Prebiotic có làm giảm tác dụng phụ tiêu chảy khi đang uống kháng sinh không?

Nhiều người gặp phải tình trạng rối loạn tiêu hóa, đi ngoài phân lỏng ngay khi đang dùng kháng sinh trị bệnh. Tác dụng phụ này không chỉ gây mệt mỏi, bất tiện mà còn làm gián đoạn liệu trình điều trị của người bệnh. Để hạn chế tình trạng này, việc bổ sung prebiotic nhằm nuôi dưỡng lại hệ vi sinh đường ruột đang được quan tâm nhiều hơn.

Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy prebiotic có khả năng hỗ trợ giảm tỷ lệ mắc, rút ngắn thời gian và làm nhẹ các triệu chứng của tiêu chảy liên quan đến kháng sinh ^[1]. Bằng cách cung cấp nguồn cơ chất chọn lọc, prebiotic thúc đẩy các vi khuẩn có ích phục hồi cấu trúc quần xã vi sinh vật bị tàn phá trong và sau các đợt dùng thuốc kháng sinh [1, 2].

Tiêu chảy do kháng sinh: Nỗi lo phổ biến

Kháng sinh là vũ khí điều trị hiệu quả các bệnh lý nhiễm khuẩn do vi khuẩn gây ra. Dẫu vậy, việc sử dụng thuốc cũng vô tình tiêu diệt luôn cả các lợi khuẩn cư trú tự nhiên trong ống tiêu hóa.

Hậu quả là hệ vi sinh vật đường ruột bị mất cân bằng trầm trọng, dẫn đến rối loạn chuyển hóa và gây ra tiêu chảy liên quan đến kháng sinh (viết tắt là AAD) ^[1]. Tỷ lệ gặp phải tình trạng AAD trong các báo cáo y khoa dao động từ 5% đến 39%, tùy thuộc cơ địa mỗi người, môi trường sống, cũng như liều lượng, thời gian và nhóm kháng sinh được chỉ định ^[2]. Khi dùng kháng sinh không hợp lý hoặc lạm dụng, nguy cơ gặp phải tác dụng phụ này càng tăng cao trên toàn cầu ^[1].

Mất cân bằng vi sinh vật đường ruột do kháng sinh gây ra làm tăng rõ rệt nguy cơ mắc các rối loạn tiêu hóa ở những người nhạy cảm ^[3]. Sự suy giảm này tạo cơ hội cho các vi khuẩn gây hại sinh sôi, bài tiết độc tố gây tổn thương niêm mạc ruột. Do đó, bảo vệ và khôi phục hệ vi sinh trong quá trình điều trị là mục tiêu rất quan trọng.

Prebiotic tác động lên đường ruột như thế nào?

Prebiotic bản chất là các chất xơ và polysaccharide không bị tiêu hóa ở dạ dày hay ruột non, nhưng lại là nguồn thức ăn lý tưởng cho vi khuẩn có lợi tại đại tràng. Nhiều polysaccharide chiết xuất từ thực vật và nấm được ghi nhận là nhóm prebiotic có hoạt tính sinh học cao, rất giàu tiềm năng giảm nhẹ AAD ^[1].

Cơ chế chính của prebiotic là kích thích sự phát triển và hoạt động của các vi khuẩn có lợi. Khi các vi khuẩn có ích hấp thụ các polysaccharide này, chúng lên men và sinh ra các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) ^[4]. Các chất chuyển hóa này hỗ trợ tái tạo, phục hồi hàng rào biểu mô ruột và làm giảm các cytokine gây viêm [4, 5].

Chế độ ăn giàu chất xơ prebiotic cho thấy tác dụng tích cực đối với tính toàn vẹn của hàng rào ruột, ngăn chặn vi khuẩn gây bệnh di chuyển xuyên qua niêm mạc ^[5]. Nhờ cơ chế nuôi dưỡng chọn lọc, prebiotic giúp kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn có hại, điều hòa lại trục vi sinh - miễn dịch đường ruột vốn đang suy yếu do thuốc kháng sinh [5, 6].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận được

Hiệu quả của việc kết hợp prebiotic nhằm bảo vệ đường ruột đã được ghi nhận qua nhiều mô hình thử nghiệm và đánh giá lâm sàng. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng các prebiotic có thể giảm tỷ lệ mắc AAD, rút ngắn thời gian bệnh và làm thuyên giảm đáng kể các triệu chứng rối loạn tiêu hóa ^[1].

