tiêu hóa và gây cảm giác ậm ạch khó chịu.

Các thai phụ đang điều trị bệnh lý động kinh bằng thuốc như phenytoin natri, carbamazepine hoặc phenobarbital cũng cần đặc biệt chú ý đến tổng lượng folate nạp vào cơ thể [7]. Acid folic có thể làm giảm nồng độ thuốc chống co giật trong máu, làm tăng nguy cơ khởi phát cơn co giật, do đó liều lượng bổ sung vi chất này cần được bác sĩ điều chỉnh dựa trên xét nghiệm định kỳ [7].

Hướng dẫn sử dụng đậu đỏ hợp lý cho thai phụ

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng mà không gặp tác dụng phụ khó chịu, thai phụ nên áp dụng các lưu ý sau:

  • Ngâm và nấu chín kỹ: Trước khi chế biến, nên ngâm hạt đậu trong nước từ 6 đến 8 tiếng để làm mềm vỏ hạt và giảm bớt các hợp chất gây đầy hơi. Luôn nấu chín nhừ đậu trước khi dùng [1].
  • Khống chế khẩu phần: Chỉ nên ăn từ 1 đến 2 lần mỗi tuần, mỗi lần một chén nhỏ (khoảng 30–50g hạt khô đã nấu chín), dùng xen kẽ với các loại ngũ cốc và rau xanh khác.
  • Chế biến đơn giản: Nấu chè đậu đỏ ít đường, nấu cháo hoặc súp hầm. Tránh ăn các món đậu xào nhiều dầu mỡ hoặc nấu chung với quá nhiều đường cát.
  • Lắng nghe cơ thể: Nếu thấy bụng ấm ách hoặc khó tiêu sau khi ăn, cần giảm lượng dùng ở lần sau.

Đậu đỏ azuki là một thực phẩm bổ dưỡng, nhưng phụ nữ mang thai chỉ nên dùng ở mức độ vừa phải như một phần của chế độ ăn cân bằng. Việc lạm dụng bất kỳ loại thực phẩm nào đều không mang lại lợi ích cộng gộp và có thể gây khó chịu cho đường tiêu hóa. Mẹ bầu luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi lớn trong chế độ ăn uống hoặc bổ sung vi chất hàng ngày.