Thắc mắc phổ biến về việc dùng muồng truổng khi mang thai

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ thiên nhiên để cải thiện sức khỏe hoặc hỗ trợ trị bệnh khi mang thai vì nghĩ thảo mộc luôn lành tính. Muồng truổng (còn được biết đến với tên gọi khoa học là Zanthoxylum avicennae thuộc họ Rutaceae) là một cây thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền [1], [2]. Rễ, lá và quả của cây thường được thu hái để dùng làm thuốc chữa nhiều chứng bệnh khác nhau [1].

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là phụ nữ mang thai có nên sử dụng dược liệu này hay không? Câu trả lời ngắn gọn theo khoa học là: Phụ nữ mang thai không nên dùng muồng truổng. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của vị thuốc này trên phụ nữ có thai, và các bằng chứng thực nghiệm cho thấy hoạt chất từ cây tiềm ẩn độc tính tế bào đáng kể [1], [3], [2].

Cơ chế sinh học và những cảnh báo độc tính tế bào

Dược liệu muồng truổng chứa hỗn hợp nhiều hoạt chất bay hơi và tinh dầu đậm đặc [1], [3]. Trong các phân tích thành phần hóa học, tinh dầu và dịch chiết của cây thể hiện hoạt tính sinh học rất mạnh đối với nhiều dòng tế bào [1], [2]. Khi đi vào cơ thể thai phụ, các hợp chất có hoạt tính sinh học cao chưa được kiểm soát liều lượng có thể đi qua hàng rào tuần hoàn, gây tác động bất lợi đến sự phân chia tế bào hoặc kích thích niêm mạc nội tạng.

Mặc dù trong dân gian có các lo ngại truyền miệng về nguy cơ kích thích co thắt cơ trơn gây nguy hiểm cho thai kỳ, các nghiên cứu hóa sinh hiện đại tập trung nhiều hơn vào hoạt tính ức chế và tiêu diệt tế bào của muồng truổng [3], [2]. Các chất có khả năng làm ngưng trệ chu kỳ tế bào và gây chết tế bào nếu tiếp xúc với phôi thai đang phát triển nhanh có thể dẫn đến nguy cơ dị tật hoặc cản trở sự làm tổ bình thường của thai nhi.

Nghiên cứu khoa học nói gì về muồng truổng (Zanthoxylum avicennae)?

Để hiểu rõ hơn về loại cây này, các nhà khoa học đã tiến hành một số khảo sát thành phần hóa học và tác động dược lý invitro (trong ống nghiệm) cũng như invivo (trên động vật):

Nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành chiết xuất tinh dầu từ lá cây muồng truổng bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước và phân tích qua hệ thống GC-MS [3]. Kết quả xác định được 72 hợp chất, chiếm 98,15% tổng diện tích pic [3]. Đáng chú ý, tinh dầu này thể hiện hoạt tính kháng u rất mạnh đối với dòng tế bào khối u K-562 ở người với chỉ số IC50 chỉ ở mức 1,76 microg/mL, đồng thời thể hiện khả năng kháng khuẩn vừa phải trên ba loại vi khuẩn thử nghiệm [3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2014 tiếp tục phân tích thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của tinh dầu từ cây muồng truổng [1]. Bằng phương pháp tương tự, các tác giả đã định danh được 68 hợp chất, chiếm 97,89% tổng diện tích pic, chủ yếu là các hợp chất sesquiterpenoid và monoterpene [1]. Thử nghiệm độc tính bằng mô hình ấu trùng tôm (Lethal-to-prawn larva) và đánh giá kháng nấm bằng ống nghiệm nghiêng cho thấy tinh dầu muồng truổng có độc tính tế bào mạnh và hoạt tính kháng nấm rất cao, mạnh nhất đối với chủng Rhizoctonia solani AG1-1A [1].

Đến năm 2012, một nhóm nghiên cứu đã kiểm tra sâu hơn cơ chế của dịch chiết thảo dược muồng truổng (ký hiệu YBBEs) trên tế bào ung thư biểu mô tế bào gan HA22T ở cả mô hình ống nghiệm lẫn mô hình chuột nhắt thiếu hụt miễn dịch (nude mouse xenograft) [2]. Nghiên cứu sử dụng các xét nghiệm đo màu MTT, phương pháp Western blot, phân tích dòng chảy tế bào (flow cytometry) và can thiệp siRNA [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết muồng truổng ức chế mạnh sự sống của tế bào HA22T phụ thuộc vào liều lượng, làm giảm các protein liên quan đến tăng sinh tế bào và gây dừng chu kỳ tế bào ở pha G2/M thông qua cơ chế kích hoạt protein phosphatase 2A (PP2A) [2]. Khi cấy khối u vào chuột nhắt, dịch chiết này cũng làm chậm đáng kể sự phát triển khối u gan [2].

