Nhiều người có thói quen dùng thảo dược bồi bổ cơ thể mỗi ngày. Bột tam thất bắc thường được xem là vị thuốc quý giúp tăng lực, trị bầm tím và hỗ trợ tuần hoàn máu. Tuy nhiên, người có chỉ số đo thường xuyên ở mức thấp lại e ngại nguy cơ mệt mỏi, choáng váng khi sử dụng loại bột này.
Người bị huyết áp thấp không nên tự ý uống bột tam thất hằng ngày nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Dược liệu này chứa các hoạt chất có khả năng làm giãn mạch, hạ huyết áp và làm chậm quá trình đông máu. Việc dùng thường xuyên có thể khiến mức áp lực lòng mạch tụt sâu hơn, làm tăng triệu chứng hoa mắt, chóng mặt.
Cơ chế tác động lên mạch máu và tim mạch
Thành phần hoạt tính sinh học quan trọng nhất trong củ tam thất bắc là các saponin toàn phần (Panax notoginseng saponins - PNS) [1], [2]. Y văn và các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận PNS có khả năng gây giãn mạch máu ngoại vi và hạ huyết áp [3], [2]. Hoạt chất này tác động lên tính thông thoáng của lòng mạch, giúp dòng máu lưu thông bớt lực cản [3], [2].
Cùng với tác dụng hạ huyết áp, tam thất bắc còn thúc đẩy lưu thông máu, phân tán ứ huyết và điều hòa chuyển hóa năng lượng ở cấp độ ty thể tế bào [3], [2]. Tuy nhiên, đối với người vốn đã có trương lực mạch máu yếu hoặc áp lực nội mạch thấp, tác dụng làm giãn mạch có thể trực tiếp kéo áp lực máu xuống dưới ngưỡng bình thường. Khi mạch máu giãn ra nhanh mà lực co bóp của tim không bù trừ kịp thời, người dùng dễ gặp phản ứng phụ.
Bên cạnh đó, saponin trong tam thất bắc còn ức chế sự kết tập tiểu cầu và làm thay đổi thời gian đông máu [1], [4]. Thảo dược này tác động lên nhiều chu trình sinh hóa như làm chậm thời gian đông máu huyết tương và kéo dài thời gian chảy máu [4]. Sự phối hợp giữa việc giãn mạch, hạ huyết áp và chống kết tập tiểu cầu đòi hỏi hệ tuần hoàn phải thích ứng liên tục [2], [4].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận về dược liệu
Các nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng đã khảo sát chi tiết hoạt tính hạ huyết áp và ảnh hưởng mạch máu của tam thất bắc trên nhiều nhóm đối tượng. Cụ thể, các thử nghiệm tập trung vào các mặt sau:
Năm 2013, một tổng quan hệ thống gồm 17 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 1.747 bệnh nhân mắc bệnh mạch vành đã đánh giá độ an toàn của các chế phẩm uống chứa tam thất bắc [5]. Tổng quan ghi nhận có 9 thử nghiệm báo cáo về biến cố bất lợi [5]. Trong đó, 1 thử nghiệm trên 80 bệnh nhân cho thấy việc dùng thuốc dẫn đến hạ huyết áp và tăng nhịp tim phản xạ (RR 0,03; khoảng tin cậy 95% từ 0,00 đến 0,543) [5]. Ngoài ra, các thử nghiệm nhỏ khác ghi nhận những triệu chứng kèm theo như buồn nôn (1 thử nghiệm, n = 48), chóng mặt (1 thử nghiệm, n = 48), nôn ói (1 thử nghiệm, n = 48) và phát ban đỏ (1 thử nghiệm, n = 100) [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên 90 bệnh nhân chấn thương sọ não vừa kèm tràn dịch não cũng ghi nhận tam thất có tác dụng hạ mỡ máu và hạ huyết áp bên cạnh việc thúc đẩy tuần hoàn máu làm tan máu bầm [3]. Các hạt nano tam thất phối hợp còn giúp điều hòa nồng độ các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-2 và IL-6 trong huyết thanh chuột chấn thương não sau 1, 3 và 5 ngày can thiệp (P < 0,05) [3].
Năm 2009, một nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu đã đối chiếu hiệu quả chống kết tập tiểu cầu và chống đông máu giữa tam thất bắc sống và tam thất bắc đã qua chế biến nhiệt (hấp chín) [4]. Kết quả thử nghiệm trên máy đo độ ngưng tập tiểu cầu và máy phân tích đông máu cho thấy cả hai dạng đều ức chế mạnh sự kết tập tiểu cầu do collagen kích hoạt, đồng thời kéo dài các chỉ số đông máu gồm PT, APTT và TT [4]. Khi cho chuột uống dịch chiết tam thất sống hoặc chín, thời gian chảy máu in vivo của động vật đều bị kéo dài đáng kể [4].
Một nghiên cứu năm 2024 sử dụng mô hình cá ngựa vằn đã làm rõ cơ chế chống huyết khối của saponin protopanaxatriol (PTS) chiết xuất từ tam thất [6]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy PTS giúp giảm huyết khối tĩnh mạch đuôi do axit arachidonic gây ra, phục hồi lưu lượng máu, đồng thời làm tăng nhịp tim và tốc độ dòng máu [6]. Xét nghiệm qPCR cho thấy PTS ức chế các gene liên quan đến đông máu, phản ứng viêm và chết tế bào thông qua việc can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu NF-kappaB và PI3K/Akt [6].
