Thói quen truyền miệng và nỗi lo của thai phụ
Trong thai kỳ, việc dùng các loại lá cây, thảo dược dân gian nấu nước uống để bồi bổ hoặc giải nhiệt là thói quen phổ biến của nhiều gia đình Việt Nam. Cây tai tượng đuôi chồn thường được đồn thổi với nhiều tác dụng chữa bệnh trong vườn nhà. Không ít thai phụ thắc mắc liệu loại cây này có an toàn cho em bé hay không.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ an toàn thai kỳ là thai phụ tuyệt đối không tự ý sử dụng tai tượng đuôi chồn. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả của loài cây này đối với phụ nữ mang thai. Mọi nguy cơ tiềm ẩn liên quan đến co bóp tử cung bất thường đều có thể đe dọa trực tiếp sự an toàn của thai nhi.
Cảnh báo nguy cơ kích thích co bóp tử cung chưa kiểm chứng
Nhiều loại thảo dược chưa qua kiểm nghiệm chứa các hoạt chất thực vật có thể gây kích thích cơ trơn. Trong cơ thể người mẹ, cơ trơn tử cung là cơ quan vô cùng nhạy cảm với các chất kích thích ngoại sinh và nội sinh. Sự xuất hiện của các cơn co thắt ngoài ý muốn trong giai đoạn đầu hoặc giữa thai kỳ làm gia tăng trực tiếp nguy cơ dọa sảy thai, sảy thai hoặc sinh non.
Vì tai tượng đuôi chồn hoàn toàn vắng bóng trong các hướng dẫn sản khoa chính thống, nồng độ hoạt chất, độc tính học và khả năng tương tác cơ trơn của loài thảo dược này vẫn chưa được xác định. Việc thai phụ uống các loại nước sắc thảo mộc chưa rõ hoạt chất tiềm ẩn rủi ro kích hoạt những đợt co rút tử cung nguy hiểm mà không có biện pháp đối kháng kịp thời.
Độ nhạy của cơ trơn tử cung khi mang thai: Nghiên cứu nói gì?
Để hiểu tại sao việc đưa các chất lạ vào cơ thể lại nguy hiểm cho thai kỳ, cần xem xét đặc tính sinh lý của cơ trơn tử cung khi có sự hiện diện của phôi thai. Khi mang thai, cơ trơn tử cung có phản ứng nhạy cảm và mạnh mẽ hơn rất nhiều so với trạng thái bình thường trước các tác nhân gây co thắt.
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2016 đã so sánh khả năng co bóp của mô cơ trơn tử cung lợn ở ngày 12-14 của chu kỳ động dục và trong giai đoạn mang thai [1]. Thiết kế nghiên cứu được thực hiện trên mẫu mô cô lập lấy từ sừng tử cung có phôi thai, sừng tử cung không mang phôi và sừng tử cung của lợn theo chu kỳ [1]. Các nhà khoa học đã đo lường lực căng và biên độ co bóp dưới tác động của các chất kích thích thần kinh và nội tiết tố như acetylcholine (ACh), oxytocin (OT), prostaglandin F2alpha (PGF2alpha) và prostaglandin E2 (PGE2) [1].
Kết quả nghiên cứu cho thấy các chất ACh, OT, PGF2alpha và PGE2 làm tăng đáng kể trương lực cơ và làm giảm biên độ co bóp (riêng PGF2alpha làm tăng biên độ) ở sừng tử cung mang thai so với sừng tử cung không mang thai và lợn chu kỳ [1]. Đặc biệt, tần số co bóp tăng lên rõ rệt ở sừng tử cung có chứa phôi sau khi dùng ACh và OT [1]. Hoạt tính co bóp của cơ trơn tử cung lấy từ sừng mang thai cao hơn hẳn so với sừng không mang thai [1]. Các tác giả suy đoán sự hiện diện của phôi thai làm tăng tiết các chất điều hòa tự tiết và cận tiết, từ đó làm thay đổi mạnh mẽ hoạt động co bóp của cơ tử cung [1].
Nghiên cứu trên mô hình động vật này cho thấy tử cung khi mang thai cực kỳ nhạy cảm với các phân tử kích hoạt co bóp [1]. Giới hạn của nghiên cứu là thử nghiệm thực hiện trên mô cơ trơn lợn trong phòng thí nghiệm, không phải trên cơ thể người sống, và chưa thử nghiệm trực tiếp chiết xuất từ cây tai tượng đuôi chồn. Dù vậy, dữ liệu này là hồi chuông cảnh báo rõ ràng rằng bất kỳ hợp chất hóa học hay thảo mộc nào có khả năng kích thích thụ thể cơ trơn đều có thể gây bộc phát những đợt tăng trương lực tử cung nguy hiểm.