Ngoài ra, một nghiên cứu di truyền vào năm 2022 đã giải trình tự toàn bộ hệ gen lục lạp của muồng truổng bằng công nghệ giải trình tự thông lượng cao [4]. Chiều dài bộ gen lục lạp được ghi nhận là 158.568 cặp base (bp), với hàm lượng GC đạt 38,4%, mã hóa 131 gen gồm 88 gen mã hóa protein, 37 gen tRNA và 6 gen rRNA [4]. Phân tích phát sinh loài xác nhận muồng truổng có quan hệ họ hàng rất gần với các loài cùng chi như sâm cau gai (Zanthoxylum nitidum), Zanthoxylum esquirolii và Zanthoxylum motuoense [4].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng lâm sàng

Các dữ liệu nghiên cứu kể trên xác nhận muồng truổng là một loài thảo dược chứa hàm lượng cao các thành phần bay hơi có hoạt tính diệt khuẩn, kháng nấm và gây độc tế bào ung thư [1], [3], [2]. Đây là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho ngành hóa sinh và phát triển thuốc trong tương lai [1], [3].

Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là:

  • Toàn bộ dữ liệu độc tính và ức chế tế bào mới chỉ được thực hiện trên tế bào ung thư trong ống nghiệm, trên ấu trùng tôm hoặc trên mô hình cấy ghép u ở chuột [1], [3], [2].
  • Hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá độc tính sinh sản, ảnh hưởng lên thai nhi, khả năng qua nhau thai hay tương tác nội tiết trên cơ thể người.
  • Thiếu vắng các hướng dẫn y khoa chuẩn hóa về khoảng liều điều trị an toàn cho người khỏe mạnh, chứ chưa nói đến nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ có thai.

Hiểu lầm thường gặp: Cứ thảo dược tự nhiên là an toàn

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thu hái tự nhiên, nhất là các loại thảo mộc dùng lâu đời trong dân gian, thì không gây hại cho thai kỳ. Sự thật là nhiều loại cây cỏ chứa các độc chất nội sinh để tự bảo vệ trước vi sinh vật và côn trùng [1].

Chính các thành phần mang lại tác dụng sinh học mạnh của muồng truổng, chẳng hạn như tính kháng nấm hay khả năng gây chết tế bào khối u [1], [3], [2], cũng có thể trở thành yếu tố nguy hiểm cho một cơ thể đang trong giai đoạn nhạy cảm như bào thai. Do đó, việc tự ý sắc lá, rễ hay quả muồng truổng để uống chữa bệnh khi chưa có sự kiểm nghiệm khoa học rõ ràng là hành động tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường.

Ai nên thận trọng và kiêng kỵ tuyệt đối?

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ chuẩn bị mang thai: Cần kiêng sử dụng muồng truổng dưới mọi hình thức (uống, đắp lượng lớn hay dùng tinh dầu đậm đặc). Do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên thai kỳ và các bằng chứng thực nghiệm đều ghi nhận hoạt tính độc tế bào mạnh [1], [3], [2], việc tránh dùng là nguyên tắc phòng ngừa tối quan trọng.
  • Phụ nữ đang cho con bú: Hoạt chất trong tinh dầu và dịch chiết có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây nguy cơ kích ứng tiêu hóa hoặc dị ứng cho trẻ sơ sinh.
  • Người có tiền sử bệnh gan, thận: Vì các chiết xuất từ cây có hoạt tính sinh học rất cao tác động tới sự sống tế bào [2], những bệnh nhân có tổn thương tạng mạn tính cần hết sức thận trọng và tham khảo chuyên gia y tế trước khi tiếp xúc.

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Trong đời sống thường nhật, việc tiếp xúc với các cây cỏ như muồng truổng cần tuân thủ các nguyên tắc y tế rõ ràng:

  • Tuyệt đối không tự ý uống: Không dùng rễ, thân, lá hoặc quả muồng truổng để sắc nước uống hay ngâm rượu uống trị bệnh trong suốt quá trình thai kỳ [1].
  • Không dùng tinh dầu bừa bãi: Tránh xông hơi hay bôi các sản phẩm chứa tinh dầu muồng truổng lên vùng bụng hoặc diện tích da lớn khi mang thai do tính độc tế bào đã được ghi nhận trên thực nghiệm [1], [3].
  • Hỏi ý kiến bác sĩ: Khi có bất kỳ triệu chứng ốm nghén, cảm sốt hay rối loạn tiêu hóa nào trong lúc có thai, thai phụ cần thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa thay vì tự tìm kiếm các bài thuốc thảo mộc truyền miệng chưa rõ độ an toàn.

Kết luận

Muồng truổng (Zanthoxylum avicennae) là loài thực vật có tiềm năng dược lý đáng chú ý nhờ đặc tính kháng nấm, kháng khuẩn và ức chế tế bào ung thư mạnh trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1], [3], [2]. Dẫu vậy, thảo dược này hiện hoàn toàn không có dữ liệu chứng minh an toàn cho phụ nữ mang thai. Để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và bé, thai phụ nên kiêng tuyệt đối việc sử dụng dược liệu này và luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.