Nhiều người khi gặp các cơn đau nhức tại ngón chân cái, khớp gối hay khớp bàn chân thường rỉ tai nhau tìm mua các loại thảo dược quanh vườn như ráy gai để sắc uống. Lời đồn về việc thảo dược này có thể làm tan cơn đau, đào thải axit uric và chữa dứt điểm gút khiến không ít người bệnh tìm kiếm như một phương thức cứu cánh.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên các dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện nay là: chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực chứng minh cây ráy gai có khả năng ức chế enzym sinh tổng hợp axit uric hoặc điều trị bệnh gút. Bệnh nhân tuyệt đối không nên xem đây là giải pháp thay thế phác đồ y khoa.
Gút và axit uric: Bản chất của những cơn đau nhức
Bệnh gút được xác định là dạng viêm khớp viêm phổ biến nhất [2, 6, 8]. Căn nguyên xuất phát từ sự rối loạn chuyển hóa purin dẫn đến tích tụ quá mức axit uric trong máu, tạo nên tình trạng tăng axit uric máu [5, 7]. Khi nồng độ axit uric huyết thanh vượt ngưỡng hòa tan sinh lý 6,8 mg/dL tại độ pH 7,4, hiện tượng bão hòa sẽ diễn ra [1].
Lúc này, các tinh thể monosodium urat (MSU) bắt đầu lắng đọng tại màng hoạt dịch khớp và các mô xung quanh [1, 6, 8]. Sự hiện diện của các tinh thể này kích hoạt phản ứng viêm cấp tính dữ dội, khiến khớp sưng to, tấy đỏ và đau đớn dữ dội [7, 8]. Vị trí điển hình đầu tiên thường gặp là khớp ngón chân cái [2].
Nguy cơ tiềm ẩn: Khớp biến dạng và hạt tophi
Nhiều người bệnh thường xem nhẹ giai đoạn đầu vì sau cơn đau cấp tính, triệu chứng có thể tự biến mất sau vài ngày hoặc vài tuần [3]. Tuy nhiên, nếu nguyên nhân gốc rễ là nồng độ axit uric trong máu không được kiểm soát liên tục, các đợt bùng phát sẽ quay trở lại với tần suất dày hơn và kéo dài hơn [5, 8].
Tình trạng tăng axit uric máu kéo dài không được điều trị có thể dẫn đến gút tophi đa khớp mạn tính [4]. Axit uric tích tụ dần tạo thành các hạt tophi ở xương và các mô quanh khớp, gây ra hiện tượng xói mòn xương và tổn thương cấu trúc khớp vĩnh viễn [3, 5]. Hình ảnh X-quang với dấu hiệu "bờ treo" đặc hiệu cho thấy quá trình ăn mòn xương do tinh thể muối urat đã diễn ra trong nhiều năm [3, 4].
Mối liên hệ mật thiết giữa gút và thoái hóa khớp
Gút không chỉ tồn tại đơn lẻ mà thường cùng xuất hiện với thoái hóa khớp trên cùng một bệnh nhân [1]. Thoái hóa khớp là nguyên nhân hàng đầu gây viêm khớp trên thế giới, ảnh hưởng tới 10-15% người trưởng thành với nguy cơ trọn đời lên đến 50% [1]. Ước tính có khoảng 302 triệu người trên toàn cầu đang phải chịu ảnh hưởng từ căn bệnh này [1].
Trong khi tỷ lệ gút ảnh hưởng đến khoảng 3,9% người trưởng thành tại Mỹ (tương đương 8,3 triệu người), thì tỷ lệ người mang tình trạng tăng axit uric máu lại lên tới 21,4%, tức khoảng 43 triệu người [1]. Tăng axit uric máu không chỉ là điều kiện cần để hình thành bệnh gút mà còn đang được đặt nghi vấn trong việc thúc đẩy tiến trình thoái hóa khớp tiến triển [1].
Bệnh chuyển hóa toàn thân chứ không chỉ đau khớp
Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng gút và tăng axit uric máu không đơn thuần chỉ gây ra các đợt bùng phát đau khớp cục bộ [5]. Đây thực chất là những rối loạn chuyển hóa mang tính hệ thống [6, 7].
Tình trạng này liên kết chặt chẽ với hàng loạt bệnh lý đồng mắc phức tạp như bệnh tim mạch, suy thận mạn tính, đái tháo đường, kháng insulin, bệnh gan nhiễm mỡ và các bệnh lý về mắt hoặc hô hấp [6, 8]. Đáng chú ý, các rối loạn dự trữ glycogen chuyển hóa như bệnh McArdle (GSD loại V) do thiếu hụt enzym myophosphorylase ở cơ cũng có thể biểu hiện tình trạng tăng axit uric máu thứ phát do nguồn gốc cơ bắp, khiến người bệnh dễ bị chẩn đoán nhầm thành gút nguyên phát [6].
