Nhiều thai phụ tìm đến liệu pháp xông phòng, ngửi tinh dầu thơm nhằm giải tỏa mệt mỏi, cải thiện giấc ngủ và làm dịu tinh thần trong giai đoạn ốm nghén. Trong số các hương liệu tự nhiên, tinh dầu nhóm thông hoàng đàn thường được chú ý nhờ hương gỗ ấm áp, dễ chịu. Tuy nhiên, tính an toàn của việc ngửi hoặc tiếp xúc với tinh dầu họ Hoàng đàn khi mang thai vẫn là băn khoăn lớn của không ít gia đình.
Phụ nữ mang thai không nên tự ý ngửi, xông hoặc sử dụng tinh dầu hoàng đàn hay các loài cùng họ thực vật này khi chưa có chỉ định y khoa. Dù hương thơm mang lại cảm giác thư giãn, các hợp chất bay hơi đậm đặc của thực vật họ Hoàng đàn tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu lên thai kỳ. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định việc ngửi tinh dầu hoàng đàn là an toàn tuyệt đối cho người mẹ và thai nhi.
Tinh dầu họ Hoàng đàn chứa những chất gì?
Hoàng đàn thuộc họ thực vật Cupressaceae (họ Hoàng đàn hay Trắc bách), nhóm cây hạt trần chứa nhiều tinh dầu thơm tự nhiên [1]. Tinh dầu chiết xuất từ các loài thuộc họ này thường được ứng dụng trong công nghiệp nước hoa, mỹ phẩm và dược phẩm [2]. Một phân tích hóa học trên lá của 8 loài thuộc họ Cupressaceae ghi nhận có tới 125 hợp chất bay hơi khác nhau [1].
Các hợp chất bay hơi chính trong tinh dầu của một loài đại diện họ Hoàng đàn (Cupressus sempervirens) gồm alpha-pinene (chiếm 30,0% đến 39,0%), Delta-3-carene (khoảng 24,0%), terpinolene, limonene và nhiều chất nhóm monoterpene, sesquiterpene khác [2]. Nhóm hydrocacbon monoterpene chiếm tỉ lệ áp đảo, lên tới 73,3% đến 79,4% tổng lượng tinh dầu [2]. Những hoạt chất này có khả năng bay hơi rất nhanh và dễ dàng đi vào đường hô hấp khi hít ngửi.
Nghiên cứu nói gì về độc tính của chiết xuất họ Hoàng đàn?
Bằng chứng trực tiếp về mức độ an toàn khi ngửi tinh dầu chiết xuất từ cây hoàng đàn trên cơ thể phụ nữ mang thai hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng xác nhận. Các dữ liệu khoa học về độc tính sinh sản chủ yếu được ghi nhận qua thử nghiệm trên động vật từ các loài cùng họ hoặc các loại tinh dầu tự nhiên giàu hợp chất bay hơi tương tự.
Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 1989 trên chuột nhắt trắng mang thai, tinh dầu cây Juniperus sabina (một loài cùng thuộc họ Hoàng đàn Cupressaceae) đã được tiêm dưới da với các mức liều 15, 45 và 135 mg/kg thể trọng mỗi ngày từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ [3]. Vào ngày thứ 19 của thai kỳ, khi kiểm tra tử cung của chuột mẹ, các nhà khoa học ghi nhận chuột mẹ ở hai nhóm liều cao bị sút cân rõ rệt so với nhóm đối chứng [3].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận chuột mẹ bị tổn thương gan ở những cá thể bị tiêu thai toàn bộ ổ thai, cho thấy tính nhạy cảm của cơ thể động vật tăng lên rõ rệt đối với tinh dầu họ Hoàng đàn trong thời gian mang thai [3]. Đặc biệt, tinh dầu này gây độc cho phôi (embryotoxicity) ở cả ba nhóm thử nghiệm, thể hiện qua sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về số lượng ổ thai bị ảnh hưởng tiêu cực [3].
Nguy cơ tiềm ẩn từ các hợp chất bay hơi đối với thai kỳ
Mặc dù việc hít ngửi tinh dầu qua đường hô hấp đưa vào lượng hoạt chất thấp hơn so với đường uống hay tiêm thực nghiệm, các chất bay hơi vẫn có thể đi qua niêm mạc mũi vào tuần hoàn máu. Nghiên cứu trên nhiều loại tinh dầu thực vật cho thấy các thành phần chuyển hóa đậm đặc có thể tác động bất lợi đến sự bám của phôi và tuần hoàn nhau thai [3, 6].
Chẳng hạn, đối với tinh dầu nghệ đen (Curcuma zedoaria), việc sử dụng có thể cản trở thai kỳ và gây sẩy thai [4]. Khi tiêm xoang bụng liều 300 mg/kg cho chuột cống từ ngày 7 đến 9 của thai kỳ, tinh dầu này đã ngăn cản 77% quá trình mang thai [4]. Khi dùng qua đường âm đạo ở thỏ cái mang thai, tinh dầu làm mất 16% thai ở liều 60 mg/kg/ngày (giai đoạn ngày 5-9) và mất 100% thai ở liều 400 mg/kg/ngày (giai đoạn ngày 2-4) [4].
