Rau dền gai có giúp hạ đường huyết? Dữ liệu nghiên cứu thực tế

Nhiều người truyền tai nhau dùng rau dền gai để ổn định đường huyết, hỗ trợ điều trị đái tháo đường mà không cần dùng thuốc tây. Đây là loại rau mọc hoang phổ biến khắp nơi, dễ tìm và thường xuất hiện trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại cây này đối với bệnh đái tháo đường có đúng như lời đồn?

Dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất rau dền gai chỉ mới thể hiện tác dụng làm hạ glucose máu trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và trong ống nghiệm [1, 2]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định hiệu quả điều trị đái tháo đường.

Cơ chế sinh học ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Trong các nghiên cứu thực nghiệm, chiết xuất dền gai thể hiện khả năng tác động lên quá trình chuyển hóa đường qua nhiều con đường khác nhau. Cây có khả năng làm chậm hấp thu đường nhờ ức chế các enzym tiêu hóa carbohydrate gồm alpha-glucosidase và alpha-amylase tại đường ruột ^[1]. Một nghiên cứu phân lập hoạt chất chỉ ra rằng hợp chất ester acid béo (14E, 18E, 22E, 26E)-methyl nonacosa-14, 18, 22, 26 tetraenoate và beta-sitosterol trong dền gai có tác dụng ức chế alpha-glucosidase ^[2].

Bên cạnh đó, chiết xuất ethanol từ dền gai còn ghi nhận khả năng tăng tiết insulin do incretin kích thích thông qua ức chế enzym dipeptidyl peptidase IV (DPP-IV) ^[1]. Dược liệu này cũng làm giảm stress oxy hóa toàn thân và bảo vệ tế bào tuyến tụy khỏi tổn thương ở động vật mắc đái tháo đường ^[1].

Tại gan, các hoạt chất trong lá dền gai làm giảm hoạt tính của enzym glucose-6-phosphatase, tăng hàm lượng glycogen tích trữ và đồng thời làm tăng hoạt tính enzym hexokinase, giúp mô sử dụng glucose tốt hơn ^[3].

Các nghiên cứu trên động vật ghi nhận điều gì?

Năm 2013, một nghiên cứu có đối chứng thực hiện trên chuột cống mắc đái tháo đường type 1 và type 2 nhằm đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol từ lá dền gai ^[3]. Thử nghiệm dùng thuốc chuẩn glibenclamide và metformin làm đối chứng dương ^[3]. Các liều chiết xuất chuẩn hóa gồm 150, 300 và 450 mg/kg thể trọng ^[3]. Kết quả ghi nhận ở các liều cao, chiết xuất làm giảm đáng kể glucose huyết tương, giảm hoạt tính glucose-6-phosphatase gan, tăng lượng glycogen dự trữ và tăng hoạt tính hexokinase ở cả hai nhóm chuột bệnh ^[3]. Ngoài ra, liều cao còn làm giảm lipid huyết tương, lipid gan, nồng độ urê, creatinin và cải thiện các chỉ số chống oxy hóa ^[3].

Năm 2011, một thử nghiệm so sánh chiết xuất methanol từ lá của ba loài dền trên chuột cống bình thường và chuột cống bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin ^[4]. Thử nghiệm kéo dài 21 ngày với liều 200 mg/kg và 400 mg/kg đường uống mỗi ngày ^[4]. Kết quả cho thấy liều 400 mg/kg của dền gai (Amaranthus spinosus) đem lại tác dụng hạ đường huyết và hạ cholesterol rõ rệt, trong khi liều 200 mg/kg có tác dụng thấp hơn ^[4].

Cũng trong năm 2011, một nghiên cứu in vitro và in vivo đánh giá chiết xuất methanol từ dền gai trên chuột bị gây đái tháo đường bằng alloxan ^[5]. Thử nghiệm in vitro ghi nhận chiết xuất ức chế alpha-amylase với giá trị IC50 là 46,02 microgam/ml ^[5]. Khi cho chuột uống liều 200 và 400 mg/kg trong 15 ngày, mức đường huyết tăng cao giảm rõ rệt, nồng độ MDA giảm và phục hồi hàm lượng các chất chống oxy hóa GSH, catalase và tổng thiol ^[5].