Ráy gai: Nghiên cứu khoa học nói gì?
Để kiểm soát axit uric từ gốc rễ, y học hiện đại sử dụng nhóm thuốc ức chế enzym xanthine oxidase (chẳng hạn như allopurinol) nhằm ngăn chặn quá trình sản xuất axit uric bên trong cơ thể [4, 5]. Đây là cơ chế nền tảng giúp giữ nồng độ urat dưới ngưỡng bão hòa để hạn chế hình thành tinh thể mới và làm tan dần các khối tophi [4, 5].
Xét về thảo dược ráy gai, trong hệ thống tài liệu khoa học chuẩn mực hiện nay, không có nghiên cứu lâm sàng hay tiền lâm sàng nào xác nhận cây này có tác dụng ức chế chọn lọc enzym xanthine oxidase hay làm hạ nồng độ axit uric máu. Lời truyền tai trong dân gian về tác dụng chữa đau khớp của ráy gai có thể chỉ dừng lại ở cảm giác dịu nhẹ tạm thời mang tính kinh nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm đối chứng rõ ràng nào chứng minh khả năng thay đổi chỉ số sinh hóa urat ở người bệnh.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị gút
Hiểu lầm tai hại nhất của người bệnh gút là tin rằng thảo dược tự nhiên có thể làm tan biến hoàn toàn axit uric mà không cần dùng thuốc kê đơn. Đa số các đợt gút cấp tính tự thoái lui tạm thời sau vài ngày [3], khiến người bệnh lầm tưởng thảo mộc sắc uống vừa dùng đã phát huy công hiệu tức thì.
Thực chất, trong giai đoạn im lặng giữa các đợt đau, axit uric vẫn âm thầm tích tụ trong sụn và mô mềm [4, 8]. Việc tự ý bỏ qua các nhóm thuốc hạ axit uric tiêu chuẩn hoặc không theo dõi nồng độ urat trong máu định kỳ sẽ khiến bệnh âm thầm tiến triển sang giai đoạn mạn tính phá hủy khớp và làm suy giảm chức năng thận [5, 6].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người đã có chỉ định chẩn đoán gút hoặc tăng axit uric máu đi kèm các bệnh lý nền như bệnh tim mạch, bệnh thận mạn tính, đái tháo đường cần tuyệt đối cẩn trọng [6, 8]. Việc dùng thảo dược không rõ nguồn gốc, liều lượng có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho gan và chức năng lọc của thận.
Bệnh nhân cao tuổi có nhiều bệnh mạn tính phối hợp, hoặc những người từng gặp phản ứng phụ với thuốc ức chế xanthine oxidase, cần tham vấn trực tiếp bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp [2]. Nhóm phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bú cũng chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn khi sử dụng các chế phẩm từ cây ráy gai.
Áp dụng chế độ quản lý gút toàn diện
Thay vì phụ thuộc vào các loại cây lá truyền miệng, người mắc bệnh gút cần thiết lập một lộ trình kiểm soát đa phương thức [5]. Đầu tiên, chế độ ăn hạn chế purin đóng vai trò là một thành phần bắt buộc trong quá trình điều trị để giảm lượng axit uric ngoại sinh đưa vào cơ thể [7]. Người bệnh cần chủ động hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia, vì thói quen lạm dụng đồ uống có cồn lâu năm liên quan mật thiết đến sự tiến triển dai dẳng của bệnh [2].
Khi xuất hiện cơn viêm khớp cấp tính, việc điều trị cần được triển khai thật sớm ngay từ những cơn đau ban đầu trước khi ổ viêm bùng phát dữ dội [7]. Thông thường, các đợt đau cấp sẽ được xử lý bằng các thuốc chống viêm như colchicine, thuốc chống viêm không steroid (NSAID) hoặc corticoid theo chỉ định y khoa [3]. Với người có tophi, sỏi đường tiết niệu hoặc tăng axit uric máu liên tục, việc dùng thuốc hạ urat cần kéo dài và phải được kiểm soát thông qua xét nghiệm máu định kỳ [7].
Kiểm soát bệnh gút là hành trình kiên trì đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ lối sống đến việc tuân thủ chỉ định điều trị của thầy thuốc. Người bệnh không nên đặt niềm tin vào các loại dược liệu chưa được kiểm chứng khoa học như ráy gai để rồi bỏ lỡ thời điểm vàng bảo tồn hệ xương khớp và bảo vệ sức khỏe chuyển hóa của bản thân.