Lợi ích tim mạch và giới hạn của các bằng chứng
Tam thất bắc được chứng minh mang lại nhiều lợi ích tiềm năng trong việc chống huyết khối, giảm tái phát cơn đau thắt ngực và bảo vệ mô cơ tim [5], [6]. Hoạt chất từ củ tam thất còn có khả năng bảo vệ tế bào thần kinh, chống viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ điều hòa hoạt động của trục thần kinh trung ương [1].
Dù vậy, các bằng chứng hiện có bộc lộ những giới hạn rõ rệt khi xét riêng trên người có huyết áp thấp. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được thiết kế riêng trên nhóm người có huyết áp thấp mạn tính; hầu hết dữ liệu thu thập từ bệnh nhân bệnh mạch vành, người sau phẫu thuật sọ não hoặc thử nghiệm trên động vật [3], [5], [6]. Đánh giá hệ thống năm 2013 cũng chỉ rõ các thử nghiệm lâm sàng hiện có cỡ mẫu còn nhỏ, nguy cơ sai lệch phương pháp cao, khiến kết luận về hiệu quả kiểm soát tim mạch lâu dài chưa thực sự vững chắc [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bột tam thất
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng tam thất có họ hàng với nhân sâm nên có thể dùng làm thuốc đại bổ nguyên khí, nâng huyết áp cho người ốm yếu. Trên thực tế, tam thất là dược liệu thuộc nhóm hoạt huyết, hóa ứ và có tác dụng làm hạ chỉ số áp lực máu [3], [2]. Việc người huyết áp thấp dùng tam thất để kích huyết áp lên là phương pháp không đúng bản chất dược lý.
Nhiều người cũng tin rằng bột tam thất là thảo dược lành tính nên có thể uống thay trà mỗi ngày mà không gặp bất kỳ rủi ro nào. Tuy nhiên, dữ liệu an toàn lâm sàng ghi nhận các biến cố như tụt huyết áp, nhịp tim nhanh, chóng mặt và buồn nôn hoàn toàn có thể xảy ra ở những người có thể trạng nhạy cảm [5]. Uống bột sống kéo dài mà không kiểm soát chỉ số đo có thể khiến cơ thể mệt mỏi triền miên.
Một hiểu lầm khác là đánh đồng tác dụng giữa tam thất sống và tam thất chín. Thử nghiệm năm 2009 cho thấy tam thất hấp chín làm tăng đáng kể tác dụng chống đông máu và chống kết tập tiểu cầu so với dạng bột sống, thời gian hấp càng lâu thì hoạt tính này càng mạnh [4]. Nếu không phân biệt rõ cách chế biến, nguy cơ xuất huyết và rối loạn huyết động có thể tăng cao [4].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Nhóm đối tượng cần thận trọng hàng đầu chính là những người có huyết áp thấp hoặc huyết áp không ổn định. Tác dụng hạ áp và làm tăng nhịp tim phản xạ của tam thất có thể làm trầm trọng thêm các cơn thiếu máu não cục bộ gây ngất xỉu [5]. Người bệnh có các triệu chứng như hay hoa mắt khi đứng dậy, thể trạng suy nhược cần tránh uống tự do.
Những người đang gặp vấn đề về rối loạn đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không nên dùng tam thất bắc hằng ngày. Dược liệu này kéo dài thời gian chảy máu và ức chế kết tập tiểu cầu, làm tăng nguy cơ xuất huyết khó cầm [4]. Người đang sử dụng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu cần có ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác hiệp đồng nguy hiểm.
Trích đoạn nghiên cứu hiện hành không cung cấp dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm này cần tránh dùng thảo dược khi chưa có chỉ định chuyên môn rõ ràng. Bất kỳ ai xuất hiện triệu chứng phát ban, buồn nôn hoặc chóng mặt khi bắt đầu sử dụng cần lập tức ngưng thuốc [5].
Cách dùng hợp lý và theo dõi an toàn
Đối với người có tiền sử huyết áp thấp nhưng cần dùng tam thất để trị chấn thương bầm tím, chỉ nên dùng với lượng vừa phải sau khi đã thăm khám bác sĩ. Tránh hoàn toàn việc sử dụng kéo dài hằng ngày như một loại nước uống giải khát hoặc thực phẩm chức năng vô hại. Cần theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo chuyên dụng trước và sau các lần sử dụng để phát hiện sớm các đợt tụt áp.
Thời điểm sử dụng không nên là lúc bụng đói cồn cào để phòng ngừa nguy cơ xót ruột, buồn nôn hoặc hạ áp thế đứng [5]. Khi có nhu cầu dùng bột tam thất, nên tham khảo bác sĩ y học cổ truyền về cách phối ngũ dược liệu hoặc chuyển đổi sang dạng tam thất hấp chín tùy thuộc vào mục đích bồi dưỡng hay hoạt huyết cầm máu [4]. Tuyệt đối không tự ý tăng liều khi thấy cơ thể có dấu hiệu mệt mỏi.
Người bị huyết áp thấp cần hiểu rõ cơ chế giãn mạch, hạ áp và chống đông của bột tam thất trước khi quyết định đưa vào chế độ dùng hằng ngày [2], [4]. Thảo dược tự nhiên chỉ phát huy giá trị tích cực khi dùng đúng đối tượng và đúng liều lượng chỉ định. Luôn chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ an toàn cho hệ thống tim mạch của bản thân.
