Quái thảo mềm có tác dụng gì: Khoa học xác nhận được bao nhiêu?

Dân gian truyền miệng và câu trả lời từ khoa học

Nhiều người thường truyền tai nhau về các loại cây cỏ mọc hoang quanh vườn với khả năng chữa bách bệnh, từ giảm đau khớp, viêm họng cho đến bôi lành vết bỏng ngoài da. Trong số đó, cây quái thảo mềm (tên khoa học là Acanthus mollis) là cái tên quen thuộc trong nền y học dân gian các nước ven biển Địa Trung Hải.

Theo kinh nghiệm truyền thống, loài thực vật này thường được ứng dụng làm thuốc lợi tiểu, giảm đau, chống viêm, làm dịu niêm mạc đường tiêu hóa - tiết niệu và giã nát đắp ngoài để làm lành vết bỏng hoặc vết thương hở ^[1]. Tuy nhiên, liệu các tác dụng giảm đau và kháng viêm này có cơ sở sinh học rõ ràng hay chỉ là lời đồn thổi qua nhiều thế hệ?

Câu trả lời ngắn gọn: Khoa học hiện đại đã ghi nhận một số hoạt chất tự nhiên trong lá quái thảo mềm có khả năng ức chế phản ứng viêm trong ống nghiệm, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định hiệu quả điều trị bệnh hay khả năng giảm đau trên cơ thể người ^[1]. Do đó, người bệnh không thể tùy tiện dùng thay thế thuốc tây y.

Hoạt chất tự nhiên trong quái thảo mềm gồm những gì?

Để xác định giá trị của một loài cây thuốc, trước hết các nhà nghiên cứu phải bóc tách thành phần hóa thực vật chứa trong các bộ phận của cây. Nghiên cứu phân tích dịch chiết ethanol 96% từ lá quái thảo mềm cho thấy sự hiện diện nổi bật của hai nhóm chất mang hoạt tính sinh học chính: phenylpropanoid (tiêu biểu là verbascoside) và benzoxazinoid ^[1].

Trong đó, các dẫn xuất của chất 2,4-dihydroxy-1,4-benzoxazin-3-one (thường gọi tắt là DIBOA) chiếm tỷ lệ 5,58% trong mẫu phân tích ^[1]. DIBOA cùng các hợp chất verbascoside và dẫn xuất của chúng được xác định là những thành phần chủ chốt tạo nên đặc tính sinh học của lá cây này ^[1].

Chất verbascoside thuộc nhóm polyphenol được biết đến rộng rãi với đặc tính chống oxy hóa tự nhiên mạnh mẽ. Sự kết hợp giữa polyphenol và cấu trúc benzoxazinoid giúp quái thảo mềm sở hữu tiềm năng sinh học đáng chú ý, tạo tiền đề để các nhà khoa học kiểm tra công dụng kháng viêm và bảo vệ tế bào ^[1].

Nghiên cứu nói gì về công dụng kháng viêm và chống oxy hóa?

Để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian về khả năng giảm đau và kháng viêm, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành các thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) trên dịch chiết lá quái thảo mềm ^[1]. Nghiên cứu này tập trung làm rõ cơ chế can thiệp của dịch chiết đối với các phản ứng viêm cấp độ phân tử ^[1].

Cụ thể, các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò mảng đi-ốt và khối phổ (HPLC-PDA-ESI/MSn), kết hợp cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) để định lượng thành phần bằng hai chất chuẩn là DIBOA và verbascoside ^[1]. Hoạt tính chống oxy hóa sau đó được kiểm tra thông qua thử nghiệm dập tắt gốc tự do DPPH ^[1].

Khả năng kháng viêm được đo lường qua hai phép thử độc lập: khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 sau khi bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), và thử nghiệm ức chế enzyme lipoxygenase (LOX) ^[1]. Đồng thời, mức độ an toàn và độc tính tế bào cũng được sàng lọc cẩn thận trên hai dòng tế bào RAW 264.7 và tế bào sừng người HaCaT thông qua xét nghiệm resazurin ^[1].

Kết quả cho thấy dịch chiết và các hợp chất chính trong quái thảo mềm thể hiện tác dụng ức chế các chất trung gian gây viêm và cản trở enzyme LOX trong mô hình nuôi cấy ^[1]. Đây là chỉ dấu sinh học xác nhận tiềm năng làm dịu phản ứng viêm cục bộ, phần nào lý giải vì sao người xưa dùng cây này để đắp lên các nốt sưng đau hay vết bỏng nhẹ ^[1].

Tuy vậy, giới hạn rất lớn của nghiên cứu là hoàn toàn nằm trong phòng thí nghiệm (in vitro) ^[1]. Dữ liệu chưa từng bước vào giai đoạn thử nghiệm trên động vật sống hay thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát trên người bệnh ^[1]. Do đó, con đường từ phản ứng trong đĩa petri đến một bài thuốc uống giảm đau thực tế vẫn còn một khoảng cách rất xa.

