Mẹo dân gian quen thuộc khi giao mùa
Mỗi khi thời tiết thay đổi, trẻ nhỏ và người lớn rất dễ gặp phải các cơn ho do viêm đường hô hấp trên [1]. Trong dân gian, phật thủ ngâm mật ong từ lâu đã được nhiều gia đình truyền tai nhau như một bài thuốc quý để trị dứt điểm cơn ho kéo dài. Nhiều người tin rằng sự kết hợp này có thể chữa khỏi bệnh đường thở nhanh chóng mà không cần dùng thuốc tây.
Tuy nhiên, liệu bài thuốc này có thực sự trị ho dứt điểm hay chỉ mang lại tác dụng làm dịu cổ họng tạm thời? Để hiểu đúng giá trị y học, chúng ta cần phân tích các bằng chứng khoa học hiện có về cả quả phật thủ và mật ong.
Thực tế, dữ liệu khoa học cho thấy phật thủ ngâm mật ong chỉ có tác dụng hỗ trợ làm dịu họng và giảm triệu chứng ho tạm thời, không thể chữa khỏi nguyên nhân gốc rễ của bệnh. Hầu hết các bằng chứng y khoa mạnh mẽ về khả năng giảm ho hiện nay đều đến từ mật ong, trong khi quả phật thủ chỉ mới dừng lại ở ghi nhận y học cổ truyền và thiếu thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu.
Cơ chế sinh học giúp xoa dịu đường thở
Khi bị viêm đường hô hấp trên, niêm mạc họng trở nên sưng đỏ và các đầu mút thần kinh cảm giác rất dễ bị kích ứng [1]. Theo giải thích từ các nghiên cứu y học, vị ngọt đậm đặc của các chế phẩm như mật ong kích thích tuyến nước bọt và tăng tiết chất nhầy ở đường thở [2]. Lớp dịch này hoạt động như một lớp đệm bảo vệ (demulcent), bao phủ lấy niêm mạc họng đang tổn thương và ngăn ngừa kích ứng [2].
Bên cạnh đó, sự tương tác giữa dây thần kinh vị giác khi cảm nhận vị ngọt và các sợi thần kinh thụ cảm đáp ứng opioid cũng góp phần tạo ra tác dụng giảm ho thông qua hệ thần kinh trung ương [2]. Nhờ phản xạ này, cơn ho phản xạ tạm thời bị ức chế, mang lại cảm giác dễ chịu tức thì cho người dùng [2].
Mặt khác, mật ong chứa hoạt tính kháng khuẩn phổ rộng đối với vi khuẩn Gram dương và Gram âm nhờ enzyme glucose oxidase từ ong tạo ra hydrogen peroxide cùng các cơ chế không chứa peroxide [3]. Đặc tính chống viêm và chống oxy hóa cũng góp phần bảo vệ các tế bào biểu mô đường hô hấp trước sự tấn công của các gốc tự do gây hại [2].
Về phía phật thủ (danh pháp khoa học là Citrus medica), loại cây này nằm trong danh mục các dược liệu truyền thống được đề xuất trong y học cổ truyền Ba Tư nhằm hỗ trợ chức năng hô hấp và củng cố thể trạng [4]. Dù y học dân gian cho rằng các hợp chất tự nhiên trong quả có thể hỗ trợ đường thở, việc kết hợp phật thủ với mật ong chủ yếu vẫn phát huy tác dụng bao phủ và làm dịu niêm mạc họng của dung dịch ngọt [2].
Bằng chứng khoa học về mật ong và phật thủ
Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn nào đánh giá riêng bài thuốc phật thủ ngâm mật ong. Mọi bằng chứng y khoa vững chắc nhất về giảm ho chủ yếu tập trung vào mật ong đơn thuần hoặc các chế phẩm nền mật ong [4, 6].
Trong một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có kiểm soát giả dược thực hiện năm 2012, các nhà nghiên cứu đã đánh giá tác dụng của liều đơn 10 g mật ong (gồm mật ong bạch đàn, mật ong họ cam quýt hoặc mật ong hoa môi) so với giả dược là chiết xuất chà là silan [5]. Thử nghiệm tiến hành trên 300 trẻ em từ 1 đến 5 tuổi bị nhiễm trùng đường hô hấp trên có ho về đêm và thời gian mắc bệnh từ 7 ngày trở xuống, được tuyển chọn từ 6 phòng khám nhi khoa cộng đồng [5]. Trẻ được cho dùng 30 phút trước khi đi ngủ, kết quả cho thấy ở cả ba nhóm mật ong, tần suất ho, độ nặng của cơn ho, mức độ gây phiền toái và chất lượng giấc ngủ của cả trẻ lẫn cha mẹ đều cải thiện vượt trội so với nhóm giả dược [5].
