Thắc mắc quanh vị thuốc từ hang dơi
Trong y học cổ truyền, dạ minh sa là vị thuốc quen thuộc, thực chất là phân khô của các loài dơi ăn côn trùng. Dược liệu này thường được thu gom trực tiếp từ nền các hang động tự nhiên, nơi dơi cư trú lâu năm. Chính nguồn gốc đặc thù này khiến nhiều người không khỏi e ngại về mức độ an toàn vệ sinh khi sử dụng.
Liệu việc dùng phân dơi làm thuốc có tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh nguy hiểm hay không? Câu trả lời là có rủi ro rất lớn nếu dược liệu ở dạng thô chưa qua xử lý. Phân dơi tự nhiên luôn lẫn nhiều tạp chất đất cát vô cơ và mang hệ vi sinh vật phức tạp [1, 2]. Do đó, công đoạn làm sạch, đãi lọc tạp chất và chế biến đúng cách là bước bắt buộc để loại trừ các mối nguy sức khỏe [1, 2].
Nguy cơ vi sinh vật từ phân dơi thô
Phân dơi khi chưa qua chế biến là môi trường chứa nhiều loại vi sinh vật tiềm ẩn nguy cơ gây bệnh [1]. Các khảo sát môi trường và phân tích hệ gen cho thấy phân dơi tự nhiên chứa mật độ vi khuẩn rất phong phú [1]. Việc hiểu rõ thành phần vi sinh này giúp giải thích vì sao khâu làm sạch lại đóng vai trò sống còn trước khi đưa vào sử dụng [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành phân tích sâu hệ vi khuẩn trong phân của 5 loài dơi [1]. Nghiên cứu này kết hợp hai phương pháp hiện đại là phân tích giải trình tự gen vi sinh vật (metataxonomics) và nuôi cấy vi sinh quy mô lớn (culturomics) [1]. Các nhà khoa học đã phân lập được tổng cộng 35 loài vi khuẩn thuộc nhiều chi khác nhau từ ruột dơi bằng phương pháp cấy đĩa truyền thống [1]. Kết quả chỉ ra rằng nhiều loài vi khuẩn gây bệnh hoặc loài mới có thể tồn tại trong phân dơi [1].
Nghiên cứu trên cũng ghi nhận ngành vi khuẩn Proteobacteria chiếm ưu thế lớn trong hệ vi sinh vật của cả 5 loài dơi được khảo sát [1]. Trong y học, sự hiện diện áp đảo của ngành Proteobacteria được coi là một dấu hiệu vi sinh vật cảnh báo nguy cơ gây bệnh tiềm tàng [1]. Ngoài ra, dữ liệu phân tích chỉ ra các chi Lactococcus và Enterococcus liên tục được phát hiện ở tất cả các mẫu phân tích với độ phong phú nằm trong nhóm 3 chi dẫn đầu, bao gồm các loài như Lactococcus lactis và các loài thuộc Enterococcus [1]. Nghiên cứu cũng trích dẫn dữ liệu từ Vengust cho thấy chỉ riêng 5 chi thuộc ngành Proteobacteria đã chiếm tới 50% số lượng chuỗi giải trình tự [1].
Bên cạnh vi khuẩn, phân dơi còn là nơi phát tán của nhiều loại virus nguy hiểm [2]. Nghiên cứu năm 2022 tại miền nam Thụy Điển tiến hành lấy mẫu máu, nước bọt và phân của 77 cá thể dơi trưởng thành (gồm 74 cá thể Myotis daubentonii, 2 cá thể Pipistrellus pygmaeus và 1 cá thể M. mystacinus) [2]. Bằng phương pháp giải trình tự gen thế hệ mới, các nhà khoa học đã phát hiện và giải trình tự thành công một chủng Alphacoronavirus từ mẫu phân của một cá thể dơi cái trưởng thành Myotis daubentonii [2]. Điều này khẳng định phân dơi tươi hoàn toàn có thể mang mầm mống virus truyền nhiễm lưu hành trong tự nhiên [2].
Tạp chất đất đá và sự cần thiết của việc đãi sạch
Dơi thường làm tổ trên vách đá vôi sâu trong các hang động qua hàng chục hoặc hàng trăm năm. Phân dơi tích tụ thành các lớp trầm tích dày dưới đáy hang, bị pha trộn lượng lớn đất cát, bụi khoáng và mảnh vụn vô cơ từ vách đá [3]. Nếu không loại bỏ các chất này, dược liệu thô sẽ chứa đầy tạp chất trơ không thể tiêu hóa, gây sạn và kích ứng đường ruột khi uống [3].
