Nhiều loại quả dại truyền thống đang thu hút sự chú ý của người tiêu dùng nhờ hương vị độc đáo và tiềm năng bồi bổ cơ thể. Trong đó, quả chòi mòi – thức quả mọc hoang quen thuộc tại nhiều vùng nông thôn – thường được truyền tai như nguồn cung cấp chất chống lão hóa tự nhiên dồi dào. Không ít độc giả thắc mắc liệu năng lực chống oxy hóa của quả chòi mòi thực sự mạnh đến đâu và bằng chứng khoa học đánh giá ra sao.
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện tại xác nhận quả chòi mòi chứa lượng lớn hợp chất thực vật phenolic và thể hiện khả năng dọn gốc tự do rất ấn tượng trong phòng thí nghiệm. Nguồn dịch chiết từ loại quả này có thể ức chế sự tích tụ các dạng oxy phản ứng nội bào và kích hoạt những enzyme giải độc quan trọng của cơ thể [1]. Dẫu vậy, các dữ liệu hiện có vẫn chủ yếu dừng lại ở cấp độ ống nghiệm và mô hình nuôi cấy tế bào mà chưa đi tới thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người.
Cơ chế chống oxy hóa của hoạt chất thực vật
Căng thẳng oxy hóa xảy ra khi mất cân bằng giữa hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh và sự sinh ra các dạng oxy phản ứng (ROS) [1]. Khi các gốc tự do này tích tụ ở mức quá cao, chúng gây tổn thương cấu trúc tế bào thông qua việc biến đổi protein, màng lipid và DNA [1]. Quá trình oxy hóa gia tăng kéo dài có liên quan mật thiết đến cơ chế bệnh sinh của nhiều vấn đề sức khỏe mạn tính như bệnh tim mạch, thoái hóa thần kinh và đái tháo đường [1].
Để bảo vệ tế bào khỏi sự phá hủy này, cơ thể dựa vào các enzyme phòng thủ tự nhiên [1]. Chẳng hạn, superoxide dismutase (SOD) hoạt động như chất xúc tác biến đổi gốc tự do superoxide thành oxy và hydrogen peroxide (H2O2) [1]. Sau đó, enzyme catalase sẽ tiếp tục phân giải H2O2 thành nước và oxy nhằm ngăn chặn sự tích tụ của chất gây độc này [1]. Đồng thời, glutathione peroxidase (GPx) cũng đảm nhận vai trò thiết yếu để dọn dẹp H2O2 bằng cách sử dụng glutathione làm cơ chất [1]. Hợp chất thực vật phenolic từ quả có thể can thiệp bằng cách khử trực tiếp gốc tự do hoặc kích thích sản sinh các enzyme bảo vệ tế bào này [1].
Bằng chứng bảo vệ tế bào và kích hoạt enzyme
Trong một nghiên cứu in vitro công bố năm 2016, các nhà khoa học đã kiểm tra tác động của dịch chiết các loại quả nhiệt đới, trong đó có chòi mòi (Antidesma ghaesembilla), trên tế bào thận người HEK-293 [1]. Thử nghiệm được thiết kế nhằm theo dõi khả năng ngăn chặn tổn thương khi tế bào tiếp xúc với chất oxy hóa H2O2 [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết chòi mòi đã ức chế đáng kể sự sinh sản các gốc oxy phản ứng nội bào do H2O2 gây ra bên trong tế bào HEK-293 [1]. Không chỉ dừng ở tác động dọn gốc tự do bề mặt, dịch chiết từ loại quả này còn thúc đẩy sự gia tăng biểu hiện cả về mặt mRNA lẫn nồng độ protein của các enzyme chống oxy hóa quan trọng gồm catalase, glutathione peroxidase-1 và manganese superoxide dismutase [1]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ thực hiện trên mô hình nuôi cấy tế bào đơn lẻ, chưa thể phản ánh trọn vẹn đường đi và chuyển hóa của hoạt chất khi đi qua hệ tiêu hóa người [1].