Một tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane công bố năm 2012 và cập nhật năm 2014 đã phân tích 2 thử nghiệm ngẫu nhiên có nguy cơ sai lệch cao trên 265 trẻ từ 2 đến 18 tuổi để so sánh mật ong với dextromethorphan, diphenhydramine và nhóm không điều trị bằng thang đo Likert 7 điểm [4, 5]. Kết quả cho thấy mật ong vượt trội hơn nhóm không can thiệp trong việc giảm tần suất ho (sự khác biệt trung bình MD là -1,07; khoảng tin cậy 95% CI từ -1,53 đến -0,60 trên 154 người tham gia) [4, 5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra bằng chứng chất lượng trung bình cho thấy mật ong không khác biệt đáng kể so với thuốc giảm ho dextromethorphan (MD -0,07; 95% CI từ -1,07 đến 0,94 trên 149 người), và bằng chứng chất lượng thấp gợi ý mật ong có thể nhỉnh hơn thuốc kháng histamin diphenhydramine một chút (MD -0,57; 95% CI từ -0,90 đến -0,24 trên 80 người) [4, 5].
Đến bản cập nhật tổng quan hệ thống năm 2018 của Cochrane, các tác giả đã bổ sung thêm 3 nghiên cứu mới, nâng tổng số lên 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 899 trẻ em từ 12 tháng đến 18 tuổi bị ho cấp tính tại các cơ sở ngoại trú [6]. Các can thiệp được so sánh bao gồm mật ong đơn thuần, mật ong kết hợp kháng sinh, thuốc ho dạng siro nền mật ong đối chiếu với giả dược, không điều trị, dextromethorphan, diphenhydramine, salbutamol và bromelin [6]. Các báo cáo đều khẳng định mật ong giúp cải thiện rõ rệt triệu chứng ho cấp tính ở trẻ [6].
Đối với người lớn tuổi mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), một nghiên cứu theo dõi việc sử dụng mật ong Tualang liên tục trong 6 tháng đã ghi nhận xu hướng giảm nhiễm trùng hô hấp cấp và mạn tính, hỗ trợ giảm ho và khó thở, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống [2]. Một nghiên cứu khác dẫn lại trong tài liệu cũng cho biết mức độ nghiêm trọng của cơn ho ở bệnh nhân COPD cao tuổi giảm 63,2% ở 89,5% số ca dùng mật ong kết hợp phác đồ thường quy so với nhóm chỉ dùng phác đồ thường quy [2].
Ngược lại, dữ liệu lâm sàng về phật thủ (Citrus medica) rất hạn chế. Một bài báo phác thảo nghiên cứu năm 2020 về chế độ ăn cho bệnh nhân nhiễm trùng hô hấp cấp dẫn lại tài liệu y học cổ truyền Ba Tư xếp Citrus medica vào danh sách dược liệu hỗ trợ triệu chứng hô hấp [4]. Tuy nhiên, đây chỉ là tài liệu tổng hợp đề xuất hỗ trợ dinh dưỡng, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào chứng minh hoạt chất từ quả phật thủ vượt trội hơn hoặc làm tăng tác dụng chống ho của mật ong [4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Những dữ liệu trên chứng minh mật ong là liệu pháp hỗ trợ triệu chứng an toàn và hiệu quả đối với các cơn ho cấp tính do viêm đường hô hấp trên [1, 3, 8]. Việc sử dụng mật ong giúp xoa dịu niêm mạc họng, hỗ trợ giảm số lần ho và cải thiện giấc ngủ mà không gây tác dụng phụ buồn ngủ như một số thuốc giảm ho thông thường [1, 8].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất là mật ong ngâm phật thủ không thể thay thế thuốc điều trị căn nguyên [1]. Cơn ho thường là phản xạ bảo vệ hoặc dấu hiệu của các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp [3, 7]. Hỗn hợp này chỉ có tác dụng hỗ trợ cơ học và sinh học tức thời, không thể chữa khỏi các bệnh nhiễm khuẩn nặng hay các bệnh mạn tính [3, 7]. Đa phần các thử nghiệm về mật ong cũng chỉ có quy mô mẫu nhỏ hoặc nguy cơ sai lệch nhất định, đòi hỏi người bệnh phải có cái nhìn đúng mực [4, 6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng phật thủ ngâm mật ong
Sai lầm phổ biến nhất là coi phật thủ ngâm mật ong như một loại kháng sinh tự nhiên có thể dứt điểm hoàn toàn mọi cơn ho. Khi gặp các bệnh lý như viêm phổi, viêm phế quản co thắt hay ho kéo dài do nhiễm trùng, việc trì hoãn đi khám để tự điều trị bằng siro dân gian có thể khiến bệnh diễn tiến nặng hơn [1].
