Khi bước qua tuổi trung niên, nhiều người bắt đầu lo lắng về tình trạng đau lưng, mỏi gối và nguy cơ loãng xương do suy giảm mật độ xương. Để phòng ngừa gãy xương, không ít người tìm đến các bài thuốc y học cổ truyền quý hiếm, trong đó quy bản (yếm rùa - plastrum testudinis) thường được truyền tai như một vị thuốc giúp bồi bổ xương khớp.
Tuy nhiên, liệu quy bản có thực sự giúp ngăn ngừa loãng xương hiệu quả như lời đồn? Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất quy bản có tác động tích cực đến tế bào xương trong ống nghiệm và mô hình chuột, nhưng vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định khả năng điều trị hay thay thế thuốc chuẩn.
Căn bệnh loãng xương và gánh nặng sức khỏe
Loãng xương là bệnh lý xương toàn thân đặc trưng bởi tình trạng suy giảm khối lượng xương và thoái hóa vi cấu trúc mô xương [1]. Khi mật độ khoáng của xương (BMD) sụt giảm, khung xương trở nên giòn, suy yếu và rất dễ dẫn đến nguy cơ gãy xương dù chỉ sau những va chạm nhẹ [1].
Nguyên nhân cốt lõi của bệnh bắt nguồn từ sự mất cân bằng trong chu trình tái tạo xương, khi quá trình hủy xương của các hủy cốt bào vượt trội so với quá trình tạo xương của các tạo cốt bào [3, 7]. Ở phụ nữ mãn kinh, tình trạng thiếu hụt nội tiết tố estrogen khiến tốc độ mất xương tăng vọt [1]. Tỷ lệ mất xương có thể lên tới 3-5% mỗi năm sau mãn kinh, làm khoảng 75% phụ nữ sau mãn kinh đối mặt với tình trạng hao hụt khối lượng xương và khoảng 1,5 triệu ca gãy xương xảy ra hàng năm [1].
Cơ chế tác động của quy bản dưới góc nhìn sinh học
Trong y học cổ truyền, chiết xuất từ yếm rùa (Plastrum Testudinis Extracts - PTE) đã được sử dụng hàng ngàn năm để hỗ trợ các bệnh lý về xương [2]. Yếm rùa chứa nhiều thành phần hữu cơ như collagen, các peptide và khoáng chất tự nhiên hình thành nên cấu trúc vỏ cứng của loài rùa Mauremys reevesii [3].
Dưới góc độ sinh học phân tử, các nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất quy bản can thiệp vào các đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng [2]. Khi các tế bào gốc trung mô tủy xương (rBMSCs) tiếp nhận kích thích, chúng có khả năng tự đổi mới và biệt hóa định hướng thành các tạo cốt bào đảm nhận chức năng tái tạo xương [2]. Chiết xuất quy bản tác động lên quá trình này thông qua việc điều hòa các gen liên quan đến con đường truyền tín hiệu p38 MAPK, giúp kích hoạt các chuỗi phản ứng sinh học thúc đẩy biệt hóa tế bào [2].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm: Nghiên cứu tế bào và mô hình động vật
Tác động bảo vệ xương của quy bản đã được kiểm nghiệm qua các thử nghiệm chuyên sâu trên tế bào và động vật gặm nhấm [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá hiệu quả của chiết xuất yếm rùa (PTE) trên tế bào gốc trung mô tủy xương của chuột (rBMSCs) [2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành phân chia các tế bào rBMSCs thành 4 nhóm xử lý: nhóm đối chứng nuôi bằng môi trường cơ bản (CON), nhóm dùng chiết xuất PTE, nhóm cảm ứng tạo xương (OI), và nhóm kết hợp cả chiết xuất PTE cùng dung dịch cảm ứng tạo xương (PTE+OI) [2].
Quá trình nuôi cấy và theo dõi được tiến hành liên tục trong thời gian 21 ngày [2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất PTE thúc đẩy đáng kể sự tăng sinh tế bào, biệt hóa tạo xương và quá trình khoáng hóa của rBMSCs sau 21 ngày [2]. Khi kết hợp PTE cùng tác nhân cảm ứng tạo xương (PTE+OI), mức độ khoáng hóa và biệt hóa tế bào xương diễn ra mạnh mẽ hơn rõ rệt [2].
Về cơ chế gen, chiết xuất quy bản làm tăng biểu hiện mRNA của các yếu tố STE20, IGF1R, p38 MAPK, đồng thời làm giảm biểu hiện mRNA của TRAF6 [2]. Ở cấp độ protein, chiết xuất này ức chế nồng độ protein TRAF6 và làm tăng biểu hiện của các protein STE20, IGF1R cùng dạng phosphoryl hóa của p38 MAPK [2]. Sự điều hòa giảm TRAF6 và tăng cường p38 MAPK, STE20, IGF1R chính là bằng chứng thực nghiệm quan trọng cho thấy tiềm năng của quy bản trong hỗ trợ loãng xương [2].