Cơn co bất thường và mối đe dọa vỡ tử cung trong thai kỳ
Sự co thắt cơ trơn tử cung không đúng thời điểm không chỉ gây dọa sảy thai mà còn dẫn đến những biến chứng ngoại khoa thảm khốc. Khi tử cung xuất hiện các cơn co mạnh bất thường, áp lực trong buồng ối tăng cao đột ngột, đe dọa toàn vẹn của thành tử cung, đặc biệt ở những người có vết mổ cũ hoặc sẹo cơ tử cung.
Một báo cáo ca lâm sàng công bố năm 2016 ghi nhận trường hợp sinh đôi một bánh rau sau phẫu thuật bảo tồn điều trị lạc nội mạc tử cung thể lan tỏa [2]. Báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi sát sao cơn co tử cung và độ dày thành tử cung để phòng ngừa vỡ tử cung [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng vỡ tử cung là biến chứng sản khoa thảm họa sau các can thiệp phẫu thuật tử cung, trong đó ghi nhận 8 trường hợp vỡ tử cung sau bóc u cơ lạc nội mạc, với tuổi thai bị vỡ thường rơi vào khoảng tuần thứ 30 [2].
Đáng chú ý, báo cáo nêu chi tiết một trường hợp mang song thai bị vỡ tử cung đột ngột đi kèm đau bụng dữ dội chỉ 10 giờ sau khi dùng thuốc giảm co bóp tử cung [2]. Ở thai phụ có sẹo mổ tử cung, việc theo dõi cơn co và độ mỏng thành tử cung là yếu tố then chốt, buộc các bác sĩ phải chỉ định mổ lấy thai chủ động ở tuần 31 để tránh vỡ tử cung do cơn co chuyển dạ sớm [2]. Giới hạn của tài liệu này là một báo cáo trường hợp bệnh lý đặc thù kết hợp tổng quan số ca nhỏ, nhưng minh chứng rõ rệt rằng việc kiểm soát cơn co tử cung là vấn đề sống còn trong sản khoa [2]. Thai phụ dùng các loại lá cây kích thích co bóp ngoài tầm kiểm soát y tế sẽ đẩy bản thân vào nguy cơ tổn thương cơ học nghiêm trọng tại tử cung.
Hậu quả dây chuyền từ việc can thiệp ức chế cơn co
Khi thai phụ bị kích thích co bóp tử cung do dùng thảo mộc lạ, hậu quả thường không dừng lại ở cơn đau bụng mà buộc nhân viên y tế phải can thiệp các biện pháp ức chế chuyển dạ sinh non (tocolysis). Tuy nhiên, các can thiệp y khoa này cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ thứ phát cho thai nhi và bánh rau.
Một nghiên cứu đoàn hệ lớn công bố năm 2019 dựa trên dữ liệu bảo hiểm y tế đã khảo sát mối liên quan giữa điều trị giảm co tử cung và nguy cơ tim thai không an tâm ở sản phụ chuyển dạ [3]. Nghiên cứu phát hiện mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa nguy cơ suy thai và tần suất sản phụ tiếp nhận điều trị ức chế co bóp tử cung [3].
Các tác giả nghiên cứu đã chỉ ra hai cơ chế giải thích mối liên quan này [3]. Thứ nhất, thai phụ nhập viện vì cơn co tử cung sớm và dùng thuốc giảm co thường phải nằm bất động tuyệt đối trên giường [3]. Nằm ngửa kéo dài làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối, trong khi bản thân thai kỳ đã là yếu tố làm tăng nguy cơ thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch lên gấp 5 lần so với phụ nữ không mang thai [3]. Tình trạng tăng đông máu kết hợp với việc nằm bất động bắt buộc làm tăng nguy cơ phát triển huyết khối ở bánh rau, trực tiếp dẫn đến tim thai bất thường [3].