Về thử nghiệm lâm sàng trên người, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) thực hiện trên 142 bệnh nhân tiêu chảy do Clostridium difficile đã thử nghiệm việc dùng kết hợp kháng sinh và prebiotic ^[3]. Các bệnh nhân được cho dùng prebiotic oligofructose với liều 12 g mỗi ngày trong 30 ngày cùng liệu pháp kháng sinh đặc trị (metronidazole và vancomycin). Kết quả cho thấy nhóm có bổ sung oligofructose giảm đáng kể số đợt tái phát và thời gian nằm viện cho mỗi đợt tái phát ngắn hơn so với nhóm chỉ dùng kháng sinh đơn thuần ^[3].

Đối với bệnh nhân hồi sức tích cực (ICU), một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu cho thấy nhóm ăn qua ống thông dùng hàm lượng chất xơ hòa tan cao đã tăng tỷ lệ vi khuẩn sản sinh axit béo chuỗi ngắn như Faecalibacterium prausnitzii, Eubacterium rectale, Ruminococcus, Blautia, Coprococcus, Roseburia, đồng thời cải thiện tình trạng chướng bụng và không làm tăng tiêu chảy ^[5]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên khác ở bệnh nhân chăm sóc thần kinh đặc biệt cho thấy công thức dinh dưỡng bổ sung fructooligosaccharides giúp người bệnh sớm đạt mục tiêu dinh dưỡng hơn nhóm dùng công thức chuẩn ^[5]. Can thiệp điều hòa vi sinh vật bằng prebiotic, probiotic hay dạng kết hợp ở trẻ em ghép tế bào gốc tạo máu cũng ghi nhận tiềm năng giảm tỷ lệ tiêu chảy, nhiễm trùng ruột và thúc đẩy vi sinh đường ruột hồi phục ^[6].

Ở cấp độ nghiên cứu tiền lâm sàng, nghiên cứu năm 2022 khảo sát chuột bị gây tổn thương vi sinh sau 16 ngày dùng phối hợp 3 loại kháng sinh ^[7]. Nhóm chuột S1 được bổ sung thức uống chứa hỗn hợp vi khuẩn cùng hàm lượng inulin (một loại prebiotic) cao hơn các nhóm khác. Kết quả ghi nhận nhóm S1 hồi phục thể trạng nhanh hơn nhóm dùng giả dược, tăng mật độ ngành Firmicutes cùng chi Lactobacillus, đồng thời đưa cấu trúc vi sinh vật đường ruột về mức gần bình thường nhất ^[7].

Một nghiên cứu khác năm 2023 trên chuột C57BL/6 bị AAD sử dụng polysaccharide không tan trong nước từ nấm Phục linh (Poria cocos) ký hiệu là PCY ^[4]. Kết quả cho thấy PCY làm giảm triệu chứng tiêu chảy, phục hồi hàng rào ruột, tăng hàm lượng axit béo chuỗi ngắn và giảm các cytokine gây viêm ^[4]. Cấu trúc vi sinh vật đường ruột của chuột được cải thiện rõ rệt: tăng vi khuẩn họ Muribaculaceae và Lachnospiraceae, đồng thời giảm mật độ các nhóm vi khuẩn có hại gồm Escherichia-Shigella, Staphylococcus và Acinetobacter ^[4].

Giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Dù các kết quả thử nghiệm mang lại nhiều tín hiệu tích cực, người dùng cần nhìn nhận đúng mức độ của dữ liệu khoa học. Một phần đáng kể các kết quả chi tiết về phục hồi cấu trúc vi sinh vật và giảm vi khuẩn có hại hiện nay mới được kiểm chứng trên mô hình động vật như chuột [2, 5].

Các thử nghiệm trên người ở nhóm bệnh nhân hồi sức tích cực cho thấy hiệu quả của chất xơ trong việc giảm tiêu chảy còn ở mức vừa phải và chưa hoàn toàn nhất quán ^[5]. Điều này bắt nguồn từ sự đa dạng về mặt bệnh lý của các nhóm đối tượng nghiên cứu và sự khác biệt giữa các dạng chất xơ prebiotic được đưa vào thử nghiệm ^[5].

