Quả mùng quân (còn gọi là quả hồng nhung, bồ quân hay Flacourtia jangomas) là loại quả dân dã quen thuộc ở nhiều vùng quê Việt Nam và Nam Á [1]. Gần đây, nhiều thông tin truyền miệng lan truyền rằng loại quả này có khả năng giải độc và bảo vệ tế bào gan thần kỳ trước các tác nhân gây hại.
Tuy nhiên, liệu tác dụng bảo vệ gan của mùng quân đã được kiểm chứng trên người hay chỉ dừng lại ở các giả thuyết nghiên cứu ban đầu? Sự thật khoa học cho thấy hiện tại chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh quả mùng quân bảo vệ được tế bào gan.
Lời đồn bảo vệ gan bắt nguồn từ đâu?
Trong đời sống, nhiều người thường tin rằng các loại quả rừng có vị chát, ngọt nhẹ và giàu chất chống oxy hóa đều có khả năng mát gan, giải độc. Mùng quân chứa nhiều hợp chất tự nhiên như polyphenol, flavonoid, saponin và tannin [2, 3]. Điều này khiến nhiều người suy đoán rằng dược liệu này có thể giúp giảm men gan hay ngăn ngừa tổn thương gan.
Thực tế, các tài liệu ghi nhận chiết xuất từ vỏ, lá hoặc hạt của cây mùng quân có những hoạt tính sinh học nhất định trong phòng thí nghiệm [1, 3]. Dù vậy, việc suy diễn từ các thử nghiệm ống nghiệm sang khả năng bảo vệ gan thực tế trên người là một bước nhảy vọt chưa có căn cứ khoa học xác thực.
Bản chất khoa học: Cơ chế sinh học và những phát hiện sơ khởi
Mùng quân chứa các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên giúp trung hòa các gốc tự do [1, 3, 5]. Về mặt lý thuyết, các gốc tự do là một trong những nguyên nhân chính gây tổn thương tế bào, bao gồm cả tế bào gan.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng dịch chiết vỏ cây mùng quân phân lập được methyl caffeate và flacourtin, đồng thời thể hiện khả năng quét gốc tự do trong thử nghiệm DPPH khi so sánh với chất chống oxy hóa BHT [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết này có khả năng làm bền màng tế bào tốt hơn thuốc đối chứng diclofenac sodium [1]. Ngoài ra, ở liều 400 mg/kg, dịch chiết vỏ cây giúp ức chế cảm giác đau do acid acetic gây ra tới 70,32% trên mô hình động vật [1]. Dù vậy, đây chỉ là các chỉ số về kháng viêm và chống oxy hóa sơ bộ, không phải thử nghiệm chuyên biệt về phục hồi tổn thương gan.
Tại sao một số người lại nhầm lẫn tác dụng bảo vệ gan của mùng quân? Một nguyên nhân có thể do sự nhầm lẫn giữa các cây trong cùng họ thực vật cũ Flacourtiaceae. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2017 trên một loài cây khác cùng họ là Homalium letestui cho thấy chiết xuất thân cây ở liều 200-600 mg/kg làm giảm men gan (ALT, AST, ALP) và bảo vệ tế bào gan chuột trước độc chất paracetamol [2]. Tuy nhiên, Homalium letestui là một loài cây hoàn toàn khác, không thể dùng kết quả này để khẳng định cho quả mùng quân (Flacourtia jangomas).
Các nghiên cứu thực nghiệm trên mùng quân nói gì?
Để hiểu rõ giá trị thực tế của cây mùng quân, cần nhìn vào các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm đã công bố trên từng bộ phận của cây:
Năm 2010, một nghiên cứu đánh giá tác dụng hạ đường huyết của hỗn hợp dịch chiết methanol từ lá và thân cây mùng quân (tỷ lệ 1:1) trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin [3]. Kết quả cho thấy khi cho chuột uống liều 400 mg/kg mỗi ngày trong 21 ngày, dịch chiết giúp hạ đường huyết có ý nghĩa thống kê (P < 0,01) và cải thiện đáng kể nồng độ cholesterol cũng như triglyceride (P < 0,05) [3]. Vào ngày thứ 21, lượng glucose và ceton trong nước tiểu biến mất ở nhóm uống dịch chiết [3]. Về độc tính cấp, chuột không có biểu hiện ngộ độc ở liều thử nghiệm lên tới 2000 mg/kg [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát sâu hơn về hạt và quả mùng quân [4]. Phân đoạn chloroform của dịch chiết hạt (SFJC) thể hiện khả năng chống oxy hóa DPPH với chỉ số IC50 đạt 48,84 (so với vitamin C là 21,77) [4]. Hoạt tính làm tan cục máu đông của phân đoạn này đạt 60,99% trên mẫu máu người trong phòng thí nghiệm [4]. Trên mô hình chuột, liều 600 mg/kg của phân đoạn hạt giúp giảm đau 49,46% trong thử nghiệm nhúng đuôi và 66,43% trong thử nghiệm quặn đau do acid [4]. Đồng thời, các dịch chiết quả và hạt còn ghi nhận tác dụng an thần, kéo dài thời gian ngủ do thiopental lên 85,20 phút và hạ đường huyết rõ rệt ở liều 600 mg/kg [4].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2024 về lá cây mùng quân đã phân lập được hợp chất 2,6-dimethoxy benzoquinone, thể hiện hoạt tính kháng khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus với đường kính vòng ức chế 21,6 - 21,7 mm và có tiềm năng chống oxy hóa [5]. Về mặt công nghệ chế biến, nghiên cứu năm 2023 thử nghiệm kỹ thuật đồng kết tinh dịch chiết quả mùng quân với đường sucrose để giữ lại 29,25 mg GAE/100 g polyphenol tổng nhằm hướng tới ứng dụng trong thực phẩm chức năng [6]. Về mặt di truyền học, bộ gen lục lạp của cây mùng quân đã được giải trình tự đầy đủ với chiều dài 156.223 bp [7].