Để xử lý các mẫu trầm tích phân dơi chứa nhiều chất nền hữu cơ và mảnh vụn vụn bở, nghiên cứu năm 2023 đã chuẩn hóa quy trình phân tách nhằm loại bỏ tạp chất khoáng chất [3]. Quá trình này chỉ ra rằng lớp tích tụ phân dơi chứa lượng lớn vật chất vô cơ gốc silic và vật chất hữu cơ thô [3]. Để thu được mẫu sạch phục vụ phân tích, quy trình bắt buộc phải dùng bước sàng lọc qua rây và xử lý dung dịch để loại bỏ thành phần cặn vô cơ này [3]. Kết quả cho thấy các bước làm sạch và loại bỏ tạp chất dạng hạt đã nâng cao đáng kể độ tinh khiết của phần cặn còn lại [3].
Tương tự, các nghiên cứu sinh học khi tách chiết phân tử từ mẫu phân động vật cũng luôn phải trải qua nhiều công đoạn gạn rửa, ly tâm và tinh chế qua cột để loại bỏ các chất ức chế và tạp chất hữu cơ [4]. Điều này chứng minh rằng ở dạng thô tự nhiên, phân động vật nói chung và phân dơi nói riêng chứa vô số tạp chất hữu cơ lẫn vô cơ phức tạp cần được làm sạch cẩn thận [2, 5].
Nguyên lý kỹ thuật thủy phi trong y học cổ truyền
Dạ minh sa chất lượng tốt theo kinh nghiệm y học cổ truyền là những hạt nhỏ màu nâu sẫm, ráp tay, sáng lấp lánh (chủ yếu do mắt và cánh côn trùng không tiêu hóa hết tạo thành). Để loại bỏ hoàn toàn đất cát vô cơ và phân dơi mủn nát, phương pháp truyền thống áp dụng kỹ thuật tương tự như đãi khoáng vật hoặc thủy phi.
Nguyên lý cốt lõi của việc đãi trong nước dựa trên sự chênh lệch tỷ trọng giữa các thành phần. Đất cát, sỏi đá và mảnh khoáng chất vô cơ có tỷ trọng nặng sẽ nhanh chóng chìm lắng xuống đáy chậu nước [3]. Ngược lại, các mảnh chitin nhẹ từ cánh côn trùng và phần phân dơi chuẩn nhẹ hơn sẽ nổi lơ lửng hoặc trôi theo dòng nước đãi. Người chế biến chỉ cần nhẹ nhàng gạn lấy phần hạt thuốc nổi hoặc lơ lửng, gạt bỏ toàn bộ lớp bùn đất nặng đọng bên dưới đáy [3]. Quá trình này giúp dược liệu sạch sạn tuyệt đối.
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Các nghiên cứu sinh học phân tử hiện đại đã chứng minh rõ sự tồn tại của các chủng vi khuẩn thuộc Proteobacteria, Enterococcus và virus dạng coronavirus trong phân dơi [1, 6]. Đồng thời, các quy trình địa chất và cổ sinh học cũng xác nhận phân dơi tự nhiên luôn lẫn hàm lượng cao vật chất vô cơ và mảnh vụn khoáng [3].
