Tình trạng thức giấc giữa đêm vì buồn tiểu hay các rối loạn xuất tinh như di tinh gây ra nhiều phiền toái cho sinh hoạt hàng ngày. Trong y học cổ truyền, quả kim anh (tên khoa học: Rosa laevigata Michx.) thường được xem là dược liệu quý với tác dụng cố tinh, sáp niệu, chỉ tả, chủ trị các chứng tiểu đêm, tiểu nhiều lần và di mộng tinh. Nhiều người thường truyền tai nhau cách dùng loại quả gai góc này để nấu nước uống hoặc ngâm rượu bồi bổ.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện nay chủ yếu dừng lại ở mô hình tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [1], [2], [3]. Dù các nghiên cứu ghi nhận tiềm năng bảo vệ thận, hỗ trợ chức năng bàng quang và giảm phì đại tuyến tiền liệt, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người khẳng định việc dùng kim anh có thể chữa dứt điểm chứng tiểu đêm hay di tinh [2], [4].
Cơ chế tác động theo góc nhìn khoa học
Theo quan niệm dân gian, quả kim anh có vị chua, chát, tính bình, nổi bật với khả năng thu liễm, làm săn niêm mạc và giảm bài tiết quá mức. Nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy các thành phần sinh học chủ yếu gồm flavonoid toàn phần (TFs) và polysaccharide [2].
Ở góc độ dược lý tế bào, các flavonoid chiết xuất từ kim anh giúp bảo vệ tế bào biểu mô ống thận thông qua việc kích hoạt các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase [3]. Khi mức độ các gốc oxy hóa tự do (ROS) giảm đi, các phản ứng viêm qua trung gian NF-kappaB cũng bị ức chế [1], [3]. Điều này giúp ngăn chặn tổn thương cấu trúc lọc của thận, hỗ trợ duy trì ổn định chức năng bài tiết [1].
Bên cạnh đó, các chiết xuất nước của quả kim anh được ghi nhận có tác động tích cực lên hệ tiết niệu, đặc biệt là hỗ trợ cải thiện tình trạng tiểu không tự chủ do phản xạ [2]. Điều này tạo nền tảng cho việc giải thích tác dụng hạn chế tiểu són, tiểu đêm mà dân gian thường nhắc tới.
Bằng chứng bảo vệ thận và tiết niệu trên mô hình thí nghiệm
Nhiều công trình đã khảo sát tác động của quả kim anh trên các tổn thương thận và bàng quang ở động vật thí nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tìm hiểu tác dụng của dược liệu này trên chuột cống bị bệnh thận do đái tháo đường qua chất gây độc streptozotocin [1].
Kết quả cho thấy chiết xuất quả kim anh cải thiện đáng kể rối loạn chức năng thận ở nhóm chuột bệnh [1]. Cơ chế được làm rõ là do dược liệu làm tăng hoạt tính của enzyme SOD và tổng khả năng chống oxy hóa, đồng thời làm giảm nồng độ chất chỉ thị tổn thương màng malondialdehyde (MDA) cũng như các gốc tự do ROS [1]. Ngoài ra, biểu hiện của protein gây viêm MCP-1 và yếu tố phiên mã NF-kappaB p65 ở cả mức protein lẫn mRNA đều bị ức chế, song song với việc gia tăng biểu hiện của protein điều hòa IkappaBalpha [1].
Một tổng quan khoa học năm 2017 tiếp tục dẫn chứng nghiên cứu của Zhao và cộng sự trên tế bào biểu mô ống thận chuột (NRK-52E) [3]. Việc nuôi ủ tế bào với flavonoid quả kim anh giúp giảm mạnh nồng độ ROS nhờ tăng cường SOD và glutathione peroxidase, từ đó bảo vệ tế bào trước nguy cơ chấn thương thận cấp [3]. Mô hình chuột cống thực nghiệm sau đó cũng xác nhận tác dụng bảo vệ mô thận rõ rệt của phân đoạn flavonoid này [3].
Cũng theo tổng quan năm 2022, dịch chiết nước từ quả kim anh đã được chứng minh có vai trò quan trọng đối với hệ tiết niệu, hỗ trợ điều hòa và mang lại lợi ích trong chứng tiểu không tự chủ do phản xạ [2].
Tác động đối với bệnh lý tiền liệt tuyến
Tiểu đêm ở nam giới trung niên và cao tuổi thường xuất phát từ nguyên nhân phì đại lành tính tuyến tiền liệt (BPH). Năm 2023, một nghiên cứu tiền lâm sàng đã đánh giá tác động của hỗn hợp chiết xuất thảo mộc ký hiệu HT080 (gồm vỏ quế Cinnamomum cassia và quả kim anh Rosa laevigata) trên chuột cống được gây phì đại tiền liệt tuyến bằng testosterone propionate (TP) với liều tiêm dưới da 3 mg/kg mỗi ngày trong 4 tuần [4].
Trong thử nghiệm, chuột được chia thành các nhóm gồm nhóm đối chứng giả định (sham), nhóm bệnh lý dùng TP đơn độc, nhóm đối chứng dùng thuốc finasteride liều 1 mg/kg/ngày, và nhóm can thiệp dùng TP kết hợp HT080 với liều uống 200 mg/kg/ngày [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng HT080 có trọng lượng tuyến tiền liệt, chỉ số tuyến tiền liệt, độ dày biểu mô tuyến tiền liệt cùng nồng độ hormone testosterone và dihydrotestosterone (DHT) trong huyết thanh giảm đáng kể so với nhóm bệnh không điều trị [4].