Cơ chế gây độc phôi của các hợp chất sesquiterpenoid trong loại tinh dầu này được xác định là do ức chế quá trình hình thành mạch máu qua trung gian yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF), từ đó gây vôi hóa nhau thai và làm thai chậm phát triển [3, 6]. Trên chuột cống mang thai dùng liều 100-200 mg/kg từ ngày thứ 7 của thai kỳ, chuột mẹ bị sút cân, có bất thường về huyết học, sinh hóa và độc tính phôi phụ thuộc vào nồng độ [5].
Ngoài ra, thử nghiệm trên tinh dầu cỏ xạ hương Thymus schimperi ở chuột cống mang thai cũng chứng minh liều cao (260 mg/kg) gây chậm phát triển phôi thai, giảm số lượng vị trí làm tổ và tăng số lượng thai bị tiêu [6]. Tinh dầu Urtica simensis ở liều cao 1000 mg/kg đường uống trên chuột cống mang thai cũng làm giảm chiều dài đầu-mông, giảm cân nặng thai nhi, chậm phát triển ống thần kinh đuôi và não trước, đồng thời làm tăng tỉ lệ tiêu thai [7]. Những dữ liệu thực nghiệm này cảnh báo rằng các loại tinh dầu đậm đặc nói chung và tinh dầu họ Hoàng đàn nói riêng có thể tạo ra những rủi ro đáng kể đối với sự phát triển của thai [1, 2, 5].
Hiểu lầm phổ biến: Cứ tự nhiên là an toàn
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại tinh dầu thảo mộc có nguồn gốc thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý để làm thơm phòng ngủ. Tuy nhiên, tinh dầu là dạng cô đặc cao của hàng chục đến hàng trăm hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [4, 8]. Một số loài họ Hoàng đàn như Cupressus sempervirens từng được nghiên cứu về khả năng kháng nấm Candida trong ống nghiệm hoặc diệt muỗi, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc chúng an toàn khi dùng cho mẹ bầu [4, 7].
Một hiểu lầm khác là việc ngửi tinh dầu chỉ tác động lên khứu giác mà không vào cơ thể. Thực tế, phân tử hương thơm dạng bay hơi xâm nhập qua đường hô hấp, tiếp xúc với hệ thống mao mạch phổi và có thể tuần hoàn khắp cơ thể. Khi thai phụ tiếp xúc nồng độ cao trong không gian kín, nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của phôi thai là điều không thể loại trừ [3, 5].
Ai cần thận trọng tuyệt đối khi tiếp xúc tinh dầu hoàng đàn?
Nhóm phụ nữ đang trong 3 tháng đầu thai kỳ cần thận trọng tối đa và tránh tiếp xúc với tinh dầu hoàng đàn cũng như các loại tinh dầu họ Trắc bách. Đây là giai đoạn các cơ quan nội tạng của thai nhi đang hình thành, tế bào phân chia nhanh chóng và cực kỳ nhạy cảm với các chất độc tiềm ẩn [1, 5].
Những thai phụ có tiền sử dọa sẩy thai, sẩy thai liên tiếp, sinh non hoặc tử cung nhạy cảm tuyệt đối không nên xông, ngửi hoặc bôi tinh dầu này. Ngoài ra, phụ nữ đang cho con bú cũng cần tránh dùng do thiếu dữ liệu an toàn về sự bài tiết của các hợp chất terpene vào sữa mẹ [4]. Những người có cơ địa hen suyễn, viêm mũi dị ứng cũng dễ gặp phản ứng kích ứng đường thở khi ngửi các monoterpene đậm đặc [2].
Cách bảo vệ thai kỳ và áp dụng trong đời sống
Nếu thai phụ muốn tạo không gian thơm tho, sạch sẽ, hãy ưu tiên các biện pháp tự nhiên không dùng tinh dầu cô đặc. Việc mở cửa sổ để thông gió tự nhiên, lau dọn nhà cửa bằng nước sạch và giữ phòng ngủ thoáng mát là lựa chọn an toàn hàng đầu.
Trong trường hợp muốn sử dụng liệu pháp mùi hương để giảm ốm nghén hoặc thư giãn, thai phụ chỉ nên dùng các thảo mộc dạng thô nhẹ nhàng như vài lát gừng tươi ngâm nước ấm hoặc vỏ quả có múi tươi. Không nên tự ý khuếch tán các loại tinh dầu gỗ đậm đặc như hoàng đàn trong phòng kín.
Khi vô tình ở trong không gian có đốt trầm hương hoàng đàn hoặc xông tinh dầu này mà thấy xuất hiện các dấu hiệu khó chịu như chóng mặt, buồn nôn, đau bụng dưới hoặc tức ngực, mẹ bầu cần nhanh chóng di chuyển ra nơi thoáng khí. Nếu triệu chứng đau bụng hoặc co thắt tử cung tiếp diễn, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản để được bác sĩ kiểm tra kịp thời.
Việc bảo vệ sức khỏe cho mẹ và bé trong thai kỳ đòi hỏi sự cẩn trọng với mọi sản phẩm tiếp xúc hàng ngày, kể cả hương liệu tự nhiên. Hiện nay chưa có nghiên cứu khẳng định tinh dầu hoàng đàn an toàn cho thai phụ, trong khi các thử nghiệm trên động vật với thực vật cùng họ đã ghi nhận độc tính phôi thai [3]. Để đảm bảo an toàn tối đa cho thai nhi, mẹ bầu nên tránh ngửi tinh dầu này và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại tinh dầu nào.