Ngoài ra, một số loại prebiotic có thể thúc đẩy vi khuẩn Bifidobacterium ở người khỏe mạnh nhưng hiện tượng này lại không quan sát thấy rõ rệt ở bệnh nhân bệnh nặng ^[5]. Do đó, việc ứng dụng prebiotic trong thực tế cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để xác định liều chuẩn cho từng dạng bệnh lý cụ thể ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng prebiotic

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng prebiotic và probiotic. Probiotic là các vi sinh vật sống đưa trực tiếp vào cơ thể, trong khi prebiotic là nguồn thức ăn, cơ chất nuôi dưỡng các vi sinh vật có lợi [1, 3]. Cả hai có thể phối hợp cùng nhau (synbiotic) để gia tăng hiệu quả bảo vệ hệ tiêu hóa [4, 6].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần uống nhiều prebiotic là sẽ ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ bị tiêu chảy. Thực tế, tiêu chảy do kháng sinh chịu ảnh hưởng bởi loại kháng sinh, liều lượng dùng và cơ địa đáp ứng của từng bệnh nhân ^[2]. Prebiotic chỉ mang tính hỗ trợ điều hòa, làm giảm mức độ nghiêm trọng và rút ngắn thời gian rối loạn chứ không thể loại trừ 100% nguy cơ ^[1].

Quan niệm cho rằng chất xơ nào cũng giống nhau cũng là một sai lầm. Hiệu quả lên men của từng nhóm polysaccharide, inulin hay oligofructose tạo ra các tác động sinh học và kích thích các dòng vi khuẩn khác nhau trong lòng ruột [3, 4, 5].

Ai nên thận trọng khi bổ sung?

Bệnh nhân đang nằm điều trị hồi sức tích cực (ICU) hoặc nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường ống thông cần thận trọng khi thay đổi tỷ lệ chất xơ prebiotic, bởi hiệu quả trên nhóm này chưa thực sự đồng nhất và cần theo dõi sát dung nạp dinh dưỡng ^[5].

Những người mắc các bệnh lý suy giảm miễn dịch nặng, trẻ em sau ghép tế bào gốc tạo máu khi sử dụng các chế phẩm can thiệp vi sinh cần có phác đồ tiêu chuẩn và chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa ^[6].

Người có tiền sử dị ứng hoặc cơ địa dễ đầy hơi, khó chịu đường tiêu hóa nên bắt đầu từ lượng nhỏ để kiểm tra khả năng thích ứng của đường ruột trước khi dùng liều lớn hơn.

Gợi ý áp dụng an toàn trong thực tế

Khi phải sử dụng kháng sinh, bạn có thể chú ý tăng cường prebiotic thông qua khẩu phần ăn uống tự nhiên hoặc chế phẩm bổ sung thích hợp. Các nguồn polysaccharide và chất xơ tự nhiên từ thực vật, nấm ăn đã được chứng minh có tiềm năng kích thích phục hồi vi sinh ruột tốt [1, 5].

Bên cạnh thực phẩm thông thường, các sản phẩm phối hợp probiotic và prebiotic (chẳng hạn công thức chứa inulin cùng các chủng lợi khuẩn) có thể hỗ trợ rút ngắn thời gian hồi phục của hệ vi sinh ^[7]. Trong trường hợp bổ sung oligofructose tinh chế, một số nghiên cứu lâm sàng đã dùng mức liều 12 g mỗi ngày phân bố đều trong đợt điều trị ^[3].

Việc bổ sung prebiotic nên duy trì đều đặn xuyên suốt đợt dùng kháng sinh và có thể kéo dài thêm một thời gian sau khi dứt thuốc nhằm tái thiết lập cân bằng sinh học của đại tràng. Tuy vậy, người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng kháng sinh khi thấy triệu chứng tiêu chảy xuất hiện mà cần thông báo cho bác sĩ điều trị để có hướng xử trí an toàn.

Nhìn chung, prebiotic là một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng an toàn, có cơ sở khoa học giúp giảm nhẹ nguy cơ và triệu chứng tiêu chảy do kháng sinh. Để đạt kết quả tốt nhất và an toàn cho sức khỏe, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để lựa chọn giải pháp bổ sung phù hợp với tình trạng bệnh của bản thân.