Hàm lượng polyphenol và khả năng dọn gốc tự do
Nghiên cứu công bố năm 2012 đã so sánh các phương pháp chiết xuất khác nhau từ quả chòi mòi (Antidesma thwaitesianum) – loại quả nhiệt đới vùng Đông Bắc Thái Lan thường dùng làm nước giải khát và thực phẩm sức khỏe [2]. Nghiên cứu sử dụng 10 phương pháp chiết mẫu quả khô, đo lường tổng hàm lượng phenolic (TPC) bằng thuốc thử Folin-Ciocalteu và thử nghiệm hoạt tính chống oxy hóa qua mô hình dọn gốc tự do DPPH [2].
Kết quả cho thấy dịch chiết bã sau ngâm kiệt đem sắc với nước (kí hiệu MRW) thể hiện hoạt lực dọn gốc tự do vượt trội với giá trị EC50 đạt 11,73 microg/ml [2]. Mức hoạt tính này mạnh hơn cả chất chống oxy hóa tổng hợp thường dùng là BHT (EC50 đạt 13,36 microg/ml) [2]. Khả năng dọn gốc tự do mạnh mẽ này tương quan chặt chẽ với tổng hàm lượng phenolic rất cao trong mẫu chiết, đạt 85,77 ± 0,34 mg GAE/g [2]. Bên cạnh đó, dịch chiết nước từ bã quả chòi mòi còn cho thấy hoạt tính kháng khuẩn đối với tụ cầu vàng Staphylococcus aureus với vòng ức chế 8 mm và nồng độ ức chế tối thiểu MIC là 2,5 mg/ml [2]. Tuy nhiên, giới hạn thử nghiệm là hoạt tính kháng khuẩn tổng thể của dịch chiết vẫn thấp hơn các thuốc kháng sinh và kháng nấm chuẩn như Gentamicin hay Amphotericin B [2].
Tối ưu hóa chiết xuất catechin từ quả chòi mòi chín
Vào năm 2015, một nghiên cứu chuyên sâu đã ứng dụng công nghệ chiết xuất bằng chất lỏng siêu tới hạn (SFE) sử dụng CO2 (SC-CO2) trên quả chòi mòi chín (Antidesma thwaitesianum) và so sánh trực tiếp với các dung môi truyền thống như ethanol và nước [3]. Hoạt tính chống oxy hóa được đo lường đa chiều thông qua ba thử nghiệm: khử gốc cation ABTS, dọn gốc tự do DPPH và lực khử sắt (FRAP) [3].
Kết quả thực nghiệm chỉ ra dịch chiết thu được từ phương pháp SC-CO2 vượt trội đáng kể về hiệu suất thu hồi, tổng hàm lượng phenolic, flavonoid và proanthocyanidin so với dịch chiết nước hoặc cồn [3]. Mẫu chiết này đồng thời thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao nhất trên cả ba thử nghiệm ABTS, DPPH và FRAP [3]. Khi phân tích thành phần bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò khối phổ (HPLC-DAD/MSD), nhóm nghiên cứu xác định catechin là hợp chất phenolic chủ chốt trong quả chòi mòi, đạt hàm lượng tối đa ở phương pháp chiết SC-CO2 [3]. Điểm hạn chế là phương pháp chiết siêu tới hạn này đòi hỏi trang thiết bị công nghiệp phức tạp, chưa đại diện cho các cách chế biến thủ công hàng ngày.
Vị trí của chòi mòi trong bài thuốc phối hợp
Một nghiên cứu năm 2023 tại Thái Lan đã kiểm tra hoạt tính chống oxy hóa của rễ và thân cây chòi mòi (Antidesma ghaesembilla) nằm trong bài thuốc y học cổ truyền gồm 6 loài thực vật bản địa [4]. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp chiết ethanol, đo lường TPC, TFC, hoạt tính DPPH, FRAP và phân tích thành phần bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao kết hợp phân tích thành phần chính (PCA) [4].
Kết quả cho thấy bài thuốc phối hợp toàn diện thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao nhất so với từng cây đơn lẻ [4]. Khi xét riêng từng loài trong nhóm, cây Caesalpinia digyna có hàm lượng polyphenol và khả năng chống oxy hóa cao nhất, chứ không phải chòi mòi [4]. Nghiên cứu cũng xác nhận hàm lượng phenolic toàn phần có mối tương quan thuận mạnh mẽ với hoạt tính chống oxy hóa, đồng thời phân tích PCA cho thấy acid gallic là hoạt chất đóng góp lớn vào hoạt lực chung [4]. Điều này cho thấy trong các công thức thảo dược, chòi mòi phát huy vai trò tối ưu nhất khi được hiệp đồng cùng các thảo mộc khác thay vì đứng riêng lẻ [4].