Giá trị và giới hạn từ bằng chứng khoa học hiện tại
Điểm tích cực là các nghiên cứu khẳng định mùng quân chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên, kháng viêm, hạ đường huyết thực nghiệm và không có độc tính cấp ở liều thử nghiệm 2000 mg/kg trên chuột [2, 3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm đánh giá khả năng bảo vệ gan của quả mùng quân trên người. Các dữ liệu về hạ đường huyết hay giảm đau hiện có đều được thực hiện trên chuột cống hoặc chuột nhắt trắng với dịch chiết cô đặc [2, 3]. Dịch chiết cồn hoặc chloroform trong phòng thí nghiệm khác xa việc ăn quả tươi ngoài đời sống. Hơn nữa, việc cơ thể chuột hấp thu dịch chiết không đồng nghĩa với việc ăn quả tươi sẽ giúp người bệnh hạ men gan hay ngăn ngừa xơ gan.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng mùng quân
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem quả mùng quân như một loại thần dược "mát gan, giải rượu". Nhiều người sau khi uống rượu bia thường tìm ăn mùng quân hoặc uống nước sắc từ cây này với hy vọng lọc sạch độc chất trong gan. Đây là quan niệm sai lầm, chưa có nghiên cứu nào chứng minh quả mùng quân có thể trung hòa độc tố do rượu hay thuốc gây tổn thương gan trên người.
Một hiểu lầm khác là tự ý hái lá hoặc vỏ cây mùng quân về sắc uống để chữa bệnh gan hoặc đái tháo đường. Dù dịch chiết lá và vỏ có tác dụng sinh học trên động vật [1, 2], liều lượng chuẩn hóa và độ an toàn lâu dài trên người chưa được thiết lập. Việc tự ý dùng các bài thuốc sắc tự chế có nguy cơ gây ngộ độc hoặc tương tác bất lợi với các thuốc đang sử dụng.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh lý về gan như viêm gan siêu vi, xơ gan hoặc suy gan không nên dùng mùng quân để thay thế các phác đồ điều trị y khoa. Trì hoãn việc dùng thuốc đặc trị để dùng thảo dược truyền miệng có thể khiến bệnh gan tiến triển nặng hơn.
Người đang điều trị bệnh đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết cần hết sức cẩn thận, bởi các bộ phận của cây mùng quân đã được ghi nhận có tác dụng hạ đường huyết mạnh trên thực nghiệm [2, 3]. Sự kết hợp này có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
Những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cũng cần lưu ý, do dịch chiết hạt và vỏ cây mùng quân có hoạt tính tiêu sợi huyết, hỗ trợ làm tan cục máu đông trong ống nghiệm [1, 3]. Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn cụ thể trên các nhóm đối tượng này, do đó cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Quả mùng quân chín là một loại trái cây dân dã, ăn ngon miệng và cung cấp nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên [3, 7]. Độc giả chỉ nên thưởng thức mùng quân như một loại quả ăn vặt thông thường với lượng vừa phải. Khi ăn, nên chọn quả chín mềm, rửa sạch để loại bỏ bụi bẩn.
Tuyệt đối không nên lạm dụng quả mùng quân hoặc tự ý sắc nước thân, vỏ, lá cây để điều trị bệnh gan. Hiện chưa có bất kỳ khuyến cáo khoa học nào về liều lượng chuẩn hóa của mùng quân cho mục đích điều trị bệnh ở người. Nếu gặp các vấn đề về gan hoặc men gan cao, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn điều trị đúng cách.
Nhìn chung, quả mùng quân là một nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu tiềm năng chống oxy hóa đã được ghi nhận qua các thử nghiệm trên chuột và trong phòng thí nghiệm. Dù vậy, tác dụng bảo vệ gan trên người vẫn chưa được chứng minh trên thực tế. Người dân nên giữ cái nhìn tỉnh táo, thưởng thức quả như một món ăn thông thường và không coi đây là thần dược chữa bệnh.