Nhiều người cũng tin rằng quả ngâm càng lâu năm thì dược tính kháng khuẩn, tiêu đờm càng cao. Hiện nay chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận việc ngâm ủ phật thủ lâu năm làm gia tăng tác dụng trị ho [4]. Giá trị thực sự nằm ở đặc tính làm dịu của dung dịch ngọt đậm đặc và tính kháng khuẩn vốn có của mật ong tươi [7, 8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là chế phẩm tự nhiên, phật thủ ngâm mật ong không an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người. Trẻ em dưới 12 tháng tuổi (dưới 1 tuổi) tuyệt đối không được sử dụng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào vì nguy cơ ngộ độc độc tố vi khuẩn (botulism) [1]. Báo cáo tổng quan nhấn mạnh mật ong chỉ an toàn và hiệu quả cho trẻ từ 12 tháng tuổi trở lên [1].
Người mắc bệnh đái tháo đường cần hết sức cẩn trọng vì mật ong chứa hàm lượng đường tự nhiên rất cao, có thể làm biến động đường huyết nhanh chóng. Những người có cơ địa dị ứng phấn hoa, dị ứng các sản phẩm từ ong hoặc tiền sử dị ứng với các loại quả họ cam quýt (Citrus) cũng nên cân nhắc kỹ trước khi dùng để tránh nguy cơ kích ứng. Đối với phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh lý nền mạn tính, việc sử dụng các bài thuốc ngâm luôn cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý
Nếu muốn sử dụng phật thủ ngâm mật ong để hỗ trợ giảm cảm giác ngứa rát họng, người dùng nên xem đây là biện pháp bổ trợ tại nhà:
Về liều lượng: Dựa trên các nghiên cứu lâm sàng về giảm ho ban đêm ở trẻ trên 1 tuổi, liều lượng mật ong thường được áp dụng là một lượng vừa phải, khoảng 10 g (tương đương 1-2 thìa cà phê), dùng trước khi đi ngủ khoảng 30 phút [5]. Người lớn có thể dùng lượng tương đương khi họng bị kích ứng.
Cách dùng: Nên ngậm từ từ từng ngụm nhỏ dung dịch để chất lỏng tráng đều qua thành họng, phát huy tác dụng bọc lót niêm mạc và kích thích phản xạ tiết dịch [2]. Cũng có thể pha loãng với nước ấm để uống, tránh pha với nước sôi vì nhiệt độ quá cao có thể phá hủy các enzyme tự nhiên có lợi trong mật ong [3].
Lựa chọn nguyên liệu: Khi ngâm, cần chọn phật thủ tươi, rửa sạch bề mặt vỏ và để ráo nước trước khi cắt lát ngâm cùng mật ong nguyên chất để đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
Lời khuyên cân bằng cho người bệnh
Quả phật thủ ngâm mật ong là một bài thuốc dân gian lành tính, mang lại giá trị thực tế trong việc làm dịu cổ họng và hỗ trợ giảm các cơn ho cấp tính do cảm lạnh thông thường [1, 7]. Tuy nhiên, tác dụng giảm ho chủ yếu bắt nguồn từ cơ chế làm dịu của mật ong, không phải là thần dược chữa dứt điểm bệnh lý hô hấp [2, 7]. Nếu cơn ho kéo dài trên 7 ngày, kèm theo sốt cao, khó thở hoặc khạc đờm đặc, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời [1, 2].