Trước đó, các thử nghiệm tiền lâm sàng khác cũng chỉ ra rằng chiết xuất yếm rùa đem lại lợi ích trong mô hình chuột bị loãng xương do dùng thuốc glucocorticoid (GIOP) cả trên mô hình sống (in vivo) lẫn mô hình ống nghiệm (in vitro), đặc biệt là bảo vệ cột sống của chuột [2]. Ngoài ra, trong các bài thuốc cổ truyền có chứa thành phần cao quy bản kết hợp như Quy lộc nhị tiên giao (Kuei-Lu-Er-Xian-Jiao - KLEXJ), nghiên cứu năm 2017 chứng minh bài thuốc này giúp kích thích hoạt tính men phosphatase kiềm (ALP) và tăng tạo protein hình thành xương BMP-2 trên tế bào tạo cốt bào thông qua trục truyền tín hiệu PI3K/Akt/NF-kappaB [4].
Giới hạn nghiên cứu: Vì sao chưa thể vội khẳng định trên người?
Dù những phát hiện sinh học phân tử trên tế bào chuột rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần thận trọng và hiểu rõ các giới hạn khoa học [2]. Toàn bộ dữ liệu chứng minh tác động trực tiếp của chiết xuất quy bản đơn độc hiện nay mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào gốc tủy xương chuột (rBMSCs) nuôi cấy 21 ngày và mô hình chuột bị tổn thương xương do thuốc [2].
Khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người là một bước chuyển rất lớn. Quá trình hấp thu, chuyển hóa qua hệ tiêu hóa và phân bố hoạt chất peptide hay khoáng chất từ quy bản vào mô xương của con người phức tạp hơn nhiều so với việc ủ trực tiếp chiết xuất lên tế bào nuôi cấy [2].
Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược với quy mô lớn trên người bệnh để xác thực quy bản có thể làm tăng mật độ khoáng xương (BMD) hay giảm nguy cơ gãy xương hay không [2]. Do đó, việc tự ý xem quy bản là thuốc đặc trị loãng xương hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học vững chắc.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quy bản ngừa loãng xương
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống cao quy bản càng nhiều thì xương càng chắc". Xương là một cơ quan sống liên tục tái tạo, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa canxi, các yếu tố tạo xương và kiểm soát hủy xương [3, 7]. Tiêu thụ quy bản một cách vô tội vạ không thể đảm bảo ngăn chặn được quá trình thoái hóa xương tự nhiên sau mãn kinh hay tuổi già [1].
Một sai lầm nguy hiểm khác là bệnh nhân tự ý ngưng các thuốc điều trị loãng xương do bác sĩ chỉ định để chuyển sang dùng hoàn toàn quy bản hay các sản phẩm nấu từ yếm rùa truyền miệng. Điều này làm tăng nguy cơ gãy xương cột sống và cổ xương đùi, bởi hoạt động của các hủy cốt bào ở bệnh nhân loãng xương rất mạnh và cần được kiểm soát y khoa chặt chẽ [5].
Bên cạnh đó, việc nhận dạng chính xác nguồn gốc loài rùa làm dược liệu rất phức tạp và đòi hỏi phân loại sinh học nghiêm ngặt [3]. Người tiêu dùng mua dược liệu trôi nổi trên thị trường rất dễ gặp phải hàng giả, hàng kém chất lượng hoặc chứa tạp chất kim loại nặng gây hại cho sức khỏe.
Những ai cần thận trọng trước khi dùng quy bản?
Quy bản là dược liệu có tính bổ âm trong y học cổ truyền nhưng không phù hợp cho tất cả mọi người. Do chưa có các dữ liệu an toàn lâm sàng đầy đủ, các nhóm đối tượng đặc thù sau cần tuyệt đối cẩn trọng:
Phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng chiết xuất quy bản vì dữ liệu an toàn trên thai nhi và trẻ sơ sinh chưa được thiết lập. Người có tiền sử dị ứng với các sản phẩm từ động vật thủy sinh, bò sát cần tránh sử dụng để phòng ngừa sốc phản vệ hoặc phát ban dị ứng.
Những người đang mắc bệnh thận mạn tính, rối loạn chuyển hóa protein hoặc bệnh gan nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Hàm lượng khoáng chất và peptide phức tạp trong cao xương, yếm rùa có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho thận và gan. Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị loãng xương, thuốc chống đông hoặc các loại thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần báo cho bác sĩ để tránh tương tác bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc xương an toàn
Để bảo vệ hệ cơ xương khớp một cách an toàn và khoa học, người dân không nên chỉ trông cậy vào một loại dược liệu đơn lẻ.
Nếu có nhu cầu sử dụng quy bản hay các bài thuốc cổ truyền chứa chiết xuất này, người bệnh chỉ nên dùng sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định y tế và phải dưới sự kê đơn, hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý tìm mua yếm rùa thô để tự nấu cao hay ngâm rượu vì tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn, nấm mốc và kim loại nặng.
Bên cạnh đó, nền tảng vững chắc nhất để phòng ngừa loãng xương là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối, đảm bảo cung cấp đủ canxi từ thực phẩm hàng ngày kết hợp tắm nắng đúng cách để tổng hợp vitamin D. Vận động thể lực thường xuyên với các bài tập chịu sức nặng phù hợp như đi bộ, chạy bộ nhẹ nhàng hoặc tập kháng lực giúp kích thích tạo cốt bào hoạt động hiệu quả.
Quy bản cho thấy tiềm năng sinh học đáng chú ý trong việc hỗ trợ tăng sinh và khoáng hóa tế bào xương trên các mô hình nghiên cứu thực nghiệm chuột [2]. Tuy nhiên, trước khi có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người, vị thuốc này không thể thay thế cho các phác đồ điều trị chuẩn y khoa. Người bệnh loãng xương cần đi khám chuyên khoa và thảo luận với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