Tránh nhầm lẫn quái thảo mềm với các loài thực vật khác

Trong y học cổ truyền và nghiên cứu sinh học, tên gọi khoa học rất dễ gây nhầm lẫn nếu chỉ nhìn vào phần tên loài mang đuôi "mollis" (nghĩa là mềm, có lông tơ mịn). Người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng quái thảo mềm (Acanthus mollis) với các cây thuốc khác để tránh dùng sai mục đích:

• Cây ngọc giá mềm (Sophora mollis): Một nghiên cứu công bố năm 2021 phát hiện hợp chất scopoletin phân lập từ cây này có thể giảm sưng phù chân ở chuột thí nghiệm lên đến 83,98%, cao hơn cả thuốc đối chứng ibuprofen (đạt 73,22%), đồng thời hợp chất phenylpropenoid của cây ức chế gốc tự do DPPH đạt 94,516% đến 95,646% ở nồng độ từ 100 đến 400 microgam/mL ^[2]. Hoạt chất này cũng thể hiện khả năng gắn kết đối kháng mạnh với enzyme COX-1 hơn là COX-2 ^[2]. Tuy nhiên, đây là loài thực vật thuộc chi Sophora, hoàn toàn khác với cây quái thảo mềm.

• Cây kê cốt thảo (Abrus mollis Hance): Nghiên cứu công bố năm 2023 phát hiện 41 thành phần hóa học (gồm 16 flavonoid, 13 triterpenoid) và cho thấy dịch chiết có lợi ích điều trị tổn thương gan cấp tính do alpha-naphthalene isothiocyanate gây ra trên chuột cống ^[3]. Khi cho chuột uống dịch chiết, có 11 chất nguyên bản được hấp thu vào máu ^[3]. Đây là vị thuốc chuyên về gan mật, không cùng phân loại hay công dụng với quái thảo mềm.

• Cây cúc chỉ thiên mềm (Elephantopus mollis): Nghiên cứu năm 2012 đã phân lập được 9 hợp chất từ loài cây này, trong đó có acid betulinic, magnolol, honokiol và tricin ^[4]. Dù có chứa các chất chống viêm kinh điển, loài này cũng không liên quan tới quái thảo mềm.

• Cây màng tang mềm (Blumea mollis): Nghiên cứu năm 2008 chỉ ra tinh dầu lá chứa các chất chính như linalool (19,43%), gamma-elemene (12,19%) và có hoạt tính diệt ấu trùng muỗi Culex quinquefasciatus với nồng độ gây chết LC50 là 71,71 ppm ^[5].

Việc nắm rõ tên danh pháp quốc tế là nguyên tắc cốt lõi giúp người bệnh tránh mua nhầm thảo dược, dẫn đến ngộ độc hoặc không đạt hiệu quả điều trị mong muốn.

Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Do thiếu hụt nghiêm trọng các thử nghiệm độc học dài hạn trên cơ thể sống, bất kỳ ai có ý định sử dụng quái thảo mềm đều phải đặt vấn đề an toàn lên hàng đầu. Cụ thể:

Phụ nữ mang thai và mẹ đang cho con bú tuyệt đối không tự ý uống hoặc dùng dịch chiết đậm đặc từ quái thảo mềm. Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn của hoạt chất benzoxazinoid hay verbascoside từ cây này đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh ^[1].

Người có cơ địa nhạy cảm hoặc đang mắc các bệnh lý viêm da mạn tính cần cẩn trọng khi đắp lá tươi giã nát lên da. Mặc dù thử nghiệm trên tế bào sừng HaCaT cho thấy ngưỡng an toàn ban đầu, các tạp chất trong lá tươi tự nhiên có thể gây viêm da tiếp xúc hoặc kích ứng ngoại vi ^[1].

Người đang điều trị các bệnh lý tiêu hóa, thận hoặc dùng thuốc giảm đau kháng viêm tây y không được tự ý kết hợp với quái thảo mềm. Sự tương tác giữa các dẫn xuất thực vật và thuốc điều trị có thể làm thay đổi chuyển hóa hoặc gia tăng gánh nặng đào thải qua gan, thận.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn bắt gặp quái thảo mềm trong các chế phẩm bổ trợ hoặc muốn tham khảo kinh nghiệm truyền thống, hãy lưu ý:

• Không tự ý thu hái cây mọc hoang để sắc uống với liều lượng tùy tiện. Nghiên cứu khoa học chưa đưa ra bất kỳ liều dùng chuẩn hóa, cách thức tinh chế hay thời điểm sử dụng an toàn nào trên cơ thể người ^[1].
• Không dùng dịch chiết thảo dược để thay thế các loại thuốc giảm đau, kháng viêm chuẩn mực được bác sĩ kê đơn cho các cơn đau cấp tính hay đau khớp mạn tính.
• Khi cần chăm sóc vết xước nhẹ ngoài da, nên ưu tiên các biện pháp sát khuẩn y tế chuẩn mực. Trường hợp sử dụng các loại cao bôi hay kem làm dịu có chứa chiết xuất quái thảo mềm, chỉ chọn sản phẩm đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng và cấp phép lưu hành.
• Luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dược lý trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược mới nào vào chế độ chăm sóc sức khỏe thường nhật.

Quái thảo mềm là một loài thực vật Địa Trung Hải có bề dày lịch sử trong y học dân gian ^[1]. Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã xác nhận sự hiện diện của các nhóm chất có tiềm năng kháng viêm và chống oxy hóa như verbascoside và dẫn xuất benzoxazinoid ^[1].

Tuy nhiên, việc khẳng định hiệu quả lâm sàng vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu sâu rộng trên động vật và người. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, coi thảo dược là nguồn tham khảo tiềm năng trong tương lai thay vì vội vàng tin vào các lời đồn chữa bệnh cấp tốc.