Thứ hai, việc sử dụng các thuốc ức chế co bóp không chỉ làm giãn cơ trơn tử cung mà còn làm giãn cơ trơn tĩnh mạch, gây giãn mạch, ứ trệ máu tĩnh mạch và tạo huyết khối [3]. Thay đổi dòng máu ở bánh rau là yếu tố nguy cơ lớn dẫn đến hàng loạt biến chứng thai kỳ như chuyển dạ sinh non, nhau bong non, thai chậm tăng trưởng trong tử cung và sản giật [3]. Thai phụ tiếp nhận điều trị giảm co lặp đi lặp lại với liều cao và kéo dài có thể bị huyết khối bánh rau, làm trầm trọng thêm tình trạng suy bánh rau và suy giảm sức khỏe thai nhi [3]. Dù nghiên cứu này có lợi thế về cỡ mẫu lớn từ dữ liệu thực tế, giới hạn của nó là nghiên cứu quan sát hồi cứu dựa trên hồ sơ dữ liệu bảo hiểm [3]. Kết quả cho thấy việc để xảy ra cơn co tử cung sớm do dùng chất kích thích sẽ kéo theo một chuỗi can thiệp y tế phức tạp, mang lại nhiều tác động bất lợi cho cả mẹ và con.
Những hiểu lầm nguy hại về cây tai tượng đuôi chồn
Hiểu lầm tai hại nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên trong vườn thì luôn lành tính". Nhiều người tin rằng nước sắc từ lá cây tai tượng đuôi chồn giúp mát gan, thanh nhiệt cơ thể khi mang thai mà không gây hại. Sự thật là bất kỳ thảo mộc nào có chứa hoạt tính dược lý đều là một dạng thuốc, và khi đi vào tuần hoàn của mẹ, chúng hoàn toàn có thể qua hàng rào bánh rau hoặc kích động các cơn co bóp của cơ tử cung.
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần uống một lượng nhỏ nước lá thì không ảnh hưởng đến thai nhi. Như nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh, mô cơ trơn tử cung khi mang thai có hoạt tính và độ nhạy cảm tăng vọt dưới tác động của các chất kích thích [1]. Một lượng nhỏ hoạt chất lạ cũng có thể trở thành mồi lửa kích hoạt các cơn co thắt bất thường ngoài ý muốn. Không có bất kỳ liều dùng an toàn nào của tai tượng đuôi chồn được thiết lập cho phụ nữ mang thai.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Tất cả phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ đều không được tự ý dùng tai tượng đuôi chồn. Sự an toàn của thai nhi trong buồng tử cung đòi hỏi một môi trường ổn định, không có các đợt kích ứng cơ học hay hóa học chưa rõ nguồn gốc.
Đặc biệt, những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, hở eo tử cung, hoặc từng phẫu thuật bóc u xơ tử cung, mổ lấy thai trước đó càng phải tránh xa thảo dược này [2]. Nhóm có vết mổ cũ ở cơ tử cung đối mặt với nguy cơ nứt vỡ tử cung rất cao nếu xuất hiện các cơn co bóp bất thường do hóa chất hay dược liệu gây ra [2]. Phụ nữ có các bệnh lý rối loạn đông máu hoặc nguy cơ thuyên tắc mạch cũng cần tránh tuyệt đối các hoạt chất có thể gây rối loạn huyết động bánh rau [3].
Lời khuyên áp dụng an toàn cho thai kỳ khỏe mạnh
Khi chăm sóc sức khỏe thai kỳ, nguyên tắc hàng đầu là không dùng bất kỳ bài thuốc truyền miệng nào chưa được chứng minh an toàn. Thai phụ cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn chín uống sôi, uống đủ nước lọc và bổ sung vi chất dinh dưỡng theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa sản.
Nếu cơ thể có biểu hiện nóng trong, mệt mỏi hoặc rối loạn tiêu hóa, thai phụ nên đi khám tại các cơ sở y tế uy tín thay vì tìm đến các loại lá cây vườn nhà. Trường hợp sau khi vô tình uống phải nước sắc tai tượng đuôi chồn mà xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng dưới âm ỉ, đau thắt từng cơn, ra máu âm đạo hoặc tiết dịch bất thường, thai phụ cần đến ngay bệnh viện sản khoa gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời.
Tóm lại, tai tượng đuôi chồn là thảo dược hoàn toàn chưa được kiểm chứng khoa học về tính an toàn trên phụ nữ mang thai. Nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn tử cung có thể dẫn đến dọa sảy thai, sinh non hoặc tổn thương sản khoa nghiêm trọng. Giữ gìn thai kỳ an toàn bằng việc nói không với thảo mộc lạ là biện pháp tốt nhất để bảo vệ mẹ và bé.