Tuy nhiên, các dữ liệu này được thực hiện trong phòng thí nghiệm phân tích môi trường, dịch tễ học và cổ sinh thái học chứ chưa phải là một thử nghiệm lâm sàng đánh giá trực tiếp hiệu quả của phương pháp bào chế y học cổ truyền cụ thể [1, 2, 6]. Mặc dù việc đãi rửa bằng nước giúp giảm đáng kể đất cát hữu cơ và vô cơ [3], việc loại trừ hoàn toàn các rủi ro vi sinh vật vẫn đòi hỏi các bước xử lý nhiệt tiếp theo, vì vi khuẩn và virus không thể biến mất chỉ nhờ nước lạnh [1, 6]. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm nghiệm mức độ vô trùng riêng biệt trên từng mẻ dạ minh sa sau khi hoàn tất toàn bộ quy trình bào chế truyền thống [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dạ minh sa
Nhiều người lầm tưởng rằng phân dơi khô tự nhiên đã phơi nhiều năm trong hang đá khô ráo nên đã sạch khuẩn, có thể đem nghiền mịn uống ngay. Đây là một quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Vi khuẩn và cấu trúc di truyền của các mầm bệnh có thể tồn tại rất bền bỉ trong môi trường hang động tự nhiên và trong các lớp phân tích tụ [1, 4]. Dùng trực tiếp dược liệu chưa đãi sạch có thể gây nhiễm trùng tiêu hóa nghiêm trọng [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần dùng rây khô để lọc sạch bụi là đủ. Việc rây khô chỉ tách được các hạt sạn có kích thước lớn, hoàn toàn bất lực trước lớp đất cát mịn bám chặt quanh hạt phân dơi, đồng thời không thể loại bỏ được các vi sinh vật bám dính [3]. Nếu không cho vào nước để đãi nổi và tách phân đoạn tỷ trọng, dược liệu sẽ không thể đạt độ tinh khiết cần thiết [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì nguồn gốc nhạy cảm từ chất thải động vật hoang dã, việc sử dụng dạ minh sa đòi hỏi sự kiểm soát chất lượng vô cùng khắt khe [1, 6]. Các đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:
- Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý dùng dược liệu này. Các nghiên cứu hiện có chỉ tập trung khảo sát thành phần vi khuẩn và cấu trúc gen trên động vật hoặc mẫu môi trường, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng về độ an toàn trên phụ nữ mang thai hay trẻ nhỏ [1, 6].
- Người có hệ tiêu hóa yếu, trẻ em hoặc người suy giảm miễn dịch: Hệ vi sinh đường ruột dễ bị tổn thương bởi các vi khuẩn tiềm năng thuộc ngành Proteobacteria hay Enterococcus nếu dược liệu chế biến không đảm bảo vô trùng [1].
- Người đang mắc các bệnh lý mắt hoặc bệnh nội khoa: Không tự ý mua phân dơi trôi nổi ngoài thị trường về tự chế biến theo các bài thuốc truyền miệng để điều trị bệnh mắt mà chưa qua chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng chế biến thực tế và nguyên tắc an toàn
Để vị thuốc đảm bảo sạch sẽ và hạn chế rủi ro sức khỏe, quy trình xử lý thực tế cần tuân thủ nghiêm ngặt các bước cơ bản dựa trên nguyên lý cơ học và nhiệt học:
- Đãi sạch tạp chất trong nước: Đổ dược liệu thô vào chậu nước sạch, khuấy nhẹ đều tay. Chờ vài giây để đất cát, sạn sỏi nặng lắng xuống đáy [3]. Nhanh chóng gạn lấy phần hạt phân dơi nhẹ hơn qua một chiếc rây sạch hoặc vải lọc, đổ bỏ hoàn toàn phần cặn bùn đất ở đáy chậu [3]. Thực hiện lại vài lần cho đến khi đáy chậu không còn cặn sạn.
- Làm khô nhanh chóng: Sau khi đãi sạch nước, dược liệu ướt phải được đem phơi ngay dưới nắng to hoặc sấy khô ở nhiệt độ phù hợp. Tránh để ẩm ướt kéo dài vì độ ẩm sẽ kích thích vi khuẩn và nấm mốc phát triển nhanh [1].
- Sao qua nhiệt nóng: Dạ minh sa sau khi khô cần được sao vàng hạ thổ hoặc sao thơm trên chảo lửa nhiệt độ cao. Tác động của nhiệt độ là bước quan trọng giúp tiêu diệt các vi sinh vật, vi khuẩn gây bệnh và mầm virus còn sót lại mà nước rửa thông thường không loại bỏ được [1, 6].
- Sử dụng lượng vừa phải: Khi sắc thuốc uống, phải tuân thủ đúng liều lượng theo chỉ dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền, không tự ý tăng liều. Nên cho dạ minh sa vào túi vải xô buộc kín miệng khi sắc cùng các vị thuốc khác để nước thuốc không bị đục lợn cợn.
Dạ minh sa là một vị thuốc có lịch sử sử dụng lâu đời nhưng tiềm ẩn nguy cơ cao từ đất cát và vi khuẩn hoang dã nếu dùng dạng thô [1, 2]. Kỹ thuật đãi sạch trong nước kết hợp với xử lý nhiệt độ cao là yêu cầu bắt buộc để loại bỏ sạn vô cơ và giảm thiểu nguy cơ vi sinh vật [1, 2, 6]. Người bệnh không nên tự ý thu hái hay bào chế thô sơ tại nhà, mà cần tìm đến các cơ sở y học cổ truyền uy tín và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