Quan sát mô học xác nhận hỗn hợp có chứa kim anh giúp giảm tình trạng tăng sản tuyến tiền liệt [4]. Về mặt phân tử, biểu hiện protein của thụ thể androgen (AR) ở nhóm dùng HT080 giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0.05), đồng thời thuốc thúc đẩy quá trình chết theo chương trình của tế bào tăng sinh thông qua việc điều hòa biểu hiện của Bcl-2 và Bax [4]. Thử nghiệm Hershberger cũng cho thấy hỗn hợp không thể hiện hoạt tính kích thích hay đối kháng trực tiếp thụ thể androgen và không gây độc trên gan qua đánh giá nồng độ men gan ALT, AST [4].
Hiểu lầm thường gặp về quả kim anh
Nhiều người lầm tưởng rằng quả kim anh có thể thay thế hoàn toàn các thuốc kê đơn trong điều trị tiểu rắt, tiểu buốt hay tiểu đêm. Thực tế, tiểu đêm có thể do nhiễm trùng tiết niệu, suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc tiểu đường, trong khi di tinh mộng tinh có thể bắt nguồn từ căng thẳng thần kinh hoặc các rối loạn nam khoa khác.
Một số người tin rằng dược liệu từ thiên nhiên là hoàn toàn lành tính, có thể sắc uống liều càng cao càng tốt. Đây là quan niệm sai lầm vì mọi thảo dược đều có ngưỡng an toàn sinh học. Bên cạnh đó, tác dụng làm se đặc trưng của hàm lượng tanin và axit hữu cơ tự nhiên trong quả kim anh có thể gây khô họng, cồn cào ruột hoặc làm trầm trọng thêm chứng táo bón mạn tính nếu sử dụng bừa bãi.
Dữ liệu an toàn và độc tính cần lưu ý
Mặc dù được ứng dụng lâu đời, dữ liệu độc tính học hiện đại của quả kim anh còn tương đối hạn chế [2]. Một nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày trên chuột cống sử dụng flavonoid toàn phần (TFs) từ quả kim anh ở các mức liều uống 500, 1.000 và 2.000 mg/kg/ngày đã ghi nhận những khác biệt quan trọng [2].
Ở liều 500 và 1.000 mg/kg/ngày, các chỉ số kiểm tra mắt, trọng lượng cơ thể, lượng tiêu thụ thức ăn và nước uống, xét nghiệm nước tiểu, huyết học, hóa sinh lâm sàng và mô bệnh học đều không xuất hiện dấu hiệu ngộ độc [2].
Tuy nhiên, ở mức liều cao 2.000 mg/kg/ngày, chuột bắt đầu xuất hiện tình trạng giảm số lượng tiểu cầu và tăng các khoang rỗng trong tế bào cơ tim so với nhóm đối chứng [2]. Ngoài ra, trọng lượng tương đối của tế bào cơ tim ở chuột đực tăng lên đáng kể, kèm theo sự biến đổi trọng lượng tuyệt đối và tương đối của tuyến thượng thận [2]. Dữ liệu này cảnh báo việc dùng dịch chiết cô đặc chứa flavonoid liều cao kéo dài tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu lên hệ tim mạch và tạo máu [2].
Ai nên thận trọng khi dùng dược liệu này?
Chưa có các nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; toàn bộ dữ liệu dược lý hiện có chủ yếu ghi nhận trên mô hình chuột cống hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1], [2], [4]. Do đó, các đối tượng này không nên tự ý dùng các chế phẩm từ quả kim anh khi chưa có chỉ định y khoa.
Người đang bị táo bón nặng, người có hội chứng tắc nghẽn đường tiêu hóa hoặc đang bị bí tiểu cơ học do u bướu chèn ép cần tránh dùng các loại thảo dược có tính thu liễm mạnh như kim anh. Những bệnh nhân mắc bệnh lý tim mạch, người có tiền sử giảm tiểu cầu hoặc đang điều trị bằng thuốc chống đông máu phải hết sức cẩn trọng do nguy cơ tương tác và ảnh hưởng tim mạch khi dùng liều cao [2].
Gợi ý sử dụng an toàn trong đời sống
Nếu muốn dùng quả kim anh hỗ trợ sức khỏe, người dùng nên tìm mua dược liệu khô tại các cơ sở đông dược uy tín để tránh nhầm lẫn hoặc lẫn tạp chất. Trước khi nấu hoặc ngâm, quả kim anh cần được bổ đôi, nạo sạch toàn bộ phần lông tơ và hạt nhỏ bên trong, bởi lông kim anh rất dễ gây ngứa họng và kích ứng đường ruột.
Chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng sắc nước uống trong ngày và không tự ý phối hợp với các bài thuốc nam không rõ nguồn gốc. Khi gặp các triệu chứng tiểu nhiều về đêm, tiểu buốt rắt hoặc rối loạn chức năng tình dục kéo dài, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiết niệu hoặc nam học để được chẩn đoán căn nguyên chính xác, không nên tự điều trị tại nhà bằng các bài thuốc truyền miệng.
Nhìn chung, quả kim anh sở hữu nhiều hoạt tính sinh học tiềm năng như chống oxy hóa, bảo vệ nhu mô thận và hỗ trợ giảm tăng sinh tuyến tiền liệt trên động vật [1], [3], [4]. Dẫu vậy, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ và người dân cần duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
