Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về quả tai chua

Quả tai chua từ lâu đã là thứ quả dân dã quen thuộc trong ẩm thực miền Bắc nước ta, thường dùng nấu canh chua, kho cá để tạo vị thanh dịu mát lành. Nhiều bà bầu trong giai đoạn ốm nghén, nhạt miệng thường rất thèm vị chua tự nhiên này để kích thích cảm giác ngon miệng. Tuy nhiên, cùng với trào lưu sử dụng thảo mộc và thực phẩm chức năng tự nhiên, các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ vỏ, quả chi Garcinia (như tai chua) để giảm cân, thanh lọc cơ thể cũng xuất hiện ngày một nhiều. Điều này khiến không ít phụ nữ mang thai băn khoăn: liệu dùng tai chua tươi hay các dạng chiết xuất cô đặc có thực sự an toàn cho thai nhi?

Để trả lời ngắn gọn: phụ nữ mang thai dùng một lượng nhỏ quả tai chua tươi làm gia vị nấu nướng thông thường được xem là an toàn dựa trên kinh nghiệm ẩm thực lâu đời. Tuy nhiên, thai phụ tuyệt đối KHÔNG NÊN sử dụng các loại thực phẩm bổ sung, viên uống hay sản phẩm chiết xuất cô đặc từ quả và vỏ tai chua. Hiện tại, giới y khoa hoàn toàn thiếu hụt các dữ liệu lâm sàng về độ an toàn sinh sản của các hoạt chất cô đặc này đối với thai nhi và người mẹ.

Cơ chế tác động và những hoạt chất cần lưu ý

Cây tai chua (tên khoa học là Garcinia cowa) thuộc chi Garcinia, cùng họ với loài Garcinia cambogia vốn rất nổi tiếng trong các sản phẩm hỗ trợ kiểm soát cân nặng. Vỏ và quả của các loài thuộc chi này chứa hàm lượng đáng kể axit hydroxycitric (HCA), cùng nhiều hợp chất sinh học thứ cấp như flavanone glycoside, xanthone hay các chất chống oxy hóa mạnh [1], [2], [3].

Ở người bình thường, hoạt chất HCA thường được quảng bá với cơ chế ức chế quá trình tổng hợp chất béo và hạn chế cảm giác thèm ăn [4]. Song, quá trình mang thai là giai đoạn cơ thể người mẹ cần tích lũy và chuyển hóa năng lượng liên tục nhằm nuôi dưỡng bánh rau và thai nhi phát triển hoàn chỉnh. Khi dung nạp các chất chiết xuất nồng độ cao tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa lipid, cơ thể có nguy cơ chịu những xáo trộn sinh hóa bất lợi. Hơn nữa, các chất có hoạt tính sinh học phân lập từ thân hay vỏ tai chua từng được ghi nhận sở hữu độc tính tế bào trong điều kiện phòng thí nghiệm [2]. Khi các hoạt chất này đi vào cơ thể thai phụ dưới dạng cô đặc, chưa ai có thể khẳng định liệu chúng có vượt qua hàng rào nhau thai gây ảnh hưởng tới quá trình phân chia tế bào non nớt của thai nhi hay không.

Nghiên cứu nói gì về độ an toàn và độc tính của chi Garcinia?

Để đánh giá tính an toàn của tai chua và các loài cùng chi, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc học, song phần lớn mới dừng lại ở động vật, tế bào hoặc trên đối tượng người lớn khỏe mạnh không mang thai.

Nghiên cứu của một nhóm tác giả công bố năm 2005 đã tiến hành khảo sát dịch chiết hexan và cloroform từ vỏ quả tai chua (Garcinia cowa) trên mô hình nấm mốc trong phòng thí nghiệm [3]. Thử nghiệm cho thấy ở nồng độ 3000 ppm, các dịch chiết này ức chế hoàn toàn sự phát triển của nấm Aspergillus flavus, đồng thời ở nồng độ 2000 ppm đã ức chế 100% việc sản sinh độc tố aflatoxin B1 nhờ khả năng chống oxy hóa mạnh [3]. Dù khẳng định tiềm năng chống nấm và chống oxy hóa của vỏ quả tai chua, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên mô hình ống nghiệm, hoàn toàn không cung cấp dữ liệu độc tính trên cơ thể người hay phụ nữ có thai [3].