Lợi ích thực tế và những giới hạn khoa học
Các nghiên cứu công bố mang đến cơ sở khoa học khẳng định quả chòi mòi là nguồn cung cấp dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên như polyphenol, flavonoid, proanthocyanidin và đặc biệt là catechin [2], [3]. Khả năng khử các gốc tự do của dịch chiết quả ở một số thử nghiệm ống nghiệm thậm chí vượt qua cả các chất chống oxy hóa tổng hợp như BHT [2].
Tuy vậy, bạn đọc cần nhìn nhận khách quan về giới hạn bằng chứng. Toàn bộ các phát hiện trên chỉ thực hiện trên ống nghiệm hoặc nuôi cấy tế bào nhân tạo HEK-293 [1], [2], [3]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác định lượng quả ăn vào sẽ hấp thu qua thành ruột bao nhiêu, phân bố tới các cơ quan ra sao và mang lại hiệu quả bảo vệ sức khỏe lâu dài ở mức độ nào. Quả chòi mòi là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất nhưng không thể coi là thần dược ngăn ngừa mọi bệnh tật.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quả chòi mòi
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem quả chòi mòi có thể thay thế thuốc chữa bệnh tim mạch, tiểu đường hay ung thư. Căng thẳng oxy hóa liên quan đến nhiều bệnh lý mạn tính [1], nhưng việc tiêu thụ thực phẩm chứa chất chống oxy hóa chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống lành mạnh, không có tác dụng điều trị hay thay thế phác đồ y khoa.
Nhiều người cũng cho rằng quả chòi mòi ngâm rượu sẽ nhân đôi tác dụng chống lão hóa. Dù dịch chiết cồn có chứa hoạt chất thực vật [4], nhưng việc uống nhiều rượu bia mang lại nhiều nguy cơ tổn thương gan và tim mạch, làm mất đi lợi ích sinh học vốn có của các hợp chất thực vật. Hơn nữa, việc tự ý hái quả dại không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn với các loại quả rừng có độc tính.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là loại quả ăn được tự nhiên, những người có bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính như viêm loét dạ dày tá tràng nên thận trọng khi ăn quả chòi mòi tươi vì vị chua chát đặc trưng có thể kích thích niêm mạc dạ dày.
Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần lưu ý không sử dụng các chế phẩm cô đặc, cao chiết chòi mòi liều cao nếu chưa tham khảo ý kiến bác sĩ. Các hợp chất phenolic nồng độ cao có thể tương tác với quá trình chuyển hóa thuốc tại gan hoặc làm thay đổi khả năng hấp thu của một số khoáng chất trong ruột. Người có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng nhiệt đới cũng cần thử lượng nhỏ trước khi dùng.
Gợi ý cách dùng chòi mòi trong đời sống
Quả chòi mòi chín có thể dùng tươi trực tiếp, làm nước ép loãng, làm siro hoặc chế biến dạng mứt truyền thống tương tự các loại quả mọng khác. Nghiên cứu cho thấy phương pháp chiết nóng bằng nước từ bã quả khô vẫn giữ được lượng phenolic rất cao và hoạt lực dọn gốc tự do mạnh [2], vì vậy việc hãm nước quả chòi mòi sấy khô như một dạng trà thảo mộc là cách tận dụng rất tốt.
Để tối ưu hóa lợi ích cho cơ thể, người tiêu dùng nên kết hợp quả chòi mòi cùng chế độ ăn phong phú đa dạng các loại rau quả nhiều màu sắc. Không nên tiêu thụ dồn dập số lượng lớn trong một thời điểm mà nên dùng như một phần của thực đơn dinh dưỡng cân đối thường nhật.
Quả chòi mòi là nguồn thảo mộc tiềm năng với hàm lượng polyphenol và hoạt tính chống oxy hóa cao đã được chứng minh trong phòng thí nghiệm. Việc thưởng thức loại quả này theo mùa bổ sung thêm sự đa dạng cho khẩu phần ăn hàng ngày. Tuy nhiên, người dân cần duy trì lối sống lành mạnh tổng thể và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị khi muốn sử dụng các sản phẩm cô đặc chiết xuất để hỗ trợ điều trị bệnh.