Năm 2008, nghiên cứu thực hiện trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin trong mô hình 15 ngày ^[6]. Chiết xuất methanol từ thân cây dền gai đã thể hiện khả năng kiểm soát đường huyết tương đương thuốc chuẩn glibenclamide ^[6]. Chiết xuất này đồng thời giúp giảm lipid máu, đẩy nhanh quá trình sinh tinh bằng cách tăng số lượng tinh trùng và khối lượng cơ quan sinh dục phụ của chuột ^[6].

Giới hạn lớn của các bằng chứng hiện có

Dù các kết quả thử nghiệm tiền lâm sàng đem lại nhiều triển vọng, toàn bộ dữ liệu hiện nay chỉ được tiến hành trên chuột cống hoặc mẫu enzym trong phòng thí nghiệm [1, 2, 3, 4, 5, 7]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên người mắc đái tháo đường để xác định tính hiệu quả cũng như độ an toàn dài hạn.

Các thử nghiệm đều sử dụng chiết xuất cồn (ethanol hoặc methanol) được cô đặc, tinh chế hoạt chất với liều lượng tính toán chuẩn xác trên từng kilogam thể trọng động vật [1, 3, 4, 7]. Việc dùng cây rau dền gai tự nhiên nấu nước uống hoặc chế biến thức ăn hàng ngày có hàm lượng hoạt chất hoàn toàn khác biệt, khó hòa tan và không thể tương đương với chiết xuất chuyên dụng trong phòng thí nghiệm.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dền gai hạ đường huyết

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng uống nước rau dền gai có thể thay thế thuốc hạ đường huyết hoặc giúp chữa khỏi hoàn toàn bệnh đái tháo đường. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Chưa có bất kỳ căn cứ khoa học nào khẳng định dền gai có khả năng chữa khỏi bệnh.

Tự ý ngưng thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước dền gai sắc có thể dẫn đến tình trạng đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, gây biến chứng cấp và mạn tính nghiêm trọng trên tim mạch, mắt, thận và thần kinh.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết (như metformin, sulfonylurea, insulin) cần đặc biệt thận trọng. Nếu dùng thêm dền gai với lượng lớn, nguy cơ hạ đường huyết quá mức có thể xảy ra do các cơ chế cộng gộp [1, 2].

Nghiên cứu năm 2012 cho thấy chiết xuất nước từ dền gai có tác dụng lợi tiểu tương tự nhóm thuốc thiazide, làm tăng đào thải natri, kali và clo qua nước tiểu ở chuột cống ^[7]. Do đó, người đang dùng thuốc lợi tiểu, người có bệnh lý về thận hoặc rối loạn điện giải cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi sử dụng.

Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của dền gai ở liều dược liệu đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các bài thuốc chiết xuất hay nước sắc đậm đặc từ dền gai.

Cách sử dụng an toàn trong đời sống

Trong bữa ăn gia đình, dền gai vẫn là một loại rau xanh có thể luộc, nấu canh giải nhiệt như các loại rau dền khác. Bổ sung rau xanh vào bữa ăn hàng ngày cung cấp chất xơ tự nhiên, hỗ trợ làm chậm hấp thu đường từ bữa ăn nói chung.

Nếu muốn dùng dền gai như một biện pháp hỗ trợ, người bệnh chỉ nên dùng ở lượng vừa phải như một món rau thông thường, không nên dùng nước sắc đặc kéo dài thay cho nước lọc. Người bệnh cần thảo luận trước với bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá tổng thể. Luôn theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch định kỳ để phát hiện sớm các bất thường.

Rau dền gai cho thấy tiềm năng sinh học nhất định trong các mô hình thí nghiệm trên động vật nhưng chưa đủ dữ liệu để công nhận là một liệu pháp điều trị trên người [1, 2]. Người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và lối sống năng động, không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang các bài thuốc truyền miệng.