Tương tự, nghiên cứu công bố năm 2007 đã phân lập các hợp chất từ thân cây tai chua (Garcinia cowa), bao gồm ba flavanone glycoside mới đặt tên là garccowaside A, B, C [2]. Mười hai hợp chất sau khi phân lập đã được đưa vào thử nghiệm hoạt tính gây độc tế bào [2]. Kết quả ghi nhận một số hợp chất biểu hiện độc tính nhất định đối với tế bào nuôi cấy [2]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ thực hiện trên dòng tế bào biệt hóa trong phòng thí nghiệm, không phản ánh chính xác tác động khi một phụ nữ mang thai dung nạp qua đường tiêu hóa [2].

Một nghiên cứu khác năm 2020 phát hiện dịch chiết từ lá tai chua và nấm nội sinh sống trên cây có hoạt tính sinh học ảnh hưởng lên cảm biến sửa chữa DNA theo liều lượng [5]. Nghiên cứu chỉ ra các chất chuyển hóa thứ cấp của cây tai chua có thể tác động đến quá trình chết theo chu trình (apoptosis) hoặc làm ngừng chu kỳ tế bào ung thư [5]. Dữ liệu này tuy mở ra triển vọng bào chế thuốc chống ung thư nhưng lại là lời cảnh báo lớn đối với phụ nữ mang thai: các chất can thiệp vào chu kỳ tế bào và sửa chữa DNA tuyệt đối không an toàn khi thai nhi đang trong giai đoạn tạo phôi và biệt hóa cơ quan [5].

Xem xét về tổng quan độc học của chi Garcinia và hoạt chất chính HCA, một bài tổng quan công bố năm 2012 cho thấy trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, chiết xuất Garcinia cambogia/HCA được phân loại mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ có hại (NOAEL) lên tới 1240 mg/kg/thể trọng/ngày [4]. Thử nghiệm trên chuột bạch Albino ở mức liều gấp 233 lần liều tương đương ở người (1500 mg HCA/ngày) không ghi nhận tử vong hay dị tật bẩm sinh qua hai thế hệ chuột [4]. Tuy nhiên, bài viết nhấn mạnh rằng hầu hết các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) ở người chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ, thời gian can thiệp ngắn dưới 12 tuần và chỉ tập trung vào người thừa cân, béo phì [4]. Chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào được phép tiến hành trên phụ nữ mang thai để xác minh tính an toàn đối với sự phát triển của bào thai [4].

Đáng chú ý hơn, một bài tổng quan công bố năm 2021 đã đưa ra cảnh báo về các báo cáo ca bệnh ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng liên quan đến việc dùng thực phẩm bổ sung chứa Garcinia [1]. Các biến chứng ghi nhận chủ yếu bao gồm tổn thương gan cấp tính, độc tính thụ thể serotonin và hội chứng hưng cảm nhẹ [1]. Dù Garcinia tự nhiên đã được dùng làm thực phẩm nhiều thế kỷ ở Đông Nam Á và thuộc nhóm nhìn chung được công nhận an toàn (GRAS), các chế phẩm viên uống thường chứa phức hợp nhiều thành phần, dễ gây tương tác chéo hoặc tồn dư độc tính chưa xác định [1].

Lợi ích ẩm thực đối lập với giới hạn của bằng chứng y học

Việc sử dụng quả tai chua tươi hoặc khô làm gia vị nấu nướng từ lâu đã mang lại giá trị ẩm thực rõ rệt. Vị chua dịu kích thích bài tiết dịch vị, giúp giảm ốm nghén và bổ sung một lượng chất chống oxy hóa tự nhiên [3].

Tuy vậy, giới hạn lớn nhất của y học hiện đại đối với tai chua chính là: chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai. Dữ liệu hiện có chủ yếu lấy từ thử nghiệm ống nghiệm [5], [2], [3], nghiên cứu động vật gặm nhấm [4], hoặc trên nhóm người lớn giảm cân [1], [4]. Việc chuyển dịch kết quả từ chuột hay tế bào sang cơ thể nhạy cảm của người mang thai là điều hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn rủi ro khôn lường. Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá về các thảo dược trong thai kỳ nhấn mạnh rằng nhiều dữ liệu nghiên cứu độc tính động vật trước đây tồn tại nhiều sai sót, không chuẩn hóa theo quy chuẩn quốc tế, do đó việc kết luận an toàn cho phụ nữ có thai đòi hỏi sự kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt [6].

Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là quan niệm "cứ thảo mộc tự nhiên thì 100% lành tính". Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng người tiêu dùng thường mặc định thực phẩm chức năng từ thảo mộc là vô hại, khiến họ vô tư sử dụng mà không thông báo cho bác sĩ điều trị, làm nhiều ca ngộ độc gan bị bỏ sót hoặc chẩn đoán muộn [1]. Tương tự, nghiên cứu năm 2022 cũng nhấn mạnh rằng nhận thức sai lệch của xã hội về mức độ an toàn của một chất tự nhiên dễ dẫn đến việc lạm dụng trong thai kỳ dù bằng chứng y khoa chưa hề cho phép [7].

Một hiểu lầm khác là đánh đồng việc "ăn canh nấu tai chua" với việc "uống viên chiết xuất vỏ tai chua/Garcinia". Khi nấu canh, một vài lát tai chua chỉ cung cấp một lượng axit hữu cơ rất nhỏ tạo vị. Ngược lại, viên nang chiết xuất chứa hàm lượng hoạt chất cô đặc gấp hàng chục đến hàng trăm lần, có khả năng gây áp lực chuyển hóa lớn lên gan, thận và hệ tuần hoàn của người mẹ [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng với quả tai chua?

Bên cạnh phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh xa các dạng chiết xuất cô đặc, những đối tượng sau cũng cần hết sức cẩn trọng:

  • Phụ nữ đang cho con bú: Tương tự thai kỳ, chưa có dữ liệu hoạt chất HCA hay các dẫn xuất glycoside từ tai chua có bài tiết qua sữa mẹ hay không, do đó không nên dùng các dạng thực phẩm chức năng [1].
  • Người có tiền sử bệnh gan: Các báo cáo ghi nhận chiết xuất Garcinia có liên quan tới tổn thương tế bào gan cấp [1].
  • Người đang dùng thuốc hướng thần hoặc thuốc trầm cảm: Nguy cơ xảy ra độc tính serotonin khi kết hợp với các hoạt chất nhóm Garcinia đã được cảnh báo [1].
  • Người mắc bệnh dạ dày, viêm loét: Axit tự nhiên trong tai chua nồng độ cao có thể kích ứng niêm mạc gây ợ chua, đau rát thượng vị.

Cách áp dụng thực tế an toàn cho bà bầu

Để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và bé, phụ nữ mang thai nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Chỉ dùng dạng thực phẩm tự nhiên: Thai phụ chỉ nên dùng tai chua như một loại gia vị thông thường, dùng một vài lát quả tươi hoặc quả khô sạch để nấu canh chua, kho cá nhằm tăng hương vị bữa ăn.
  • Dùng lượng vừa phải: Không nên lạm dụng ăn quá chua hoặc ăn liên tục nhiều bữa trong tuần để tránh cồn cào đường tiêu hóa.
  • Tránh tuyệt đối thực phẩm chức năng chứa Garcinia: Mọi viên uống giảm cân, trà tiêu mỡ, bột cô đặc dán nhãn chứa chiết xuất tai chua hay Garcinia đều phải loại bỏ hoàn toàn trong suốt thai kỳ và thời gian cho con bú [1].
  • Thảo luận với bác sĩ: Khi có bất kỳ thắc mắc nào về chế độ dinh dưỡng hoặc có dấu hiệu mệt mỏi, vàng da, rối loạn tiêu hóa sau khi ăn, thai phụ cần tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa ngay lập tức.

Kết luận

Quả tai chua là nét đẹp trong văn hóa ẩm thực truyền thống và an toàn khi bà bầu dùng một lượng nhỏ để nêm nếm món ăn thường ngày. Tuy nhiên, các chế phẩm cô đặc, viên uống chiết xuất từ quả và vỏ tai chua lại hoàn toàn thiếu hụt bằng chứng an toàn sinh sản và tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan [1]. Phụ nữ mang thai hãy là người tiêu dùng thông thái, giữ lối ăn uống cân bằng, tự nhiên và luôn tham vấn bác sĩ trước khi đưa bất kỳ sản phẩm bổ sung nào vào cơ thể.